Amantia qytet i Ilirisë jugore
Gëzim Llojdia
1.
Qyteti Antik i Amantias:një udhtim në kohë dhe histori.Qyteti antik i Amantias, si një thesar i fshehur nga koha.Ai qëndron i ngjitur në kreshtën e një kodre.Mes dy majave, që shfaqin madhështinë e tij. Me një panoramë që të lë pa frymë .Qyteti shtrihet si një kujtim i largët në këmbët e vargjeve të kodrinave.Ku çdo gur, çdo rrënojë, thotë një histori të harruar, por të gjallë Amantia nuk është thjesht një vend.Është një udhëtim nëpër shekuj. Një mundësi për të prekur shpirtin e një qytetërimi të lashtë ilir.Në lartësinë prej 680 metrash mbi det.Amantia ngrihet me krenari, si një dëshmi e qëndrueshmërisë dhe mbijetësës.Kjo kreshtë,që mbulon rrënojat e qytetit të lashtë.Ka parë qytetërime ,që lundruan në valët e kohës. Duket sikur ajri në këtë kodër është më i pasur me histori. Dhe çdo frymë që merr çdo vizitor.Ruan aromën e një periudhe, që është ende e pranishme, duke u përzier me frymën e natyrës. Në këtë kodër me formë koni,ku dikur qytetarët e Amantias jetonin dhe lulëzonin, historia ndjehet.Ajo është një pjesë e pandashme e peizazhit dhe shpirtit të këtij vendi.
2.
Amantia, një qytet që ka ditur të përballojë shekujt, qëndron si një monument i përjetshëm në mes të dy lumenjve të mëdhenj që janë formuar nga toka dhe uji Lumi i Vjosës dhe lumi Shushica.Këtu, në këmbët e kodrës, historia e Amantias është një frymë që merr jetë, që ndodhet midis ujërave të lumit dhe qetësisë së kodrës.
3.
Udhëtimi në Amantia.Vera është stina që sjell magjinë e këtij qyteti të lashtë.Kur zbrisni në Amantia, mund të shihni natyrën që lulëzon.
M mbushur me ngjyra dhe jetë.Një pasqyrë e gjallë e asaj, që ka qenë dikur qyteti në kulmin e tij. Kur dielli përshkon qiellin dhe shiu i tokës bëhet një petal i arit. Çdo hap është një përjetim i kohës që ka kaluar. Dhe që ka lënë shenjë në gurët e rrënuar.E gjitha është e lidhur me njëra-tjetrën.Historia,peizazhi, stina e verës,dhe ndjesia e pashmangshme që ky vend ka mbajtur brenda vetes sekretet e tij.Kur vera largohet dhe natyra e vjeshtës shfaqet në çdo pemë e çdo fletë Është si të shohësh të kaluarën, që kthehet.Kjo është një ftesë e natyrës për të reflektuar mbi kalimin e kohës.Për të kuptuar se çfarë ka lënë pas çdo qytetërim që ka kaluar. Në këtë stinë,Amantia transformohet dhe bëhet edhe më e fuqishme.Si një dëshmi e qëndrueshmërisë dhe vazhdimësisë, që ka ndodhur këtu për mijëra vjet.Amantia është vendi ku historia dhe natyra e bashkohen në një harmoni të jashtëzakonshme. Rreth 34 km nga qyteti i lashtë i Aulonës, ky qytet ilir është si një gjurmë e një periudhe që ka pasur një ndikim të thellë. Amantia është e vendosur në një vend të jashtëzakonshëm.Po kjo është një tokë ku çdo gur flet dhe çdo rrënojë ka një histori për të treguar. Amantia është më shumë se një qytet. Është një simbol i një qytetërimi të lashtë. që ka kaluar përmes kohëve, duke lënë pas një identitet të fuqishëm dhe të pasur.Si një qytet ilir i jugut.Amantia ka qenë një qendër e fuqishme, e zhvilluar në çdo aspekt: ekonomik, shoqëror dhe shpirtëror. Ky qytet ka lindur dhe ka lulëzuar mes kodrinave dhe lumenjve, duke bërë të mundur zhvillimin e një shoqërie që respektonte natyrën, pasurinë dhe këmbënguljen për të jetuar dhe mbijetuar përmes brezave.Në çdo gur që ka mbetur.Çdo rrënojë që e mbulon Amantian,ndjehet një histori e pasur.Dhe një histori që ka mbijetuar për më shumë se një mijë vjet.Ky qytet ka qenë më shumë se një vendbanim.Ka qenë një qendër që shpërndante dije dhe kulturë,duke i dhënë të gjithë Ilirisë jugore një status të lartë dhe të respektuar.Amantia është një dëshmi e zhvillimit të mrekullueshëm të qytetërimit ilir, i cili ka njohur zhvillim të pashoq në periudha të ndryshme historike.
