Llazar Syziu
Lufta që vendosi: kush do te qendronte dhe kush do te larghej…!
Historia ka nganjëherë një mënyrë të çuditshme për të tallur ata që besojnë se politika dhe lufta ecin gjithmonë në të njëjtën rrugë. Në Londër, në vitet e Luftës së Dytë Botërore, qeveria britanike ishte antikomuniste; në Tiranë, një nga forcat që po bëhej përfituese kryesore e armëve britanike ishte një lëvizje e drejtuar nga komunistët. Ishte organizata britanike Special Operations Executive (SOE) që gjatë Luftës së Dytë Botërore organizonte dhe mbështeste rezistencën në territoret e pushtuara. Në mes të kësaj kontradikte fluturonin avionët e SOE-së, dhe nga qielli binin arka me armë, municione, ushqime, radio dhe para. Arkat nuk kishin ideologji. Njeriu që i hapte kishte. Dhe pikërisht këtu fillon historia.
Britania kërkonte luftëtarë, jo filozofë. Në vitet 1943–1944, britanikët nuk kishin ardhur në Shqipëri për të zgjidhur pyetjen se cili do të ishte regjimi shqiptar pas luftës. Për Londrën, pyetja ishte më e ngutshme: kush mund të luftonte gjermanët? Kjo ishte logjika e SOE-së. Britanikët vendosën kontakte me forca të ndryshme shqiptare. Balli Kombëtar, Legaliteti dhe LANÇ-i, në forma dhe momente të ndryshme, hynë në kontakt me rrjetin britanik të furnizimit. Kjo është arsyeja pse është historikisht e pasaktë të thuhet se britanikët i dhanë armë vetëm LANÇ-it. Por është po aq e pasaktë të thuhet se të tri forcat morën pjesë të barabarta. Dokumentet tregojnë një histori tjetër. Dhe historia, kur ka shifra, bëhet më pak romantike.
Janari dhe shkurti: nacionalistët nuk ishin jashtë loje. Në janar 1944, SOE hodhi rreth 25.8 ton materiale në Shqipëri. Rreth 6.5 ton shkuan te nacionalistët në veri. Pra, afërsisht një e katërta. Në shkurt u hodhën rreth 20.6 ton, ndërsa rreth 7.3 ton shkuan te nacionalistët. Këtë herë bëhet rreth një e treta. Këto shifra janë të rëndësishme për një arsye të thjeshtë: ato tregojnë se në fillim të vitit 1944 Londra ende përpiqej të mbante hapur disa dyer. Por duhet të bëjmë një kujdes që historianët duhet ta bëjnë dhe politikanët zakonisht nuk e bëjnë: fjala “nacionalistë” nuk do të thotë automatikisht “Balli Kombëtar dhe Legaliteti në pjesë të barabarta”. Në atë Shqipëri kishte edhe grupe lokale, prijës krahinorë dhe formacione të tjera. Dokumentet nuk na lejojnë të vendosim një përqindje të saktë për Ballin dhe një tjetër për Legalitetin. Prandaj formula: Balli 20% + Legaliteti 15% + LANÇ 65% do të ishte më shumë një shpikje e bukur statistikore sesa histori. Historia nuk na e ka dhënë atë faturë.
Por lufta po ndryshonte. Ndërsa diplomatët dhe politikanët diskutonin për Shqipërinë e ardhshme, lufta kishte një zakon të keq: vazhdonte. LANÇ-i po zgjerohej. Çetat po shndërroheshin në batalione. Batalionet po bashkoheshin në brigada. Komanda po bëhej më e centralizuar. Dhe për britanikët kjo kishte një avantazh shumë praktik. Një organizatë e madhe dhe e centralizuar është më e lehtë për t’u furnizuar sesa dhjetëra grupe të vogla që kanë lidhje të ndryshme dhe objektiva të ndryshme. Britanikët nuk kishin nevojë vetëm për njerëz që thoshin se ishin kundër gjermanëve. Kishin nevojë për njerëz që mund të merrnin një pushkë, të merrnin municionin, të merrnin urdhrin dhe të sulmonin. Këtu LANÇ-i filloi të fitonte pikë. Jo domosdoshmërisht në Londër si ideologji. Në Londër si instrument lufte.
