Dhe kënga mbeti-Faslli Canaj


Vijmë në jetë me një të qarë. Pa hapur sytë mirë: uauuu, uauuu, uauuuu… Një e qarë e bukur, e mezipritur nga nënat, baballarët dhe të afërmit. Lindjen nuk është se e mbajmë mend, po na i thonë. Pastaj jeta e mbushur me vaje dhe këngë. Fundin s’e dimë. S’e presim. S’e dimë kur vjen e si vjen. Shpesh ndodh që ne lutemi të vijë sa më shpejt, por ai vjen, kur do ai.

Kështu dhe ajo. Kishte vite që thoshte të iki, të iki, të iki e pa përgjunjur.

Po mbushte tetëdhjetë e katër vite, po,kur e shihje në fytyrë, ngjante me një kokërr mollë të përskuqur pak si shumë, një e kuqe që sa ka filluar paksa zbehtësinë çngjyrosëse anash, kurse në mes dukej si ajo e kuqja flakëruese, si e djegur, që anonte nga ajo e kuqja, pak si mavi, e cila shkaktohej në kërcinjtë e thekur pranë zjarrit të oxhakut, dikur. Një mesorozë, trazuar me një të mesokuqe.

Dy gropëzat e vogla, pak poshtë mollëzave, si dy gropëza rubinore. Kur çapiste, me gjithë peshën e rëndë të viteve ngarkuar mbi shpatulla si një barrë frymëmbytëse, ngjante sikur ende ishte një fjollë e lehtë frymëflladitëse. Rinimbushur. Pleqëriflakur. Veçse dallohej për çapashkurtësinë dhe zvarritshmërinë e çapahedhjes, aq sa dhe krijohej një vzhupvzhupshmëri disi bezdisëse për ndonjë të ri, të pamësuar me këto çapazvarritje.

Këto, dhe vetëm këto, tregonin për moshën madhore të saj. Dhe paksa hyrja trupore, zvogëlimi, mpakja, por jo, jo plakja.

Vjen një kohë, thoshte, dhe trupi i njeriut zë e hynë, siç hynë rroba e leshtë kur e fut në ujë të valuar. Mpaket dita ditës, pak e nga pak, pa u ndjerë. Kjo është mpakja e trupit, po plakja nuk ka të bëj me të, por me mendjen. Jeta është sa kupë me zeher aq dhe me mjaltë, shtonte. Por, po ta peshosh, më shumë ka helm, farmak, vrer se sa sheqer, të ëmbla, mjaltë. Mos e matni me sa është mbushur kupa. Jo. Kurrë sa është mbushur. Ja, mjafton një pikë zeher dhe je e helmët tërë kohën. Qesh gjithë ditën, këndo, kërce; s’ka më mirë. Por, një pesë minutash e qarë, është sa një gjysmë jetë, a, më mirë të themi, sa krejt jeta jote.

Kështu arsyetonte. Zoti të na ruaj mendjen. Mendja është gjë e madhe. As shitet as blihet gjëkundi. E mendjen e kishte top. Plakja nuk qe dukur. Ajo dukej se nuk kishte pasur guximin t’i afrohej. Gjithçka tjetër, tek sa e vështroje, të shtonte besueshmërinë se ishte një grua e re, energjike. Sidomos në të folurën e rrjedhshme, në kujtesën rrallësore, kur fliste për gjëra të kaluara, në zërin aq të kthjellët si një gurgull burimi e, veçanërisht, kur niste e këndonte. Në të ritë e saj, në vashëri, kur ngrihej në valle, e tundte me doçkëzën e bukur shaminë, rrethuesit e valles ndalnin frymën tek e shihnin në ballë, hovnin marrshëm, pa marrë frymë, duke u munduar ta ndiqnin hap pas hapi derisa ishin gati të plandoseshin, shukeshin për tokë, nga mosndjekja dot deri në fund. Në nusëri, kur luante belin, si të ishte një filiz hardhie që e përkund era, a kur përdridhte zërin gjithë ajna e ojna, saqë dhe zogjtë ndalnin fluturimin e mbanin vesh, jo vetëm djemtë, burrat e rinj, nuset a vashat, por dhe më të motshmit, a motshmet, çoheshin në këmbë, hidhnin hapat heshtazi, si të ruheshin mos ia prishnin paksa bukurinë lastarore të përdredhjes trupore, a mos i tërhiqnin vëmendjen, dhe, kështu, i gërvishtnin një fije zërin e fjolltë, ndaj mbeteshin, ashtu, frymëndalur, statuja të ngurosura. Zëri niste në fillim i lehtë, si të ishte një puhizë që zë e lëmon gjethet në një pyllnajë, pastaj fillonte e ngrihej ëmbëlsisht, i kthjelltë, i kristaltë, i qartë e derdhej prej grykës si ujë i një burimi gurgullues. S’ishin të rrallë ata që pëshpëritnin se, zë të atillë, bilbileshë e kishin thirrur, në tërë fshatin nuk kishe ku gjeje.