Qyteti i Amantias është ndërtuar në një zonë kodrinore.Ku toka e vështirë dhe e thepisur ka formuar një pamje unike dhe të veçantë të këtij qyteti. I mbështjellë nga një mur fortifikues. Amantia ka shpërthyer përtej kufijve të akropolit, duke u shtrirë në lartësitë e kodrinave dhe terrenit të vështirë. Ky është një qytet, që ka ditur të përshtatet me natyrën dhe të përdorë gjithçka, që ofron për të siguruar një ekzistencë të qëndrueshme dhe të zhvilluar.
4.
…Në shekullin e IV p.e.s. Amantia ka kaluar nga një vendbanim i thjeshtë në një qytet të rëndësishëm. Kjo periudhë ka shënuar momentin kur qyteti ka pasur një zhvillim të madh, duke ngritur ndërtesa publike dhe duke krijuar një infrastrukturë të fortë, që përfshin rrugët, sheshet, dhe tarracat që rrethojnë qytetin.Kjo nuk është vetëm një arritje inxhinierike. Është një dëshmi e aftësisë së popullatës për të jetuar dhe lulëzuar edhe në kushte të vështira, përmes bashkëpunimit dhe të menduarit strategjik. Amantia është një qytet që ka përballuar shekuj dhe ka arritur të ndriçojë historinë me dritën e mençurisë dhe guximit.Për një mijë vjet, Amantia ka njohur periudha të ndryshme zhvillimi dhe rëniesh, që pasqyrojnë dinamikën e një qyteti që ka mbijetuar përballë ndryshimeve historike dhe politike. …Nga një qendër skllavopronare në shekullin e IV p.e.s. deri në një qytet të pushtuar nga romakët në shekullin I p.e.s., Amantia ka qenë gjithmonë një qendër e rëndësishme. Ajo ka jetuar përmes periudhave të pasurimit dhe periudhave të përmbytura nga pushtimi dhe shkatërrimi.Por gjithmonë ka mbajtur brenda saj frymën e një qyteti që ka jetuar për shpirtrat e tij të vjetër, të fuqishëm dhe të guximshëm.
…Arkeologët flasin për ekzistencën e Amantias përtej kufijve të 10 shekujve të jetës.Ky qytet ka ditur të rritet dhe të transformohet, për t’u bërë një nga qytetet të Ilirisë Jugore.Edhe kur periudha e pushtimit romak solli një rënie të ngadaltë Amantia ka ruajtur gjurmët e saj.
Duke përmendur qytetin si një qendër peshkopale në fund të antikitetit. Kjo është një shenjë se, edhe kur qyteti u largua nga hartat. Kujtimi ka mbijetuar dhe është shprehur në forma të tjera përmes besimit, kulturës dhe trashëgimisë.
… Amantia është ndërtuar në një vend që mund të quhet “mes dy botëve”. Ndodhet midis lumenjve të Vjosës dhe Shushicës, ku toka dhe uji janë të lidhura në një simfoni të natyrës.Dhe ku dy kulla vrojtuese i mbanin nën vëzhgim.Ky qytet është shtrirë mbi një kodër, që sot quhet fshati Ploçë, një vend i njohur që duhet të riemërtohet sërish në emrin e tij të dikurshëm Amantia.Ky është vendi ku historia dhe natyra bashkohen në një përshkrim të jashtëzakonshëm.Amantia është një qytet, që ka pasur një identitet të fortë.Atë e mbajti për mijëra vjet dhe që do ta mbajë përgjithmonë, si një ngjarje e gjallë e një periudhe të shkuar, por gjithmonë të pranishme. Një nga mrekullitë më të mëdha, që ka mbijetuar në Amantia është stadiumi i tij, i cili është një simbol i fuqisë dhe prosperitetit të qytetit në periudhën antike.Me një kapacitet prej rreth 3000 vendesh, ky stadium nuk është thjesht një vend për ngjarje të mëdha.Është një hapësirë që thotë shumë për shoqërinë dhe jetën në Amantia. Aty ku dikur zhvilloheshin gara dhe festa, tani ka mbetur vetëm një kujtim i kohërave të lavdishme të Amantias.Një qytet që mbajti shpresën dhe ngazëllimin e të gjithë atyre që jetuan dhe u mblodhën atje.Në çdo kënd të Amantias,një histori e lashtë është e lidhur me natyrën dhe njerëzit që e banuan atë.
…Si një grua shtatzënë që ruan brenda vetes një jetë të re. Amantia është një qytet që vazhdon të mbajë gjurmët e së kaluarës, pa humbur asnjëherë fuqinë e saj. Qyteti është një simbol i qëndresës dhe i trashëgimisë të paçmuar të ilirëve,që ndihmoi në ndërtimin e një qytetërimi të pasur, të bukur dhe të fuqishëm.Amantia është një histori që jeton ende.Dhe një kujtesë që kalon përmes kohëve dhe lidhet me zemrat e atyre që e vizitojnë. Ajo është më shumë se një qytet i lashtë . Është një pjesë e jetës sonë, një thirrje nga e kaluara ,që nuk mund të heshtet.Çdo hap mbi këtë tokë e ndjen atë,një ndjesi të thellë,si një lidhje e padukshme me paraardhësit tanë.Në çdo gur të mbetur, në çdo rrugicë të kalbur nga koha, ndodhet një histori që na flet pa fjalë Pjesë të këtij qyteti janë ende të gjalla.Por dhe të prekshme, si një kujtim që nuk vdes. As edhe kur kalojnë shekujt.Në shikimin e parë, qyteti i lashtë i Amantias të flet në mënyrë të veçantë.Të emocionon përmes çdo detaji.Nga ndërtimet e tij madhështore deri te thjeshtësia e natyrës që e mbështjell.Ajo që na mbetet është një pasuri e pashuar e trashëgimisë ilire. Që çdo gjeneratë e ruan, e nderon dhe e bën pjesë të identitetit të saj.