Brigada e Parë Sulmuese. Një shembull i mirë është Brigada e Parë Sulmuese, e lidhur me Mehmet Shehun. Britanikët ndihmuan në armatosjen dhe forcimin e saj. Këtu ndihma britanike filloi të merrte një karakter tjetër. Nuk ishte më thjesht një çështje pushkësh që hidhen në një fushë. Ishte logjistikë. Radio. Municione. Ushqime. Mjete mjekësore. Para. Informacion. Në luftë, një pushkë pa municion është vetëm një copë metali. Një ushtri pa ushqim është një turmë me uniforma. Një komandë pa komunikim është një ide. SOE po ndihmonte në krijimin e një sistemi. Dhe LANÇ-i dinte ta përdorte.
Balli Kombëtar dhe Legaliteti: dy forca me një problem të përbashkët. Balli Kombëtar dhe Legaliteti kishin dallime të rëndësishme mes tyre, por në raport me LANÇ-in përballeshin me një problem të përbashkët: nuk arritën të krijonin një strukturë ushtarake kombëtare me të njëjtën shkallë centralizimi dhe zgjerimi. Legaliteti lidhej veçanërisht me Abaz Kupin dhe idenë e rikthimit të monarkisë zogiste. Balli Kombëtar kishte një bazë nacionaliste dhe antikomuniste, me një vizion tjetër politik për Shqipërinë. Të dyja kishin njerëz, armë dhe ndikim. Por lufta nuk matet vetëm me numrin e njerëzve që ke. Ajo matet edhe me aftësinë për t’i bashkuar ata në një forcë të vetme. Dhe këtu historia shqiptare e viteve 1943–1944 është tragjikisht e qartë: përplasja midis forcave shqiptare u bë gjithnjë e më e rëndësishme. Në vend që lufta të mbetej vetëm: shqiptarë kundër pushtuesit, ajo u shndërrua gjithnjë e më shumë edhe në: shqiptarë kundër shqiptarëve për Shqipërinë që do të vinte pas luftës.
Prilli: shenja e kthesës. Në mars 1944 u hodhën rreth 29 ton materiale. Në prill rreth 27.8 ton. Por ndryshimi nuk ishte vetëm në sasi. Ishte në destinacion. Furnizimet britanike po përqendroheshin gjithnjë e më shumë te partizanët. Kjo ishte pika ku një politikë e shumëfishtë filloi të shndërrohej në një politikë shumë më të përqendruar. Britanikët po shihnin se cila forcë kishte kapacitetin më të madh për të zhvilluar luftë të organizuar. Dhe përgjigjja e tyre po bëhej gjithnjë e më e qartë. LANÇ-i.
Vera e vitit 1944: arkat filluan të bien në të njëjtën anë. Në verën e vitit 1944 ndryshimi u bë shumë më i dukshëm. Nga mesi i korrikut deri në fund të gushtit, partizanët morën rreth 150–160 ton materiale britanike, sipas të dhënave të përdorura nga Bernd Jürgen Fischer. Britanikët shpërndanë gjithashtu rreth 32,000 sovereigns ari. Tani nuk po flasim më për një ndihmë simbolike. Po flasim për një burim serioz logjistik. Por edhe këtu duhet shmangur miti. LANÇ-i nuk u armatos vetëm nga Londra. Pas kapitullimit italian të shtatorit 1943, armët italiane u bënë një burim shumë i rëndësishëm. Partizanët kapën gjithashtu armë gjatë luftimeve me gjermanët. Prandaj historia e armatimit të LANÇ-it ka disa burime: Italia → gjermanët → depot lokale → kapjet në luftime → SOE. Britania ishte një furnizues i rëndësishëm. Nuk ishte furnizuesi i vetëm.
Dhe këtu vjen ironia. Britanikët po furnizonin komunistët shqiptarë. Jo sepse donin një Shqipëri komuniste. Por sepse donin një Shqipëri ku gjermanët të kishin sa më shumë probleme. Kjo është një nga ato ironitë që historia i rezervon politikës. Londra mendonte për luftën që po zhvillohej. Enver Hoxha mendonte edhe për luftën që do të vinte pas saj. Britanikët shihnin një aleat ushtarak të dobishëm. Komunistët shqiptarë shihnin një burim armësh, informacioni dhe legjitimiteti ndërkombëtar. Të dy palët mund të bashkëpunonin për një qëllim të përbashkët pa pasur të njëjtin qëllim për të ardhmen. Kjo është një nga arsyet pse aleancat e luftës janë shpesh më të çuditshme se aleancat e paqes.