Njeriun e mbanë gjallë kënga dhe vallja, u thoshte, shpesh, fëmijëve, nipërve dhe mbesave. Po e la këngën, vallen, dihet se i ka ardhur fundi. Mbase zëdredhur, gjysmëshuar, qoftë dhe si një pëshpërimë, por mjafton të jetë këngë, a në vend të valles një vërdallosje, që të ngjaj me një valle.

E jashtëzakonshme, pa as më të voglin zmadhim, a hiperbolizim, siç kishte nisur të përdorej rëndomti kjo fjalë, së fundmi, nëpër bisedat e atyre që donin të hiqeshin si më të diturit, më kulturëmëdhenjtë, por që në fakt ishin më kokëzbrazurit, ajo ishte kur këndonte ca këngë të krahinës së saj. Sidomos kur bëhej fjalë për ca këngë të vjetra. Që në vashërinë e hershme e deri vonë,sa herë ia merrte këngës, thoshin:

“Heshtni! Lërnani! Heshtni! Mos flisni! Pushoni të shijojmë zërin mrekullues të zanës.”

Po atë freski, po atë kthjelltësi, po atë rini, po atë ëmbëlsi, po atë currilim gurgullues burimi, tek shpëlanë gurët e bardhë si zaje lumi, e ndieje dhe tashmë, në këtë moshë të madhe. Vetëm pak dridhje zëri kishte dhe pakëz ngadalësi kur kalonte nga rreshti në rresht, po këto jo vetëm nuk ia kishin zbehur qoftë dhe një fije bukurinë, por përkundrazi ia kishin shtuar dhe më shumë.

Nuk kishte fejesë, dasmë po e po, festa të ndryshme, si: ditëlindje, Vit të Ri, darkë a pasdarke, kur mblidheshin të shtëpisë, bijë dhe bija, nipër e mbesa, që, ajo, të mos merrte tri katër këngë radhazi. Mirëpo ja, dhe ajo, dy tre vitet e fundit sikur nuk para kishte shumë dëshirë të këndonte a kërcente, e nuk ia thoshte shumë shpesh këngës a dhe të ngrihej në valle, po të mos i luteshin pak, ose njëri nga fëmijët a nuset, ose një nga nipërit a mbesat. Sidomos priste një fjalë nga këta të fundit. Dhe ata ia kishin blerë mendje, i afroheshin pas kurrizit, i hidhnin duart e buta lastar të njoma rreth qafës dhe fillonin lutshmërinë, pas refuzimit që ajo u kishte bërë fëmijëve:

– Hë, o no, mos na i prish! Nisja!

– S’kam zë. Më ka ikur tani. U plaka. Boll kam kënduar e kërcyer. Më dridhet zëri. Pa sa për të kërcyer as që bëhet fjalë. S’rri dot në këmbë. S’ më mbajnë gjunjët. Më dridhen. Kam frikë se bie.