5.
Emri Amantia.Ky emër është i gjetur edhe te shumë vajza, të cilat pagëzohen me këtë emër të bukur, që simbolizon një histori të lashtë dhe një trashëgimi të shenjtë.Përtej kufijve të thjeshtësisë, ky emër shoqërohet edhe me simbolika të tjera: është emri i një missi shqiptar, që e përfaqëson bukurinë dhe lavdinë e këtij vendi. Gjithashtu, Amantia ka një praninë të theksuar edhe në media dhe biznesin lokal, duke shërbyer si një urë lidhëse ndërmjet të kaluarës dhe të tashmes.Kur shohim përdorimin e këtij emri, ai nuk është thjesht një përmendje gjeografike.
…Emri Amantia është një thirrje për t’i kujtuar të gjithëve se kjo tokë ka qenë dhe është një qendër e kulturës dhe civilizimit. Dhe me kalimin e kohës, do të jetë gjithnjë një emër që mbart me vete një ngarkesë të jashtëzakonshme emocionale dhe historike.
6.
Vizita nis nga portiku i hyrjes,dhe vetëm pas 200 metrash, ndodhet një nga veprat më të ruajtura të antikitetit stadiumi i Amantias. Ky stadium, me 17 rradhë gurësh në pjesën veriore dhe 8 rradhë më pak në jug, është një shembull i përsosur i arkitekturës dhe inxhinierisë ilire. Ky vend është një dëshmi e zhvillimit të sporteve në qytetin malor të Ilirisë Jugore.Një vend ku njerëzit nuk vetëm se nderonin sportin, por e përdornin si një formë bashkimi dhe identiteti.Stadiumi është shumë më shumë se një thjeshtë një vend ku zhvilloheshin gara. Ai është një monument i fuqishëm që na flet për një kohë të lavdishme, kur Amantia ishte një qendër e kulturës dhe civilizimit.
7.
….Gjatë udhëtimit për në Amantia, rruga do t’ju çojë nëpër mure të vjetra dhe rrënoja që kanë mbijetuar për shekuj.Në pjesën veriore, ku ndodhen gjurmët e murreve rrethues të akropolit, mund të shihni se si janë ruajtur disa pjesë dhe si pjesë të tjera janë dëmtuar nga koha dhe ndoshta edhe nga ndërhyrjet e njeriut.Ajo që mbetet është një pamje magjepsëse, e mbushur me histori dhe mister.
Në kalanë e Amantias,sic e quajnë vëndësit pra në akropolin e qytetit janë gjetur gjithashtu artefakte të rëndësishme që lidhen me periudhën e lashtë ilire. Një prej elementeve më të çuditshëm janë puset e gdhendur në shkëmb.Apo banesat egdhendura në shkëmb si vendstrehimi. Ai është i ndërtuar në një shkëmb të fortë.Rreth këtij shkëmbi, gdhendjet dhe detajet e punuara me dorë mbeten një dëshmi e madhe e artizanatit të përparuar të Amantias.Përveç kësaj, janë zbuluar dhe shumë struktura të tjera si tempulli dhe kisha,që flasin për një qytet që kishte një marrëdhënie me besimet e lashta.
Në kodrat përreth, shquhen edhe gjurmët e nekropolit, flasin për besimet dhe ritualet e jetës dhe vdekjes. Këtu mund të ndjeni një lidhje të fortë me atë që kanë qenë ata që jetuan para nesh.
Amantia është një qendër arkeologjike e pasur, e cila ka luajtur një rol të rëndësishëm në zhvillimin e kulturës dhe qytetërimit ilir. Sidoqoftë, ajo u mbyll për shumë vite pas zbulimit të saj dhe vetëm pas shumë kohësh filloi të nxjerrë në dritë pasuritë e saj arkeologjike.Ky qytet ishte një qytetërim ilir, aty është rrënjëzuar ,nga të dhënat dëshmohet se në shekulin e IV p.e.s është një qëndër e rëndësishme.E zhvilluar në zonë kodrinore nën këmbët e malit,qyteti antik ka qënë i fortifikuar me murre, dhe ndodhet në një kodër, si shumë qytete të tjera të periudhës ilire.Qyteti ka qenë një qendër e rëndësishme politike, ushtarake dhe kulturore, dhe dëshmitë për këtë janë të dukshme edhe sot. Qyteti është i fortifikuar me mure të mëdha dhe ka një planimetrinë tërheqëse me shumë objekte monumentale që pasqyrojnë zhvillimin e kulturës dhe shoqërisë ilire. Pjesë të rëndësishme janë stadiumi, tempulli i Afërditës, nekropoli dhe zbulimet e viteve të fundit.
