Gëzim Llojdia:Ukrainë,  a do shpëtojë trashëgimia  kulturore nga shkatërrimi?


Gëzim Llojdia

foto nga gazeta Th Guardian

foto nga gazeta Th Guardian

1.

Luftërat përbëjnë rrezik edhe për trashëgimin kulturore të popujve.As më shumë e as më pak edhe ato granatohen me mizori sikurse ndërtesat civile,spitalet etj. Sikurse në rastin e Sirisë ku organizatat botërore të ruajtës se trashëgimisë kulturore bënë thirrje sërish dëmtimet ishin aq të mëdha si qyteti Palmera, pa folur për objekt e tjera, që u zhdukën. Edhe së fundi në rastin e luftës në Ukrainë. Ukraina është një vend me një trashëgimi të madhe kulturore. Ajo është e mbushur me vende me rëndësi të thellë historike, artistike dhe arkeologjike – nga monumentet e trashëgimisë botërore të UNESCO-s si Katedralja e Shën Sofisë në Kiev deri te shembujt e shkëlqyer të arkitekturës baroke kozake. Por kjo histori e pasur kulturore tani është në rrezik ,shkruanOlenka Z Pevny, The Conversation.Ndërsa makineria ruse e luftës mbështjell Ukrainën,artileria e rëndë, raketat dhe sulmet ajrore të vendosura për të thyer moralin e popullit ukrainas po shkatërrojnë gjithashtu qytete dhe objekte të çmuara që ata mbajnë.

2.

Kyiv, kryeqyteti i Ukrainës, ishte nën bombardime të rënda. Muzeu i Historisë Natyrore të qytetit strehon disa nga shembujt më të hershëm të arkitekturës për të mbijetuar kudo, duke përfshirë kasollet e bëra nga kockat e viganit , të cilat datojnë 15,000 vjet më parë në Epokën e Vjetër të Gurit (periudha paleolitike).Ndoshta vepra e artit më e njohur e qytetërimeve të hershme të Ukrainës është kraharoi skith (përkrahja). E gjetur në një tumë të lashtë varrimi të quajtur Tovsta Mohyla ,gjoksi skith ,daton në shekullin e IV para Krishtit. E bërë nga ari 24 karat dhe me peshë 1,15 kg, është zbukuruar me skena të ndërlikuara dhe të modeluara me delikatesë të jetës së përditshme dhe kafshëve.Shtëpia aktuale e gjoksit është Muzeu i Thesareve Historike të Ukrainës, i vendosur në manastrin e shpellave të Kievit. Nëse do granatohej muzeu do të zhdukej të dhënat arkeologjike dhe vizuale të kulturave të shumta unike për Ukrainën. Veprat e artit skith ishin marrë tashmë nga Ukraina gjatë periudhës sovjetike dhe mbushnin muzetë rusë.Manastiri i Shpellave të shekullit të 11-të në Kiev është një vend i trashëgimisë botërore të UNESCO-s, ndër më të shenjtat në Evropën Lindore. Ajo përmban shpella nëntokësore me kapela dhe relike të mrekullueshme. Mbi tokë, manastiri krenohet me kisha dhe ndërtesa të shumta që përfaqësojnë stile arkitekturore dhe artistike nga Mesjeta deri në periudhën e hershme moderne dhe në epokën moderne.Një tjetër vend i Trashëgimisë Botërore dhe xhevahiri i Kievit – është Katedralja e e shekullit të 11-të . Katedralja mahnit vizitorët me kupolat e saj të shumta të arta dhe mozaikët me ngjyra të pasura të shenjtorëve dhe engjëjve,një tjetër perlë është kisha e shekullit të 12-të , e zbukuruar me afreske unike mesjetare dhe piktura muri nga artistë simbolistë të shekullit të 19-të. Kisha qëndron pranë Babyn Yar , një nga varrezat masive më të mëdha të lidhura me mizoritë naziste në Evropë, e cila u godit nga granatimet.