Kush fitoi më shumë nga SOE? Nëse pyetja bëhet thjesht: Kush mori pjesën më të madhe të furnizimeve britanike? Përgjigjja është LANÇ-i, sidomos në fazën e dytë të vitit 1944. Nëse pyetja bëhet: A morën Balli Kombëtar dhe Legaliteti armë britanike? Përgjigjja është po. Nëse pyetja bëhet: A mund të japim një përqindje të saktë për Ballin, Legalitetin dhe LANÇ-in gjatë gjithë luftës? Përgjigjja duhet të jetë jo. Dokumentet nuk e lejojnë një siguri të tillë. Dhe një historian që nuk pranon të dijë atë që dokumentet nuk thonë është më i dobishëm se një historian që di gjithçka.
SOE nuk e fitoi luftën për LANÇ-in. Kjo është pika tjetër ku duhet ruajtur ekuilibri. Ndihma britanike ishte e rëndësishme. Por ajo nuk ishte e vetmja arsye e fitores së LANÇ-it. LANÇ-i kishte një organizim të vetin, një rrjet politik, një strukturë ushtarake në rritje, burime të kapura nga italianët dhe gjermanët dhe një aftësi për të mobilizuar njerëz në zona të ndryshme të vendit. SOE e forcoi këtë strukturë. Nuk e krijoi nga hiçi. Kjo është një dallim shumë i rëndësishëm. Një ushtri që nuk ekziston nuk mund të shndërrohet në ushtri vetëm me arka parashutash. Por një ushtri ekzistuese mund të bëhet shumë më e fortë nëse dikush i jep municion, radio, ushqim dhe para. Dhe pikërisht kjo ndodhi.
Nga aleanca e luftës te përplasja politike. Këtu historia merr një kthesë pothuajse ironike. Britanikët ndihmuan në forcimin e një force që pas vitit 1944 do të ndërtonte një sistem politik komunist në Shqipëri. Më pas, marrëdhëniet midis Shqipërisë komuniste dhe Britanisë do të përkeqësoheshin rëndë. Pra arma që në vitin 1944 ishte “armë kundër gjermanit”, në vitet pasuese nuk mund të shihej më në të njëjtin kontekst. Kjo nuk do të thotë se britanikët “krijuan” regjimin komunist shqiptar. Do të thotë diçka më të thjeshtë dhe më historike: një ndihmë e dhënë për një qëllim afatshkurtër ushtarak kontribuoi në forcimin e një force politike që do të dominonte Shqipërinë pas luftës. Kjo është pasoja e padëshiruar që historia shpesh ia fsheh politikës deri në momentin kur është tepër vonë.
Kur arkat e luftës u kthyen në kapital politik. Përfundimisht historia e Shqipërisë në vitet 1943–1944 nuk mund të kuptohet vetëm si një përballje ushtarake midis shqiptarëve dhe pushtuesve të huaj. Nën sipërfaqen e luftës kundër pushtuesit zhvillohej një proces tjetër, po aq i rëndësishëm: lufta për kontrollin e shtetit që do të lindte pas largimit të pushtuesit. Furnizimet britanike të SOE-së nuk ishin vetëm një histori armësh. Ato ishin histori pushteti. Në fillim, britanikët kërkuan të mbështesnin rezistencën shqiptare në një kuptim sa më të gjerë. Balli Kombëtar, Legaliteti dhe LANÇ-i hynë në marrëdhënie të ndryshme me rrjetin britanik. Por lufta favorizoi atë që ishte më i organizuar. Dhe LANÇ-i u bë gjithnjë e më i organizuar. Kështu ndodhi ndryshimi: në fillim – furnizime për disa forca; më pas – avantazh për LANÇ-in; në fund – përqendrim i madh i furnizimeve te partizanët. Britanikët nuk e kishin planifikuar domosdoshmërisht Shqipërinë komuniste kur hodhën arkat e para me parashutë. Por historia nuk pyet gjithmonë se çfarë kishte ndër mend ai që hodhi arkën. Pyet se kush e mori, kush e përdori dhe çfarë bëri me të. Në Shqipërinë e vitit 1944, arkat ranë nga qielli. Por fuqia politike që u ngrit prej tyre mbeti në tokë. Dhe aty, në tokë, do të ndërtohej Shqipëria e pasluftës.