8.
Amantia është përmendur për herë të parë në shekullin e IV p.e.s.Qyteti kishte një rol të rëndësishëm në mbrojtjen e territorit, duke u shtrirë në një sipërfaqe prej 15 hektarësh dhe duke pasur dy porta kryesore dhe dy kulla mbrojtëse. Muret e fortifikimeve të qytetit kanë një gjatësi prej 2200 metra dhe janë të ndërtuara me një teknikë të lartë, duke përfshirë formate poligonal të muraturës, karakteristikë e shumë fortesave ilire.
Në periudhën e Epokës Romake, Amantia ishte një qendër e rëndësishme kulturore dhe ekonomike. Ajo nxori monedhat e saj të para dhe ishte pjesë e Lidhjes Epirote që përfshinte qytete të tjera të rëndësishme të Ilirisë dhe Epirit. Amantia mori pjesë edhe në lojrat olimpike të Athinës, një dëshmi e nivelit të lartë të kulturës dhe sporteve që zhvilloheshin në këtë qytet.
Një nga elementet më interesante të Amantias është stadiumi, i cili ka një kapacitet prej 4000 vendesh dhe është ndërtuar rreth vitit 300 p.e.s. Stadiumi ka shërbyer për organizimin e garave të ndryshme, si vrapimi, mundja, boks dhe hedhja e shtizës. Ai ka 17 radhë shkallësh dhe është një nga monumentet më të ruajtura të qytetit. Në periudhën romake,Amantia filloi të humbte rëndësinë e saj si qytet, por mbeti një qendër e vogël urbane deri në periudhën e hershme të Kristianizmit. Pas kristianizimit, Amantia u bë një qendër episkopale,ku funksiononin objekte fetare, duke pasur gjithashtu një ndikim të madh në këtë rajon.
Duke qenë një vend i pasur arkeologjik, Amantia ofron një mundësi të shkëlqyer për ata që janë të interesuar të zbulojnë qytetërimin ilir dhe historinë e një prej qyteteve më të njohura të Ilirisë Jugore.
Sot, Amantia është një destinacion turistik dhe një qendër për studimin e historisë dhe kulturës ilire.Vizitorët mund të shohin stadiumin, tempullin, murret mbrojtëse dhe shumë të tjera, duke ndjekur një rrugëtim që të çon nëpërmjet historisë së lashtë të këtij qyteti.
9.
…Qyteti i Amantias vazhdon të mbajë gjurmët e një qytetërimi të lashtë që ka lënë një trashëgimi të pasur, një dëshmi e rëndësishme e zhvillimit të Ilirisë dhe të ndikimit të saj në historinë e mëvonshme të Ballkanit.Amantia ka tërhequr vëmendjen e shumë studiuesve dhe udhëtarëve të huaj që kanë kërkuar dhe zbuluar pjesë nga ky qytetërim i lashtë ilir. Ata kanë ndriçuar aspekte të ndryshme të historisë së tij dhe monumenteve që mbijetojnë deri më sot, duke e bërë Amantinë një nga atraksionet arkeologjike të Shqipërisë Ajo që ka mahnitur të gjithë këta kërkues, nga arkeologë e gjeografë deri tek studiuesit e historisë dhe inxhinierisë, është mënyra e veçantë se si ky qytet është ndërtuar në shpatet e njëkodrine në formë koni. Një element që e bën atë unik ndër qytetet ilire.
Amantia nuk është thjesht një qytet i lashtë.Është një mrekulli inxhinierike që ka përdorur me mjeshtri të gjitha mundësitë që natyra ofron për të krijuar një qytet të zhvilluar në një terren të vështirë malor. Qytetet ilire shpesh u ngritën në lartësi të tilla që të mund të mbroheshin lehtësisht dhe të kishin një kontroll të shkëlqyer mbi rrethinat.Por Amantia është veçanërisht e spikatur për mënyrën se si është organizuar dhe ndërtuar mbi një kodër.Në një terren që për shumë të tjerë do të ishte i pamundur për ndërtim.
Monumentet e saj, përfshirë muret e fortifikimeve dhe stadiumin, janë shembuj të jashtëzakonshëm të ndërtimit ilir .Dhe ato mund të merren si dëshmi të aftësive të jashtëzakonshme inxhinierike të popullsisë së këtij qyteti. Ajo që ndodhi në Amantia nuk ishte thjesht një ndërtim i një qyteti. Por një krijim të një qytetërimi të përshtatur dhe të avancuar për kohën e tij. Që zgjidhte sfidat e natyrës dhe i kthente ato në mundësi për zhvillim dhe mbijetesë.