Më shumë nazonte, ngaqë i pëlqente ai mbërthimi krahaqafë i ndonjërit prej nipërve apo mbesave. Më me padurim priste t’i lutej njëra nga mbesat. Ajo e mesmja. E kishte më për zemër. Dhe ajo e kudogjendur. Rendte një frymthi dhe, duke i ngjeshur buzët e njoma në ato faqemollët, i lutej:

– Ç’ke ti no? Sa ta nisësh se e vazhdojmë ne. Aq ti. Vetëm sa ta fillosh. Pastaj e vazhdojmë të gjithë së bashku. Jeta pa këngë, – shtonte ajo me të qeshur, – vet ke thënë, është fundi i njeriut.

– Po qaset, bijë, po qaset. S’e ndalim dot. S’bëjmë dot gjë. Nuk ka bërë i pari që të bëjmë ne të pasmit.

– Ehu, sado që të vijë! Është larg, larg. E kemi përzënë. Nuk e lëmë të afrohet, jo.

Dhe ajo aq donte. Ia niste. Fërfërimë gjethesh në pyll, si fillim. Rrëkezë malore, që zbret teposhtë shpatit. Përrua gurgullues, rrokullisës, që derdhet në lumin vërshues. E shpërthente dallgë deti pastaj.

Kështu ndodhi dhe një vit më parë. Ishte vapë përvëluese fundqershori. Qenë mbledhur për një ditëlindje. Po vapa nuk ndihej brenda. Tavolina shtruar.

– Nisja nëno, – foli njëri nga djemtë.

– Jo, të keqen nëna, jo. Jam plakur. S’ më del mirë zëri. I dridhur. I çjerrë. S’kam fuqi. Më mbahet fryma. Ja, këndoni ju dhe kënduar jam unë.

Aq deshi mbesa e mesme dhe shkoi e iu varë në qafë si një lule prilli duke i folur me zërin e saj si të një kanarine:

– Merrja, no, merrja. Ti e para. E rregullojmë rrugës dalëngadalë. Ku dridhet zëri yt! Ai e kalon dhe zërin e bilbilit.

– Kam frikë se e prish. Kemi këto shoqet dhe shokët këtu. E do tallen me mua plakën pastaj.

– Merrja, nënë Lelua, merrja! – kërceu nga vendi Biondina, një shoqe e ardhur për urim, që po thuaj në të treqind e gjashtëdhjetë ditët e vitit ishte e qeshur. Ngjitur buzagazi mbi buzë dhe kurrë nuk e gjeje fytyrën e saj të pa zbukuruar me të. Për këtë shkak ia kishin ngjitur buzëgaztorja. Po më shumë i thërrisnin Biondina. Këtë emër ia kishin vënë për shkak të flokëve të saj që gjithmonë i mbante, a kishte, kjo nuk dihej, biond.

– Mos më turpëroni, – nazoi ajo për së dyti.

– Merrja, merrja! – koruan gjithë ç’ishin në dhomë.

E mbesa e shtrëngoi më fort dhe pllaq i dha të puthurën në faqet e mollëta.

– Hajde nënoke, faqemolla jonë. Ti nuk je plakur. E kurrë nuk ke për t’u plakur.

– Mirë, mirë. Po e nis. Po ju kam thënë. Mos më thoni më faqemollë. E kuqe është molla nga jashtë po e ka krimbin nga brenda. Edhe unë.

Të gjithë ia shkulën gazit me këtë të thënë, të cilën ajo e thoshte shpesh por dhe ata po aq shpesh ia kthenin me shaka:

“Le ta kemi dhe ne atë krimb përbrenda po ama të na kuqojnë pak faqet, kështu si ti.”

“Do ta shihni dhe ju, do ta shihni. Po prisni. Jeni të rinj. Dardha e ka bishtin prapa. Pleqëria vjen pa u ndier, nuk troket. S’dërgon lajmës. Edhe fundi nuk vjen me lajmësi. Se, po të ishte kështu mbase do ishte mirë, po dhe mbase keq. Po të trokiste askush nuk do t’ia hapte derën. Unë jo dhe jo. Do ia mbyllja dhe do ia thërrisja këngës.”

Pa sosur mirë shkulma e gazit, një zë i hollë, i qartë, i kthjelltë, shumë melodioz, doli nga ai gjoks i paktë, filloi të lëmonte, si fillim, fytyrat e të pranishmëve, pastaj nisi të mbushte me kumbueshmërinë e tij dhomën, duke u dredhur e spërdredhur nga cepi më cep, si të kishe derdhur një vesim petlash lulesh.

