HIQMET MEÇAJ
MASHTRIMI NË LETËRSI
(essé)
Nuk ka shkrimtar të madh apo të vogël, të mirë apo të keq, ka vetëm shkrimtar. Për mua shkrimtari është ai mashtruesi i madh, që megjithëse e kuptoj se më mashtron, vazhdoj ta besoj. Kam dëshirën të më mashtrojë, të më thotë gjëra që as ai, as unë nuk kemi mundësinë t’i jetojmë, megjithatë i përjetojmë në saje të rrëfimeve të tij.
Kur berberi Ivan Jakovlieviç futi dorën në bukën e ngrohtë, që sapo kishte nxjerrë Praskovja Ivanovna dhe nxorri që andej një hundë, e kuptova menjëherë që Gogoli po më mashtronte keq, megjithatë e lexova novelën e tij me një frymë, e lexova përsëri e përsëri, duke e vazhduar këtë gjë herë pas here deri më sot, pas kaq shumë vitesh.
Mirëpo shumë e shumë kohë më parë, para se të dija të lexoja e të shkruaja, nëna ime më tregonte një histori që unë e besoja dhe vazhdoj ta besoj edhe sot e gjithë ditën: te zgavra e një lisi të vetmuar, s’dihej se si e qysh, vinte një zixhir i padukshëm, trokëllinte, të gjithë e dëgjonin, diçka kërkonte, po asnjëri nuk ia kuptonte gjuhën, veç qetësohej e pushonte atëhere kur i thoshnin fjalë të mira. Zinxhiri i kuptonte njerëzit, njerëzit nuk e kuptonin atë. Vitet kalojnë dhe unë i besoja asaj historie, më duket se në të gjitha zgavrat e errëta, jo vetëm te lisat, ka zinxhirë që zhurmojnë e qetësohen vetëm me fjalë të mira.
Një herë tjetër motra e babait tim më tregoi për të gjallin dhe të vdekurin që u bënë shokë udhe dhe ortakë, duke lidhur fjalën. Ajo ishte shumë plakë, historinë nuk e mbante mend mirë, e kuptoja që fuste gjëra nga vetja e saj, por aq bukur i trillonte e i shtjellonte, saqë edhe sot mendoj se sa shkrimtare e madhe mund të ishte bërë ajo, sa bukur më mashtronte, sa me qejf e dëgjoja. E dëgjoja dhe më dukej sikur halla ime vërtet kishte vdekur një herë, e njihte kaq mirë të vdekurin e historisë së saj, ia dinte të gjitha brengat dhe hallet, ç’kishte bërë kur qe gjallë e ç’kishte lënë pa bërë, ndaj lidhi fjalën me të gjallin, doli nga nëntoka mbi tokë të kryente të pabërat.
Më vonë lexova trimëritë e Don Kishotit. Servantesi ua kishte marrë dorën mirë gënjeshtrave, aq mirë, saqë thoshja me vete duke e lexuar: duhet të ketë qenë i çmendur ky tip, që padrejtësisht e liruan nga duart e piratëve për të më trullosur me historira të marrësh.
Janë të shumtë librat e lexuar, talente të mëdhenj e të vegjël, nobelistë ose jo, që me kohë më janë harruar, më janë fshirë nga kujtesa. Kishja dëgjuar për Kafkën, gjeta dikur fshehurazi “Metamorfozën”, nuk më bëri fare përshtypje stili i thatë i të shkruarit, që të them të drejtën m’u duk si i një shkrimtari fillestar, mirëpo shndërrimi i njeriut në insekt, nuk tregonte fare lodhje nga ana e tij për të më mbushur mëndjen se kështu kishte ndodhur vërtetë. Unë e besova Kafkën në ato pak faqe, megjithëse e dija mirë që ajo metamorfozë ishte gënjeshtër dhe i besova pikërisht asaj.
