Shkëlqim Hajno
SR
=================================================================
MIRO
Miroja ishte e fejuar kur doli partizane. Madje, kishin lënë edhe ditën e dasmës. Këtë e dinin të gjithë. Delo Bora, djali që ajo donte, tani ishte gjithashtu në të njëjtin batalion me të, në një prej brigadave të krijuara në jug të vendit, në vitin e fundit të luftës.
Më parë që të dy dinin pak për luftën. Kur Deloja i tregoi një ditë se nuk mund të rrinte më në fshat dhe se do të dilte partizan, ajo u pezmatua. Në fytyrën e bukur iu nder një pikëllim i beftë.
– Kështu e mbajtke fjalën ti, Delo?- tha trishtueshëm.- Po ne i dhamë fjalën njëri-tjetrit që nuk do të ndaheshim kurrë, deri në fund të jetës. Apo i mori era fjalët bashkë me lulet e kulumbrive! Sa jeta e lulekulumbrive. Më the që do të bënim edhe një dasmë si në kohë lufte, po dasëm ama! Kështu i thamë shoshoqit! “Më gënjeve me gënjeshtra, më the sa të vijë vjeshta…”, mërmëriti me zë të pakët vargjet e një kënge.
Nga sytë e mëdhenj i rrëshqitën sumbullat e lotëve të hidhur dhe u dëgjua një dënesë e mbytur.
I zënë në befasi, Deloja kapi me duar flokët e vet në të dy anët e tëmthave dhe i tërhoqi aq fort, sa dukej sikur do t’i shkulte e t’i flakte në arishten aty anash.
– O Zot!- vikati duke parë nga lugjet e fshatit dhe nga manastiri i Shën Marinës, që dukej si i ngulur prej qiellit në majën e kodrinës pranë shtëpive.- O Zot i madh!- u dëgjua sërish thirrja e tij, sikur t’i drejtohej vetes më tepër se vajzës së tronditur nga lajmi.
Sytë e lotuar të Miros ia thyen valën e shpërthimit. Pas pak u qetësua.
– Miro, zemëro! Mendova më të keqen. Që të të ruaja ty, ndaj. Do që të vemi tok? Do? Tok, do të vemi në mal!
Dhe e përqafoi në shtegun e shtëpisë së saj atë mbrëmje të parafundit të qëndrimit në fshat.
***
Atë buzëmbrëmje, partizanët ishin shpërndarë në një lirishte, në lëndinat e Loficës.
– Shikoji luleshqerat, Miro, janë prush dhe po të presin me aromën e tyre. Shihi manushaqet, luledelet dhe veshlepujt! Ejani, sikur thonë,- dhe i vuri mbi kapelën e partizanes një kurorë të thurur me gjethe të njoma dafine dhe dy kurora me luledele.
– Thonë se këto ditë po presim kolonat e fundit të gjermanëve, që po tërhiqen drejt veriut dhe Tiranës. Edhe pak, Miro! Edhe pak dhe ne do të jetojmë bashkë, siç e kemi bërë me fjalë e betim te lëndina e Tisies, në Buzë të Bredhit. Miroja ime, lulja ime! Aromë e luleve të malit. E moskovolisura ime!
Ajo qeshte si e hutuar nga një ndjesi gëzimi që i kishte pushtuar krahërorin.
Delo ishte bërë i njohur ndër shokët edhe për pushkë, si nishanxhiu numër një, edhe për zemrën e fortë, po edhe për shakatë e humorin lab që i buronin natyrshëm.
Të nesërmen, batalioni i tyre “Maro Konda” kishte marrë urdhrin t’i zinte pritë autokolonës gjermane që vinte nga Greqia. Vendi i caktuar i pritës ishte një kthesë e dyfishtë e xhades, që gjarpëronte përmes kanionit gëlqeror të përroit të Bujanës. Dukej si një grackë e ngritur enkas për pusi. Batalioni kishte objektiv goditjen pikërisht në urën e Bujanës, në kohën që kolona armike do të hynte aty, do të mbyllej si në çark. Shkëmbinj të thiktë, veshur me ilqe e prralle, binin thukët mbi kurriz të xhades dhe mbi urën e ngushtë. Bash përreth kësaj gracke natyrore ishte pozicionuar batalioni.