…Pasioni për të zbuluar Amantian ka nisur që në kohët antike, dhe nuk ka pushuar asnjëherë. Qyteti ka pasur një jetë të gjatë dhe të shëndetshme, ka ekzistuar për një mijë vjet. Kjo është arsyeja pse, pavarësisht se kishte rënë dhe ishte fshehur për shumë shekuj, pasioni dhe kureshtja për të zbuluar Amantian kanë mbetur të forta deri në ditët e sotme. Studime të shumta dhe kërkime të vazhdueshme kanë mundësuar që ky qytet, i cili ishte humbur nën dheun e thellë të malit, të dilte në dritë dhe të shfaqte pasuritë e tij arkeologjike.Disa nga studiuesit dhe udhëtarët më të njohur që kanë shkruar për Amantian janë mahnitur nga faktet që kjo qendër ka arritur të mbijetojë dhe të ruajë pasurinë e saj për kaq shumë shekuj. Nëse Amantia do të ishte thjesht një qytet i zakonshëm dhe i pazhvilluar. Ajo do të ishte harruar përfundimisht nën dheun dhe kalimin e kohës. Por kjo nuk ka ndodhur. Qyteti ka qenë një qendër, që ka pasur një histori të pasur dhe të thellë dhe ka luajtur një rol të rëndësishëm në zhvillimin e rajonit.Amantia sot është një ndër monumentet më të rëndësishme të kulturës ilire.Dhe nëse studiuesit e huaj kanë shkruar për të është për shkak të vlerave të saj të papërshkrueshme, që mbeten të pashlyeshme. “Gjuha e monumenteve të saj” flet për një qytetërim të zhvilluar, të mençur dhe të ditur, që ka lënë gjurmët e tij të paharrueshme në historinë e popujve tanë.
Amantia është një simbol i pasurisë dhe trashëgimisë, që na kanë lënë paraardhësit tanë.Qyteti vazhdon të jetë një dëshmi e mrekullive inxhinierike dhe artistike të një populli që ka ditur të krijojë qytetërime edhe në kushte të vështira.
7.
Autorët e huaj por Amantien.
1-Autorë të lashtësisë dhe antikitetit.Amantia i përket Ilirisë,amantët kanë qënë ilir.
2-Pas vitit 148 pe.e.s Amantia bënte pjesë në provincën e Maqedonisë e cila kishte nën sundim edhe një pjesë të Ilirisë së Jugut.
3-Në ndarjen e provincave romake në shekullin e II e.s,Amantia i përket Epirit.
4-Amantia përkrahë Cezarin në luftërat cicivle kundër Pompeut.
5-Nën murret e saj,ushtria bizantine luftoi kundër saraqenëve.
1-Amantia është qytet ilir Shek.IV.pe.s
2-Scylacis:amantët janë ilir nga bulinit dhe Amantia nuk ishte një qytet grek.
Plini duke patur dijeni nga Theompapi i ka quajtur barbar,amantët bashkë me bylinët.
4-Stefan Bizantini:Amantia ka qënë krahina e ilirëve.Deri diku janë të qartë edhe kufijtë e territorit të banuar nga mantot.Në malet Keraune ata kufizoheshin me konëtë,.Fqinjët juglindor të tyre ishin amantët,kurse në lindje kishin bylinët.
5-Dy qytet Amantia dhe Bylysi kanë patur mardhënie e afrësi të mira,fqinjësi që mbrinte nga origjina e përbashkët.
6-Amantia si krahinë ndodhej nën vartësin e shtetit ilir.
7-Dobësimi i shtetit ilir,fuqizimi i shtetit të Epirit.Amanttia përmenmdnet në përbërje të këtij shteti.
8-Duke kapërcyer vitet 268 p.e.es Amantia është e pavarur.
Pret monedhën e vet.
9-Shekulli i II p.e.s Amantia ruante autonominë.
10-Shekulli i Ipe.es është e përemdnur si qytet i Ilirsë Jugore.Në hartën jugore të qyteteve ilir janë edhe Apollonia,Bylysi,Orikumi.
11-Plini shqyrton variantin se “amantët ishin barbar dhe të lirë…
Hapësirat dhe shtrirja e amantisë.
1-Scylaksi.Amantia kishte një rryp toke të gjatë 60 stade.
2-Ptoleme shqyrton një qytet në brendi të vendit dhe për një skelë që del në det.
3-Lukofront shqyrton për një qytet bregdetar dhe lidhja e tij me abantët.
4-Apollon Rodi,shqyrton:Banorë të krahinës së maleve Keraune,fqinjë të amantëve i ka bërë abatët.
5-Kalimaku në librin “Përshkrimi i Maqedonisë”,përdoremrin Amantia në vend të Abatia.Amantia ishte një krahinë e ilirëve,por banorët i quan abontë.
Kujt kulti i faleshin amantët?
