Letërsia e çuditshme-nga Mark SIMONI


Hyra në perandorinë e errët dhe të mugtë të librit të Ligor Stafës, me ato lloj hapash të matur dhe të ngadaltë, siç futet vëzhguesi në psiqikën e njeriut, atje tek neurozat, ndërgjegja dhe koshienca, tek hipnozat që shfaq qenia njerëzore. Dhe mendoj se ndërgjegja krijuese e këtij autori ka në zanafillën e projeksionit krijues pikërisht këtë lloj materie filozofike dhe letrare, atë të nënvetëdijes dhe ezoterisë së fshehtë personale që ka qenia njerëzore.

Ky shkrim është në një farë mënyre një ese mbi parabolën e letërsive të tilla dhe destinin se ku duan të mbërrijnë këto tregime simboliste, mbushur me situata të pafundme irreale.

Unë mendoj se shkrimtari i talentuar Ligor Stafa, aq sa çështë frojdian në kërkimin e motiveve të individit, (përtej koshiencës), pra të çelësit të sjelljeve të personazhit tipik arketipal, po aq është dhe niçean, duke trajtuar në nëntekst gjeanologjinë e moralit.

Të kishim praktikën e arabëve në shfletimin e librit dhe librin e Ligor Stafës ta hapnim nga faqja e fundit që është pasqyra e lëndës, pra titujt e tregimeve që ka libri, vetëm leximi i titujve do të na e frymëzonte fantazinë, do të na e harliste mendjen dhe dëshirën për të shkuar drejt prozave të shkruara aty. Sepse titujt ekstravagantë nuk janë rrengje por vetë substanca e rrëfimeve. “Lehja”, “Në tavernen tonë të preferuar”, “Qeset ngjyrë gri”, “Rrëshqitja në akull”, “Ujqit e rinj”, “Nuhatje qeni”, “Dorëshkrimet e miut”, “Në pavionin e fantazmafobëve”, “Dylbitë”, etj.

Rrëfimet në këtë libër janë shumë simbolike, të mbushura me shenja, nëntekste, metafora, simbole alkimike, si heraldika e vjetër e stemave, atmosfera të mugëta dhe të errta, të shkruara artistikisht në perfeksion. Ata të mbushin me atë gjendje dhe klimë siç të imponohet letërsia e Kafkës dhe Buzzatit, duke luajtur me detaje, me rafinitura të estetikës, duke punuar me kujdes tek mikrodetajet, duke e mbushur çdo fjalë me shumë energji, duke i shkuar deri në skutat e fundit të subjektit me metaforën dhe filozofinë si mjete dhe të psiqikës.

Pikërisht kjo llojë shkolle, ky stil, e bën Ligor Stafën me këtë libër, si një nga tregimtarët e prozës së shkurtër më interesantë dhe të veçantë.

Në librin “Inkuizicionet”, Borgesi ndalet gjatë në personalitetet letrare të 11 shekujve, që kishin në matricën e krijimit metodologjinë letrare që përmenda më lart, dhe në të cilën Ligor Stafa ndrit me tregimet e tij. Borgesi i quan tërë ato korifej të letërsisë së këtij stili “Parakafkjanë”, duke i dhënë pikërisht Franc Kafkës atributin e kodifikimit të kësaj tendence letrare, të kësaj alternative stili.

Madje në vitin 1940, kur në faqet e shtypit italian nisën të shfaqen reportazhet e gazetarit të luftës së Italisë në Etiopi, Dino Buzzatit djalosh, kritika qe e vëmendshme. Dalloi në ato reportazhe jo thjesht një kronist, por një shkrimtar të veçantë dhe të çuditshëm. Madje e pagëzoi dhe me nofkën “Kafka i ri i Italisë”.

Prozat e veçanta të Ligor Stafës, mendoj se thërrasin në skenë një stil të caktuar leximi, një model disi ndryshe të gjykimit të tekstit, një kualitet të caktuar të lexuesit që jo vetëm njeh simbole dhe kode të caktuar, por mbi të gjitha din të gjejë çelësat për të hapur portat e letërsisë hermetike, të mbyllur, shumë filozofike dhe të kodifikuar.

Autori Ligor Stafa rrëfen subjektet e tij letrare me një zhdërvjelltësi, elegancë dhe finesë, të këndëshme. Ndërsa unë duke ecur në relievin nokturn të librit të këtij shkrimtari, shoh në mënyrën time të leximit, në nënshtresat e rrëfimeve kuptoj thellësitë dhe turbullimin nga instiktet bazë, ndiej gjendjet e hipnozës tek personazhet, mendoj frustrimet, ankthet dhe tutlimet që ato kanë, më frymëzon ajo që në psikologji kam lexuar të quhet “Balloni i qelqit” (pra, gracka dhe njëfarë klastrofobie). Ndjehet që personazhet e Ligor Stafës kanë gjendje depresive, apo kanë hipnozat ekolektive që i ka studiuar Jungu dhe neojungistët. Nga rrëfimet më bëhet sikur në kokat e personazheve të librit sillen retë e mirazheve, iluzioneve, vegimeve, gjendjet aluçinante, raportet e mistikës me mitin, situatat transhendentale mes tokës fizike dhe Perëndisë. Profilet karakteriale kuptohet menjëherë se janë nën pushtetin e emocioneve, hipnozave, mendjeve të trazuara, kapërthimit të konfliktit të egos dhe superegos, ëndrrave dhe leximit të tyre si simbolikë e shenjave të asaj që mund të ndodhë, “Gjuha e harruar” (Erik From), apo përceptohet disi, si edhe demonizimi dhe qeniet demoniake. Megjithëse autori nuk përmend asgjë nga këto, klima dhe atmosfera është gjithë elektricitet, që vjen nga ndjesitë dhe situatat e tregimeve të këtij shkrimtari krejt të veçantë. Pavarësisht se ky libër i sjell pak kokëçarje letërsisë drejtvizore dhe monotone të tregimeve, po aq i bën nder kësaj letërsie duke sjellë energji dhe stil krejt ndrysh në prozën tonë.