3…

Si shtëpia e disa prej artistëve dhe shkrimtarëve të mëdhenj të Ukrainës, qyteti është i mbushur me muzeume që dikur ishin shtëpitë e tyre, si ai i Taras Shevchenkos . Poeti më i shquar kombëtar i Ukrainës dhe një artist i shquar, Shevchenko ra në kundërshtim me Rusinë në shekullin e 19-të për kundërshtimin e ndalimit të gjuhës ukrainase dhe për propagandimin e pavarësisë së Ukrainës.Brenda Muzeut Kombëtar të Artit të Kievit ka ikona të paçmuara (piktura fetare të periudhave mesjetare dhe barok) dhe portrete të rralla të figurave historike dhe liderëve kozakë nga artistë kryesorë të shekullit të 18-të si Volodymyr Borovykovskyi, si dhe disa nga shembujt më të mirë të avantgardës ukrainase . Shumë artistë avangardë u përballën me masa represive sovjetike në vitet 1930 dhe veprat e tyre u shkatërruan, gjë që i bën shembujt e mbijetuar edhe më të vlefshëm.

4.

Trashëgimia kulturore e Ukrainës nuk është aspak e kufizuar në kryeqytetin e saj. Gadishulli i Krimesë krenohet me mbetjet e qyteteve të lashta greke dhe romake dhe kështjellave mesjetare gjenoveze . Kultura e pasur tartare e gadishullit përfaqësohet nga strukturat e pallatit dhe një xhami në qytetin qendror të Krimesë Bakhchusarai , dikur kryeqyteti i Khanatit të fuqishëm të Krimesë. Në Ukrainën lindore dhe qendrore, strukturat barok dhe vilat neoklasike janë mbetjet e dukshme të Shtetit Hetmanate Kozak të Ukrainës që zgjati nga vitet 1648-1764 dhe shpesh quhej Ukrainë. Ato kombinojnë tendencat aktuale arkitekturore dhe artistike të Evropës Perëndimore me traditat lokale për të formuar stilin unik barok kozak.J.V.Stalini e lidhi stilin barok kozak me nacionalizmin ukrainas dhe u përpoq të shkatërronte të gjitha veprat e artit dhe arkitekturës që i përkisnin periudhës së Kozakëve, duke i bërë veprat e mbijetuara të këtij stili një gjë të rrallë. Strukturat baroke mesjetare dhe kozake përbëjnë thelbin e qytetit verilindor të Chernihiv , i cili ishte nën bombardime të rënda. Për mrekulli, deri më tani, nuk është raportuar asnjë dëmtim në monumentet arkitekturore.Kështjella spektakolare të pozicionuara përgjatë brigjeve të pjerrëta të lumenjve dhe pronave dhe pallateve fshatare janë pjesë e peizazhit të Ukrainës perëndimore dhe dokumentojnë përzierjen e popujve dhe kulturave: ukrainas, polake, osmane, armene, greke. Këtu banon një tjetër prej gurëve të çmuar urbane të Ukrainës dhe një vend i trashëgimisë botërore të UNESCO-s, qendra historike e qytetit të Lviv.Topografia urbane mesjetare e qytetit, e cila mbetet kryesisht e paprekur, përmban oborre të rilindjes, struktura të përpunuara baroke dhe kthesa të përdredhura të ndërtesave të Art Nouveau. Punëtorët e muzeut të Lvivit tani po çojnë në mënyrë furishme vepra arti në bodrume për t’i ruajtur. Shumë gjëra tashmë janë humbur ose shkatërruar. Muzetë në shtëpitë e artistëve popullorë dhe prodhimi popullor gjenden në të gjithë vendin. Një muze i tillë në fshatin Ivanko jo larg Kievit u shkatërrua nga një zjarr . Aty strehoheshin shumë vepra të një prej artisteve popullore të njohura dhe shumë të dashura , të cilat tani janë humbur përgjithmonë.Qendra e qytetit të dëmtuar rëndë, Kharkiv, qyteti i dytë më i madh i Ukrainës, dikur ofronte shembuj të pashembullt të arkitekturës moderniste dhe konstruktive të shekullit të 20-të . Thuhet se Kharkiv është ende nën kontrollin e duarve të Ukrainës. Por pjesa më e madhe e infrastrukturës së saj urbane është kthyer në gërmadhe. Ashpërsia e dëmtimit të trashëgimisë kulturore të saj ende nuk është vlerësuar,thotë në shkrimin e tij ,Olenka Z Pevny, The Conversation.

5.