1-Monumentet e Amantias
2-Monedhat e gjetura në Amantia shqyrtojnë:
Kultet që janë respektuar më shumë në popullatën ilire të këtij qyteti në Ilirinë jugore.Cila ishte Perëndia dhe kujt i faleshin amantët?Për të mbritur tek ky rajvizim gjejmë të dhënat në librin Iliria.Perëndia për amantët ishte Hyji.Huji i besuar rreth të cilit faleshin apo kryenin rituale amantët në kohët e hershme në këtë qëndër malore ishte Hyu dodonas.
-Zeusi ose hyu është i shprehur edhe në prerjet e monedhës.
-Në këtë qytet ilir ka qënë i njohur kulti i Afroditës.Një pllakë e vogël guri e zbuluar në Amantia i kushtohet në një farë mënyre Afrodita Pandemia.Afrodita në qytetin amantas ka pasur një tempull.
-Si edhe në gjetjet në skultupturë paraqitet Pan-Silvani.Ky na paraqitet me 3 nymfa.Në gjetjet e relieveve shikohen përëndi ilire.Perëndit sipas amantëve janë mbrojtëse të barinjve,pyjeve,kullotave.
8.
Monumentet e Amantias.
Gërmimet që janë kryer,kanë patur nje koncept të qartësuar duke shpresuar të mos kishin humbur gjurmët,kanë sjellur të dhëna historike.Kohë ekzistenca e një qytetërimi ilir,monumentet si vepra të mëdha,arkitekturore të një qyteti antik shprehin rëndësin por njëkohësisht mbeten dëshmi e ekzistencës së një qytetërimi të rëndësishëm në Ilirin e Jugut.
1-akropoli
2-stadiumi
3-murret mbështetëse
4-tempulli etj.
Kurse gjetjet arkeologjike tregojnë ekzistencën e shkallëve të këtij qytetërimi të hershëm të zhvilluar në kodrën midis rrjedhjes së dy lumenjëve .
10.
Kërkime arkeologjike në Amantia.
Të dhënat për qytetin ilir të amantëve janë ngurosur për shekuj .Cikli i shekujve ruante nën këtë guackë harese një qytetërim të tërë të mbetur tashmë me rrënoja.Brenda saj mbeteshin gjurmët e akropolit,stadiumit,tempullit,murreve mbështetës.Kohët që psherëtijnë dhe të gjithë mrekullit e këtij qytetërimi.
Nga të gjithë shekujt që perënduan vajtueshëm ,dy shekujt e fundit gjetën rrugën për të zbardhur gjurmët e atij qytetërimi, që flinte nën shpatet e kodrinës të fshatit Ploçë.Dhe interesi nuk ishte i pakët,ishin dëshmit e qyterimit ilir, që ishte fshehur,kur mulliri i ngjarjeve të shekujve kishte fshehur kohën e këtij qytetërimi.Duke pasur si udhërrëfues të dhënat e shkruara nga S.Animali “Amantia”,po evidentojmë kërkuesit e këtij qyteti antik.
Kanë qënë të palodhur,përderisa kanë ngjitur nëpër kohëra dhe mote të ndryshme pllajën e malit tëkudhës Gërhotit ,për të rrëmuar por dhe për të hetuar rreth këtij qytetërimi që ishte i zhdukur nga sytë.Por që palët e tokës e fshihnin me kujdes.Kanë udhëtuar në kushte të vështira dhe të mbara,nëpër vise që mërmrima parnverore krijonte çdo lloj spektali gjelbëror.Ku ujërat shpërthenin në lindje,për tu prehur në perëndim.Në malet e serta të Ballkanit,shtriheshin viset e bukura të shqiptarëve.Dhe fytyra e këtyre viseve ishte e shkruar me të gjitha parametrat.Edhe kodrina që ruajti këtë qytetërimr në stinën e gjelbërtë mbulohet nga gjelbërimi ku frymëmarrja e gjetheve tunden nga era më e lehtë.Kodrina më tepër me shkurre mesatare,drurë të vegjël të kërrusur.Vise ,që i rreh dimri.I përkëdhel pranvera.Aty lind ora e kuptimit gjelbëror.Kështu e gjetën Amanten,udhëtarët,përpos këtij gjelbërimi.Por monumente fshehur,por emër paharruar.Fytyrën e zbukuruar këtyre bregoreve ua jep stina e mërmërimës pranverore.Janë drithëruar studjuesit kur kanë hasur në këtë pikë të largët,qytetin ilir për të cilën shkruhet në historin e lashtë të njerëzimit. Po i rendisim kështu të dhënat:
1-E.Izambert në vitin 1861 në itinerarin e deshifruar të Orientit mbriti në rrënojat e qytetit antik të Amanties.Nga të dhënat e botuara në librin e vitit 1873 pas udhëtimeve të tij nëvendet historike,arkeologjike,përmend akropolin ku shquheshin qartësishtë themelet.Gjurmë varresh në shkëmb.Gjurmë murri.Mbeturinate një porte të dyfishtë.
11shkallë të stadiumit antik.
2-G.Kora në udhëtimin e tij,daton vitin 1875, se në malin e Kudhësit,kishte vizituar rrënojat e Amanties.