Gjatë betejës në pritë, mitralieri Delo kishte mbuluar me zjarr sulmin e shokëve. Por papritur, nga pozicioni i mitralierit nuk vinin më shenja jete. Në fund të betejës u morën vesh hollësitë. Një granatë mbi pozicionin e tij ia kishte heshtur mitrolozin dhe zemrën përgjithmonë.
***
Lajmi për rënien e Delos, djaloshit mitralier, vetëm një muaj para çlirimit të vendit, u përhap menjëherë e mori dhenë. Miros i shugulluan veshët, sikur një gjyle topi t’i kish rënë aty para këmbëve dhe u plandos përtokë. Pas varrimit të mitralierit me të shtëna armësh, ishte dhënë porosia që dy vajza partizane t’i rrinin sa më pranë në pikëllimin e madh. Madje, ajo u ndalua të merrte pjesë në pritën e radhës përgjatë rrugës nacionale, që zgjatej në drejtim të kufirit me Greqinë, nga ku priteshin të tjera autokolona gjermane. Por Miro nuk dëgjoi askënd, veç kokës së saj.
Ishin muajt e fundit të luftës.
– Më lini pak vetëm,- u tha shoqeve.
Ato panë njëra-tjetrën me ngurim.
– Më lini vetëm! Dua të flas me Delon dhe me lulet,- tha ajo e përhumbur.
Shoqet panë sërish njëra-tjetrën me keqardhje. U ngritën duke marrë edhe armën e saj me vete. Vajtën u ulën te hija e një dushku pak më tej. E shihnin me bisht të syrit me vëmendje se mos bënte ndonjë të pabërë prej hidhërimit të madh.
Pasi mbeti vetëm, Miroja hoqi kapelen dhe shprishi flokët e shkurtër me krëhrin e gishtave.
“Delo, drita ime! Pse ma bëre këtë, o ylli i jetës sime! Ne iu betuam shoshoqit, harrove? Më bëre edhe kurorë me fletë dafine dhe ma vure në kokë”, thoshte ngadalë.
Futi dorën në xhepin e brendshëm të palltos së madhe dhe nxori fletët e dafinës që i patën mbetur nga duart e tij.
O Zot, pse!
Kaq tha dhe iu përhit fytyra e qeshur e njeriut të dashur në çastet e fundit që kishin qenë bashkë. Në vesh i kumbonte çdo ditë zëri i tij i bukur, kur i fliste për të nesërmen pas luftës.
Por tani asgjë nuk ishte si më parë. Çdo gjë ngjante pa kuptim për Miron.. Ç’e donte jetën pa dashurinë e humbur të saj? Ç’e donte më?
Më të moshuarit i jepnin kurajë:
– Ti duhet të luftosh t’ia marrësh hakun Delos.
“Hakun! Hakmarrje. Gjaku nuk duhej falur kurrë! Gjaku, me gjak!”
***
Pas dy ditësh, në skuadrën e saj erdhi një nga korrierët e komandës së batalionit.
– Të kërkojnë në komandë, Miro. Eja tani me mua. Ata të presin.
– Çfarë kanë me mua? Mos ka ardhur mëma nga fshati? Mos…- mendonte e habitur.
Pas pak u gjendën në komandë. Ishte një banesë dykatëshe gjysmë e rrënuar në të dalë të fshatit.
– Eja Miro, eja!- tha njëri nga ata të komandës.
Pastaj iu drejtua dy të rinjve veshur me uniformë, që bënin roje te porta kryesore.
– Sillini robërit!
Pas pak, në oborr sollën të lidhur dy njerëz me uniformë gjermane. Ishin të rinj, po shtatlartë. Ngjanin të dërmuar me ato uniforma me spaleta të shqyera. Ishin pa kapele dhe të lidhur duarsh të dy bashkë.