Pak nga pak kënga filloi të oshtinte furishëm. Zëri i saj kumbonte fuqishëm. Tavani i dërrastë po dridhej. Kënga e parë kishte ndezur një zjarr bubulak tek të ftuarit. E dyta ndezi flakë shtëpinë. Kështu e kishte ajo. Sa të niste. Pastaj këngët rridhnin varg e varg. S’dinte të ndalte.

Biondina u ngrit dhe nisi vallen. I shkoi pranë nënë Lelos. E kapi për dore dhe e tërhoqi për në valle.

– Na, naaa, keçe! Nuk ngrihem dot, jo. S’ më mbajnë gjunjët, – nazoi përsëri.

– Hajde, nënë Lelua, hajde. Mbështetu në supin tim, – i foli ajo dhe pa pritur të marrë përgjigje e ngriti nga kolltuku ku qe ulur dhe e nxori në krye të valles.

Vallja u ndez furtunë. E futën në mes të rrethit. E qarkuan dhe ajo në mes hidhte vallen duke flakur tej vitet. Fluturonte. Shamia në majën e gishtave si të ishte shamia e nuseve në vallen e martesës. Edhe pse trupmpakur, disi kërcinjshtrembër, superënë a dhe pak shpatulladalë, ajo dukej se fluturonte kur dridhej në majë të gishtave. Një energji e brendshme shpërtheu, s’dihej se nga buronte.

– E dogje nënë Lelua, e dogje, – bërtiste Biondina. – Mrekulli. Si nuse. Nuse tetëdhjetë vjeçare. Ja, po të darovitim, – shtoi ajo me shaka. – Nusja darovitet në anët tona.

Dhe, pa pritur, nxori një dymijë lekëshe dhe ia ngjiti në ballë në cep të shamisë së zezë. Të gjithë këndonin, kërcenin dhe qeshnin. Një gëzim që nuk përshkruhet dot. Një drekë nga ato që mbahen mend gjatë. Një drekë që vazhdoi derisa u errësua. Këngë nga ato më të bukurat.

Në atë shtëpi që rrije,

Ti moj Fatime (përsëritet pas çdo vargu)

Qe një vapë e zagushi,

Vjen një djalë të bën veri,

Fap me dorë, fap me shami,

Me faqet dalldi-dalldi,

Me se da gostitësh ti?

– Me syrin tim(ë) ulli,

Me faqen trëndafili

Me buzën time qershi

Me burim’n që pi në gji.

Ti moj Fatime.

Mbështetur në kolltuk ajo ndjeu të ftohtin që po i mpinte gishtat e këmbëve. Një i ftohtë akullnajor. Drithërues. Palcëngrirës.

– Më ndihmo pak bijë, – iu drejtua nuses ajo. – Më ço në banjë të bëj një dush.

Dhe nusja e kapi për krahu, e ngriti ngadalë dhe po aq ngadalë e çoi në banjë. E ndihmoi të bënte dush dhe, duke e mbajtur për krahu, e ktheu dhe e uli në kolltuk. Ajo me dorën e djathtë rregulloi pak balluken e dalë nën shami. Fërkoi ballin e bukur. Balli ishte hënuar. I mori erë dorës. Parfum i borzilokët. Vetëm atë përdorte. Mbetur që nga rinia kur nuk kishte parfume po merrte dy gjethe borziloku dhe i fuste në gji. Aromim i borzilokët. Po atëherë një borzilokim aromëfreskët. E kujtonte shpesh atë lloj aromimi.

I biri i lëmoi lehtë dorën. Kishte filluar të akullohej. Ajo i hodhi sytë e bukur. Sy më të ngrohtë ai nuk kishte ndeshur. Edhe pse, tej, në fundin e tyre, po zbriste akullsia. Ai e parandjeu. Diçka e beftë, e shpejtë po afrohej. U ngrit, e mori ngadalë si të ishte një foshnje dhe e vendosi në prehrin e tij. Ajo nuk kundërshtoi. U ul si të ishte bebe. Mbështeti pak kokën në kraharorin e valët.