3-Antonio Baldaçi në dy udhëtimet e tij në vitet 1892,1894 ai është ndalur në shkëmbin eë madh mbi të cilën ngrihen edhe ato rrënime të ashtuquajtura pellazgjike.
4-Karl Patch në librin e tij nga Sanxhaku ne Beratshpurë dhe gjetur dritëne botimit në Vienë në 1904,ai shqyrton momunemtet arkeologjike të shpërndara në fshatë.Gjatë verfikfikimit q ëPatch kreu për Ilirinë Jugore i gjeti të emëruara Apollonin,Bylisin dhe Orikun,qytete antike të njohura nga lashtësia.Duke parë distancën nga Oriku dhe Apollonia,gjetjet e monedhave me mbishkrimin AMANTIN si dhe kultin e Zeusit të Dodonës.
5-Arkeologu B.Paçe ka dhënë dëshmi për një releievë,teprica murresh dhe gjetje arkeologjike,monedhat e Aamntinëve.
6-Z.M.Ugolini në botimin Akropoli i Amantias Romë,1932 ka dëshmuar për qytetin antik të Amantisë.Largësia midis Bylysit dhe Orikut,tregon mungesën e një qyteti antik të tretë në mes,si dhe largësia mes Apollonisë dhe Aamntisë.Tregues mbetet shenjë e vecantisë,identifikimi monedha.Amantia.Një varg monumentesh të gjetura në fshatin Plocë.Një fshatë tjetër i kësaj krahine i quajtur Amonicë duhet të ketë ruajtur emerin e vjetër nga Amantia.
7-V.Pajakovski,botuar në Poznan 1970.Shqyrton mundësin që Bylysi dhe Amantia janë qëndra peshkopale.
8-Kërkimet arkeologjike janë kryer në disa kohë të shekullit të XX.Të dhëna ka për vitin 1920.Kur fshati gjënmdej i pushtuar nga italianët kanë kryer gërmime dhe kanë marrë objekte.
9-Në vitin 1949 është ndërmarrë ekspedita për gërmime arkeologjike në fshatin Ploçë.Përqëndrimi gërmimeve tek murri që rrethonte akropolin.Nën akropol është zbuluar tempulli.Pranë mbeturinate një kishe palokristiane.
10-Në vitin 1950,u filluat të gërmohet tek stadiumi i Amantisë.
11-Janë kryer gërmime arkeologjike me ekspedita në vitet 1952-53-57-62.
12-Gërmimet në këtë kodër nxorrën thesarin arkeologjik me gjurmët e një qytetërimi të hershëm ilir.Rreth shëkmbit të Plocës ka ekzistuar një qytet ilir i njohur me emrin Amantia.Ishte i shtrirë në një sipërfaqe kodrinë.Ndërtesat dhe të gjitha godinat ishin të vendosura në sheshe tarracësh.Ka ekzistuar akropoli,godina,tempulli,stadiumi etj.Në kohërat e shekujve III-IIp.e.es ka prerë monedhën e vetë.Ka jetuar si qytetërim deri në një mijë vjeçarë.
11.
Amantia:“pasaporta” jonë.Amantiaqyteti ilir i lashtë,është një nga qendrat më të rëndësishme, që na tregon historinë e hershme të popullit ilir në gadishullin tonë Me një vendndodhje strategjike, në lartësi dhe në një terren malor.Amantia është një dëshmi e fortë e vazhdimësisë së jetesës së ilirëve në këtë trevë dhe e rëndësisë së qytetërimeve të lashta. Ajo është jo vetëm një qytet i hershëm.
Por gjithashtu “pasaporta jonë” që dëshmon se ne, kemi qenë një ndër popujt më të hershëm dhe autoktonë të këtij gadishulli.Qyteti ka qenë i njohur dhe i përshkruar nga studiues të ndryshëm,që kanë ndriçuar karakteristikat dhe rëndësinë e tij historike. Amantia nuk është thjesht një qytet i vjetër. Por një indikator i identitetit tonë kombëtar dhe kulturor.
Amantia, që ndodhet në një pozicion të mrekullueshëm, është e shtrirë në faqe kodrinash, deri në 680 metra mbi nivelin e detit. Dhe është e rrethuar nga luginat ku rrjedhin 2 lumenjë. Ky qytet i lashtë u ndërtua në një terren të vështirë malor.
…Muret e mëdha dhe të forta që rrethojnë qytetin, me një gjatësi prej 2200 metrash, janë një nga veprat më të rëndësishme inxhinierike të kohës dhe janë ndërtuar me një teknikë të veçantë poligonal, që e bën atë të veçantë dhe të dallueshëm nga muret e tjera të qytetërimeve të ngjashme.
…Akropoli i qytetit është gjithashtu një testament i aftësive të shquara të ndërtuesve të Amantisë. Kultura e ndërtimit të fortifikimeve ishte një aspekt thelbësor për mbrojtjen dhe mbijetimin e qytetit. Dhe muret poligonale janë një shembull i përsosur i kësaj periudhe.