* * *

Strange Literature

– by Mark Simoni

I ventured into the dim and hazy realm of Ligor Stafa’s book, taking deliberate and measured steps. It felt much like an observer delving into the psyche of a human being, exploring neuroses, consciousness, subconsciousness, and the hypnosis that shapes human nature. I believe that the core of this author’s creativity is drawn from this rich philosophical and literary material, that which delves into the subconscious and the esoteric personal mysteries inherent in human existence.

This piece serves as an essay on the parable inherent in such literature, exploring the destination that these symbolic tales, with their boundless surreal situations, aim to reach.

I believe the gifted writer Ligor Stafa is as much a Freudian, probing the motives of the individual beyond mere consciousness and seeking the key to behaviors of the archetypal character, as he is a Nietzschean, subtly addressing the genealogy of morality in his subtext.

Were we to adopt the Arab practice of perusing a book and open Ligor Stafa’s work from its last page, which serves as a content overview or a list of story titles, merely reading these titles would ignite our imagination. They would stir our curiosity and kindle a desire to dive straight into the narratives within. For these extravagant titles are not mere affectations; they are the very essence of the tales. Titles such as “Barking on Command,” “In Our Favorite Tavern,” “The Grey Bags,” “Ice Slide,” “The New Wolves,” “Dog’s Sense of Smell,” “The Mouse’s Manuscripts,” “In the Phasmophobes’ Ward,” and “The Binoculars,” and so on, beckon readers with their evocative allure.

The narratives in this book resonate profoundly with symbolism, teeming with signs, subtexts, metaphors, and alchemical symbols that harken back to the ancient heraldry of coats of arms. Crafted with an artist’s touch, they envelop the reader in misty and shadowy atmospheres. One is immediately immersed in a mood evocative of the literary styles of Kafka and Buzzati, playing with details, honing aesthetics, and attending meticulously to minutiae. Every word pulses with potent energy, deeply probing the subject matter using metaphor and philosophy as tools, all while navigating the vast landscapes of the psyche.

It is precisely this school of thought, this style, that positions Ligor Stafa with this book as one of the most intriguing and distinctive short prose storytellers.

In his book “Inquisitions,” Borges explores the literary personalities spanning 11 centuries. These figures, in their creative matrix, employed the literary methodology to which I previously referred, a methodology where Ligor Stafa’s brilliance shines in his tales. Borges designates these luminaries of this specific literary style as “Pre-Kafkaesque,” crediting Franz Kafka with codifying this literary trend and stylistic alternative.

In fact, in 1940, when reports from Italy’s war correspondent in Ethiopia, a young Dino Buzzati, began appearing in Italian press, critics took note. They discerned in those reports not just a chronicler but a distinctive and unusual writer. He was even dubbed the “New Kafka of Italy.”

Ligor Stafa’s distinctive prose, I believe, necessitates a unique reading style. It requires an approach distinct from typical text interpretation, appealing to a specific type of reader. This reader not only recognizes particular symbols and codes but, more importantly, possesses the acumen to discover the keys that unlock the doors to hermetic literature, a genre that is sealed, deeply philosophical, and codified.

Author Ligor Stafa conveys his literary subjects with a clarity, elegance, and finesse that is truly captivating. As I traverse the nocturnal landscape of this writer’s book, through my reading lens, I perceive the depths and turbulence stemming from primal instincts within the undercurrents of his tales. I sense the states of hypnosis in the characters, contemplate their frustrations, anxieties, and oppressions. I am reminded of what psychology refers to as the “Glass Balloon” a feeling of entrapment and a certain claustrophobia. It’s evident that Ligor Stafa’s characters grapple with depressive states or collective hypnoses as studied by Jung and the neo-Jungians. From the narratives, it feels as though clouds of mirages, illusions, reveries, hallucinatory states, the interplay of mysticism with myth, and transcendental scenarios between the physical earth and God, hover over the minds of the book’s characters. The character profiles clearly operate under the sway of emotions, trances, agitated minds, the clashing of ego and superego conflicts, dreams, and their interpretation as symbols of potential outcomes-the “Forgotten Language” (Erich Fromm)-or are perceived somewhat akin to demonization and demonic entities. Although the author doesn’t explicitly touch upon any of these, the climate and atmosphere are charged with electricity, emanating from the feelings and

situations in the stories of this exceptionally unique writer. Despite this book introducing a bit of a headache to the straightforward and monotonous literature of tales, it simultaneously honors the same literature by bringing a completely different energy and style to our prose.

– English translation by Ukë ZENEL Buçpapaj