– Sa mirë, sa mirë është kur mbështetesh në kraharorin e djalit, – foli me një zë që më shumë ishte pëshpërimë se zë.

– Kur ishim të vegjël na ke mbajtur tërë kohën në prehër ti, – i foli i biri zëdredhur. – Prehër valë të ngrohtë si yti nuk kemi për të gjetur më. Dhe atë ninullim, aq zëëmbël, jo dhe jo. Merrna një këngë, nëno! Merrna! Na këndo! -shtoi edhe më zëdredhur.

– Na këndo! – i lut njëra nga nuset duke i ledhatuar damarët e duarve. – Atë këngën tënde të përhershme.

Ajo nuk priti t’i luteshin më tej si tjetër herë. Jo. Hodhi sytë rreth e rreth, sikur po kërkonte të munguarit. Iu bë se ata ishin grumbulluar të gjithë në këmbë, aty, tek dera. Përballë. Askush nuk i mungonte. Askush. Dhe mungestarët e vjetër dhe edhe ata të rinjtë ishin aty, sy lutës. Në mes të të gjithëve mbesa e bukur duke i buzëqeshur. Gonxhe trëndafili e pahapur. Mori frymë zorshëm dhe nisi të këndonte me atë zërin e saj brilant. Në fillim shtruar, ngadalë, por shumë bukur. Më bukur se asnjëherë. Më bukur s’kish ku të shkonte. I biri ia kthente. Nusja ia hidhte. Bënin iso të tjerët. Një këngë me një zë violinor. Njëqind fyejve po u binte. Njëqind violina që s’dinin të reshtnin.

Në rrëzë të kallames,

Lule manushaqe (përsëritet pas çdo vargu)

Atje shkonin të Moresë,

Dola në rrugë të t’i pyes,

Për atë qenë e pabesë,

Vallë do vij, andej do mbesë?

I pa dirsuri mustaqe,

I pa shkuari brisk në faqe.

Lule manushaqe.

Fjalët e fundit dolën si llava nga një vullkan grykëmbyllur. Pastaj një frymëthithje e mekët. Pufff, dhe një frymënxjerrje edhe më e mekët, si një shtëllungë e pambuktë. Mori për lart. Vetëm një puuuf…Kaq…U fik. Si kandili kur i mbaron vaji. Koka iu var mbi gjoks të të birit. Si një lule e bukur që po ndahej nga kërcelli, po këputej. Në fikje e sipër ndjeu një si vesim. Qielli po vesonte mbi të. Vesim vesuar prej vesës qiellore, iu duk. Ishin pika lotësh të të birit. Lot përkëdhelës, freskues. Disi freskues. Disi. Pak, fare pak fresk. Nuk dihet në e ndjeu a s’e ndjeu. U këput. Iku. Fryma e dalë po ngjitej e ngjitej si një re pambukore. Mori rrugën drejt qiellit. Drejt qiellit. Po e prisnin. U largua. U nda. Fluturoi.

Ikja është iiikje.

Dhembjerëndë. Trishtimmadhe. Korbzezë. Kobzezë. Trupngjethëse. Kupëhelmët. Lotpareshtur. Zemërvrerosje. Shpirtcopëtuarje. Vetmiprurëse për ata që mbeten pas. E sa e sa të tilla mund të rendisnit ju, shumë më shumë se sa unë.

Nuk ka ikje të ëmbël, ashtu si dhe duan të thonë. Jooo… Rrallë… As dhe rrallë. Ndoshta nëpër libra. Ndoshta. Nëpër libra, veç. Jo në jetë. Jo. Se dhe perënditë, tregojnë, janë shtat rrëqethur nga e kobshmja ikje. Ndarje. Ndarje nga jeta se nuk ma zë goja të përdor fjalën vdekje. U nda nga jeta. Nga ne. Nga më të dashurit. Nga mishi dhe gjaku. Mbaroi. U shua fryma. Ikuuu…

Mbeti kënga.

Kënga mbeti.