…Një nga elementët më tërheqës të qytetit të Amantisë është Tempulli i Afërditës, që ndodhet rreth 300 metra poshtë kalasë, në një bregore të sheshtë.Ky tempull kishte një rëndësi të madhe kulturore dhe fetare për banorët e Amantisë.Ata të cilët udhëtonin nga kalaja dhe banesat e tyre në tarracat e kodrinës për t’u falur në këtë vend të shenjtë. Kulti i Afërditës ka disa versione mitologjike për origjinën e tij.
…Interesante është se emri i Afërditës ka një rezonancë të thellë me gjuhën shqipe, ku “afër ditës” do të thotë “afër mëngjesit” ose “ajo që është e bukur si dita e agimit” dhe kjo është ora ku faleshin perëndit afër mëngjesit.. Ky tempull, përveç aspektit fetar, ishte gjithashtu një shenjë e kultivimit të bukurisë dhe harmonisë që kishte populli ilir.
Një tjetër element befasues dhe mbresëlënës i Amantisë është stadiumi i tij, i cili ndodhet në një lartësi të madhe, dhe është një nga veprat më të mëdha dhe më kryesore të qytetit. Në këtë stadium është zhvilluar një lloj sportivizmi që mund të krahasohet me atë të qytetërimeve më të zhvilluara të kohës.Rreth vitit 30 pas Kr, Amantia ka qenë pjesë e një kulture të fortë sportive dhe ishte një vend që i kushtonte rëndësi kultivimit të trupit dhe shpirtit.Mënyra se si është ndërtuar stadiumi, duke përdorur gurë të mëdhenj dhe sfidat që janë hasur për t’i sjellë këta gurë nga malet përreth, janë gjithashtu një testament i njohurive të avancuara inxhinierike, që ka pasur populli ilir.
10.
Amantia ka një vlerë të jashtëzakonshme për historinë tonë kombëtare. Dhe çdo gjetje e re nga gërmimet arkeologjike të saj na ndihmon të kuptojmë më mirë se sa të zhvilluara ishin qytetërimet ilire. Pas ndërrimit të sistemeve politike në Shqipëri në vitet ’90,shumë nga gjetjet arkeologjike që i përkisnin Amantisë u zhdukën, përfshirë statujat dhe figura të tjera të rëndësishme.Fati i këtyre artefakteve mbetet ende i panjohur dhe nuk dihet se ku kanë përfunduar.
Pavarësisht humbjeve të mundshme, Amantia vazhdon të jetë një nga qytetërimet më të rëndësishme të Ilirisë dhe të Shqipërisë. Monumentet, stadiumi dhe tempulli i Afërditës, si dhe shumë elementë të tjerë, janë dëshmi të aftësive të shquara inxhinierike dhe artistike të popullit ilir.
…
Amantia është më shumë se një qytet antik.Ajo është një pasaportë historike, që na lidh me të kaluarën tonë. Dhe një dëshmi e pasurisë dhe identitetit tonë kombëtar.Pasaporta e Amantisë është një kujtesë e vazhdimësisë së jetesës dhe kulturës së popullit ilir.
…Largimi nga Amantia.
Duke zbritur ngadalë nga shpatet e kodrinës, sytë nuk mund të ndalnin së shikuari drejt qytetit të lashtë të Amantisë. Pavarësisht se ishim larguar, e dija që ky qytet do të mbetej gjithmonë i gjallë në mendjet dhe zemrat tona.Monumentet,muret e forta,stadiumi antik, dhe tempulli i Afërditës,bazilika gërmimet te varri cifutit, të gjitha ato veprat e jashtëzakonshme, që kjo tokë kishte krijuar.Por, që ishin dëshmi të një populli të mençur, të dijshëm dhe të paepur.
…Amantia, si një pasaportë e historisë, u shpalos para nesh.Dhe jo vetëm si një qytet i lashtë.Por si një kujtim i një kohe, që nuk harrohet. Ndërsa tërhiqeshim larg nga ky vend të mbushur me histori dhe legjenda.Një ndjenjë e thellë nostalgjie përshkoi shpirtin tim.
-Si mund të mos ndihesh i vogël, kur je përballë një qyteti që ka qëndruar aty prej njëmijë?
Përpara nesh, rruga të çonte larg, drejt qytetit të sotëm.Por Amantia mbeti e ngulitur në kujtesën time.N jë shkëmb i pathyeshëm, i mbushur me të kaluarën e një populli të lashtë. Ishte një kalim, një ndarje që nuk do të thotë të harrosh, por të mbash gjithmonë me vete gjithçka që ky qytet na ofroi.
Në ajrin e freskët të malit, ndërsa zhurma e hapave largoheshin, mund të mendoja vetëm një gjë. Amantia është aty, gjithmonë aty, në çdo gur, në çdo rrugë, në çdo monument.Në thelbin e një historie, që nuk do të vdesë kurrë.
Dhe kështu, me një ndjenjë të thellë mirënjohjeje dhe emocionit të heshtur, po largohesha nga Amantia,po largohesha nga një pjesë e vetvetes.
Autori ka qenë Drejtor i Parkut Kombetar Amantia