– Mbaji aty, qenërit! Te muri!- urdhëroi dikush pas Miros.
Vajza qëndronte në oborrin e asaj shtëpie të vjetër dhe ndiqte skenën gjithë sy e veshë.
***
Dikush doli në ballkonin e katit të dytë të banesës së gurtë.
– Miro! – i thirri ai partizanes me zë të prerë. Ajo njohu zërin e komandantit.- Tani ke rastin të hakmerresh për Delon! Ja armiqtë!
– Qëlloi me armën time!- dikush tjetër i zgjati një automatik gjerman. Pranë saj u afruan edhe tre burra të tjerë me uniformë.
– Merre!- thirri njeriu i komandës, duke i zgjatur edhe ai një automatik.
Miroja heshtte. Hodhi sytë e egërsuar mbi dy të rinjtë gjermanë. “Paskan moshën e Delos”, mendoi. Padashur shtrëngoi dhëmbët dhe grushtat.
– Merre! Apo të vjen keq? Në mos këta, shokët e tyre kanë qëlluar mbi Delon!
– Merre automatikun!- sokëlliti si i ndërkryer njeriu i komandës..
Miro ndjeu se nofullat i kishin ngrirë nga shtrëngimi dhe nuk do të mundte të fliste më kurrë. Pastaj zgjati dorën dhe rrëmbeu armën, duke parë nga robërit.
Njëri prej tyre, që dukej si më i vogël, kishte flokë të verdha. Ai po dridhej. Iu duk sikur po qante. Diçka thoshte në gjuhën e vet.
E kishin kuptuar atë që do të ndodhte dhe u mbështetën tek njëri-tjetri. Shikonin me sy të shqyer vajzën që mori automatikun, as dhjetë hapa larg tyre.
– Jepi tani! Zjarr!- komandoi njeriu që i kishte dhënë armën.
Por Miro ngurronte sërish. “Ja i vrava, i tha vetes. Ma kthejnë dot këta njeriun tim?”
– Ma kthejnë dot njeriun tim?- bërtiti papritur pa iu drejtuar askujt.
Fytyra e njeriut të komandës u tkurr. Pastaj ajo e drejtoi armën mbi dy robërit e tmerruar.
– Qëlloji!- u dëgjua sërish komanda.- Qëlloi qenërit! Tani! Për gjakun e Delos!
Pas një grime të rëndë kohe, ajo e shtrëngoi edhe më fort armën. Pastaj e ngriti lart dhe qëlloi në ajër.
Njeriu i komandës e pa i habitur dhe i inatosur njëherësh.
– Pse nuk shtie mbi ta? Ke frikë, hëë? Ke frikë!?
Ajo e pa e egërsuar me armën në dorë.
– Nuk kam frikë? Nga askush! Jo! Edhe dora nuk më dridhet! Por, edhe po t’i vras, asnjeri nuk ma sjell dot Delon!
Ia la në dorë automatikun dhe u kthye e iku andej nga ishin shoqet e skuadrës.
Mbi murin që rrethonte kopshtin dhe haurin ku i çuan sërisht të dy robërit e huaj, u nder një heshtje e rëndë varri. Por krisma nuk u dëgjuan.
***
Tri ditë më pas batalioni u nis për rrugëtimin e fundit të asaj lufte. Në fushimin e brigadës së 40 S., Miro u shtang dhe mbajti këmbët një çast. Nuk ishte iluzion akustik. Dëgjoi nga diku pranë jehonën e një këngë labe me elegji:
“Një mjegull e zezë ra
Që në Kuç e Llogora
Thonë u vra Delua
Deloja që bën shaka…”
Asaj ane thonë se Miroja nuk u martua kurrë.
Me kohë, bora e moshës nisi t’i bjerë mbi krye, duke e zbardhur krejt vit pas viti. Jetoi me kujtimin e Delos deri në fund të jetës, e rrethuar nga nipërit e mbesat e të afërmve të saj.