UNESCO nxjerr në pah shqetësimet në lidhje me dëmtimin e trashëgimisë kulturore të Ukrainës .Organizata deklaroi se aktualisht është duke hartuar monumentet dhe vendet më të rëndësishme historike për të mbrojtur trashëgiminë kulturore. UNESCO po përpiqet gjithashtu të zhvillojë një takim me drejtorët e muzeve në të gjithë vendin për të mbështetur kujdesin ndaj koleksioneve muzeale dhe pasurive kulturore. Dënimi publik pasoi pas dëmeve në qytetet Kharkiv dhe Chernihiv. Në zemër të Kharkiv, qytetit të dytë më të madh të Ukrainës, shtrihet Sheshi i Lirisë, një nga sheshet më të mëdha në Evropë dhe një vend i një kompleksi të rëndësishëm arkitekturor konstruktivist, duke përfshirë një nga rrokaqiejt e parë konkretë sovjetikë. Pak ditë më parë, një raketë ruse goditi një ndërtesë qeveritare në anën tjetër të sheshit, duke dëmtuar sallën e operës dhe një sallë koncertesh. UNESCO dënoi gjithashtu një sulm me raketa që preku memorialin e Holokaustit Babyn Yar në Kiev, vendi i një prej të shtënave masive më të mëdha të popullit hebre gjatë Luftës së Dytë Botërore.

6.

DW raporton se :Muzetë e Ukrainës mobilizohen për të mbrojtur koleksionet e tyre Mes pushtimit rus, muzetë ukrainas janë përballur me një gjendje të jashtëzakonshme dhe kanë dhënë maksimumin për të mbrojtur koleksionet. Institucionet filluan të kthenin huatë, të fshihnin veprat e artit në bodrume dhe gjithashtu të rihapen si strehë për bomba. Punëtorët në Muzeun Kombëtar të Historisë së Ukrainës në Kiev kaluan 12 orë duke lëvizur objekte në ruajtje, ndërsa Muzeu i Arteve të Bukura të Odeses, vendosi tela me gjemba dhe fshehu artin në bodrum. Qendra Komunale e Artit në Lviv, institucioni që ndodhet pranë kufirit polak, hapi dyert për të gjithë ata refugjatë me kafe, çaj, biskota dhe qëndrim të përkohshëm në qytet.Sulmet ruse kundër qytetit të Chernihiv në Ukrainën veriore kanë lënë të dëmtuar rëndë trashëgiminë kulturore në zonë. Një ndërtesë historike e lidhur me muzeun e historisë rajonale u shkatërrua pothuajse nga bombardimet më 11 mars, sipas drejtorit të saj, Serhiy Laevsky.Në një postim të mprehtë në Facebook ,ai shkruan: “Shtëpia e Muzeut Vasil Tarnovski të Antikiteteve të Ukrainës. Ajo i mbijetoi granatimeve nga bolshevikët në 1918 dhe 1919. Ajo mbijetoi në Luftën e Dytë Botërore nën bombat e nazistëve gjermanë. Hordhia naziste e Moskës erdhi dhe shkatërroi një ndërtesë e bukur dhe komode e fundit të shekullit të 19-të – një monument i historisë lokale. Ndërtesa e ringjalljes gotike tani një bibliotekë rajonale rinore dhe muzeu i historisë rajonale, janë emëruar sipas një prej koleksionistëve më të famshëm të Ukrainës, zotërimet e të cilit përfshinin artefakte që lidhen me figurat kryesore historike si udhëheqësi ushtarak Ivan Mazepa. Ato u konfiskuan dhe u konsoliduan gjatë epokës sovjetike dhe u zhvendosën në një ndërtesë tjetër historike që është selia e muzeut.Megjithëse shumica e muzeve dhe galerive u mbyllën në vazhdën e pushtimit fillestar rus, punonjësit e kulturës ukrainase kanë luftuar për të shpëtuar vepra arti dhe objekte që mbeten të ekspozuara ndaj sulmeve.Vendet e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s janë kursyer për momentin, por institucionet kryesore kulturore janë shkatërruar, duke përfshirë Teatrin e Dramës Mariupol.Ndërkohë, Manastiri i Shpellës Sviatohirsk në rajonin Donetsk të Ukrainës lindore një nga manastiret më të vjetra në vend, që daton në vitin 1526 u dëmtua rëndë nga bombardimet. Tani mbrojtja kulturore është bërë një pjesë në rritje e përpjekjeve për ndihmën e luftës, si brenda Ukrainës ashtu edhe ndërkombëtarisht.