Nga shembujt e mësipërm ndoshta del përfundimi i shtrembëruar se letërsia, nëpërmjet shkrimtarit që e shkruan, duhet të na kumtojë gjëra të jashtzakonshme, të pabesueshme, se shkrimtarë të mëdhenj mund të bëhen fare mirë politikanët që mashtrojnë përditë turmat, lojtarët e bursave, të gjithë ata që shesin ëndërra dhe shpresa të kota. Por nuk është kështu.
Shkrimtari mendon krejt ndryshe nga të tjerët dhe fantazia e tij shprehet po ashtu krejt ndryshe nga të tjerët, duke marrë përsipër edhe riskun e të përjashtuarit nga të tjerët, sepse edhe krijimtaria e tij është përjashtuese. Mjaft të kujtoj “Fijet e Barit” të Uitmanit. Kur dolën ato vargje, që ngjanin më shumë me prozë të shkurtër, nga gazeta më e madhe amerikane e asaj kohe iu bë thirrje lexuesit ta hidhte në koshin e plehrave si antivlerë. Poeti nuk mund të pranohej, sepse përjashtonte të tjerët, ndaj duhej të ishte i përjashtuar.
E njëjta gjë më duket se ndodh edhe sot, pas më shumë se një gjysëm shekull krijimtari, me një poet të jashtëzakonshëm grek, Sahturin. Sahturi thotë në poezi se heroi i tij lirik hyn në kafene dhe merr një kafe për vete dhe dhjetë për dhjetë bastunet e tij. Se kamerieri e njeh më në fund që ai është një i vdekur, që nuk ka veshur këmishë, por një gjak të kuq, që përditë kontrollon a janë yjet në vendet e tyre…
Çfarë thotë shkrimtari a poeti me ato që shkruan, po vetë ai e di se çfarë thotë? Në se në çastin e krijimit ai nuk është më lëndë, por një shpirt, patjetër ajo që shkruan nuk duhet të jetë nga bota lëndore. Shpirti i tij i ndezur duhet të jetë shndërruar në flakë të padukshme, ka parë gjëra që të tjerët nuk mund t’i shohin, i ka mbledhur rreth vetes, i ka shndërruar për ne në fjalë e fjali. Është një botë e ndryshme, që ai na detyron ta pranojmë, që megjithëse ne të tjerët nuk e shikojmë, derisa e shikon ai, edhe ne e pranojmë. Në Ferr, Purgator apo Parasajsë kemi hyrë të gjithë ne që kemi lexuar Danten, por më parë se atje ka hyrë vetë Dantja, ndryshe nuk shpjegohet se si ai i di aq mirë gjithë ata rrathë e ato skuta.
I besoj mendimit se një vepër letrare rezaton vlera estetike, siç quhen rëndom ato. Sipas kësaj, besoj gjithashtu se ai që i thith këto vlera estetike, pra që mashtrohet prej veprës letrare, nuk është gjithnjë masiv, i shumtë në numër. Dihet se Remboja fillimisht kishte një lexues, Bodlerin, megjithëse vepra e tij rezatonte dhe rezaton. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për disa shembuj që solla më sipër. Me këto dua të them se vlerat janë atje, në formë të vërtetash që nuk i di aq mirë as autori i krijimit të tyre, por jo të gjithë janë në gjendje t’i rrëmbejnë ato. Sipas kësaj, më duhet të them gjithashtu se secili prej nesh merr aq rezatim vlerash sa është i predispozuar të marrë dhe për këtë nuk e ka fajin vepra letrare, e cila, jo rrallë, detyrohet të presë edhe vdekjen e autorit, mbase diçka më tepër, për t’u shtrirë më gjerë.
Kjo ndodh sidomos me shkrimtarët që shkruajnë gabim, domethënë jo siç është shkruar deri para tyre prej të tjerëve shkrimtarë, sepse këta kanë provuar të na mashtrojnë në një mënyrë tjetër. Por kjo mbetet për t’u trajtuar më thellë në të ardhmen.
Athinë, 2004
(Botuar në gazetën letrare Fjala, Tiranë dhe Gazeta e Athinës, si dhe në revistën Haemus, Bukuresht.)
