Romani i Scott Momaday, * Shtëpia e bërë nga agimi *, ofron një vështrim mbresëlënës në jetën e brendshme të një burri vendas amerikan të përballur me një botë të përçarë. Personazhi kryesor, Abeli, e gjen veten të bllokuar në një hapësirë kufitare, të paralizuar nga një situatë në dukje e pashpresë. Është pikërisht përmes këtij bllokimi që ai arrin të kuptojë konfliktin e tij të brendshëm dhe të rindërtojë lidhjet që i ishin shkëputur me dhunë. Udhëtimi i tij ndriçon ankthet dhe disonancat e thella të popujve indigjenë përballë ndërhyrjeve shkatërruese të qytetërimit perëndimor, duke reflektuar gjithashtu krizat e identitetit të kohës sonë.
Jeta e Abelit është e shënuar nga çrrënjosja. I lindur në popullin Kiowa, të dëbuar nga tokat e tyre të shenjta të Black Hills nga nxitimi i arit dhe luftërat koloniale, ai rritet në një mjedis ku integrimi është i vështirë, si brenda komuniteteve fqinje të amerikanëve vendas ashtu edhe përballë botës së pakuptueshme të burrave të bardhë. Kjo shkëputje fillestare përkeqësohet në mënyrë dramatike nga rekrutimi i tij në Luftën e Dytë Botërore.
Trauma e makinës dhe humbja e kuptimi
Në fushën e betejës, Abeli përfshihet në një vorbull dhune të pakuptimtë. Ditët dhe vitet zbrazen nga kuptimi i tyre. Përballë përparimit të pamëshirshëm të një tanku – simboli përfundimtar i makinës së bluarjes – ai shikon trupat e gjymtuar që shtrihen midis gjetheve të ngordhura. Vetë burrat janë bërë gjethe të ngordhura, duke ilustruar shkatërrimin total të kohës, identitetit dhe kuptimit. Me kthimin e tij nga lufta në korrik 1945, vetëm disa ditë pas provës së parë bërthamore në Alamogordo, Abeli zbret nga autobusi i dehur. Kontakti me gjyshin e tij, Franciscon, është ndërprerë. Ai nuk ka më fjalët e duhura; ai ka humbur melodinë dhe harmoninë themelore me mjedisin e tij natyror.
Kjo përçarje manifestohet dhunshëm gjatë festivalit të Santiagos. I përballur me një albino – një indian të bardhë që mishëron si lidhjen e paqartë midis dy kulturave ashtu edhe të huajin misterioz që sjell mosmarrëveshje – Abeli pëson një poshtërim publik gjatë një loje kalorësie. Më vonë, në një bar, një takim i heshtur midis dy burrave çon në një vrasje rituale. Abeli e vret albinon me ndjenjën se po kryen aktin më të natyrshëm të imagjinueshëm: të godasë armikun e bardhë që kërcënon integritetin e tij.
Tjetërsimi urban dhe zhvendosja e të qenit
Sistemi i drejtësisë së të bardhëve, i paaftë të kuptojë dimensionin shpirtëror dhe kulturor të aktit të tij, e dënon atë. I liruar me kusht në Los Angeles në vitin 1952, Abeli vendoset nën kujdesin e shërbimeve sociale. Kështu fillon një përpjekje për asimilim të detyruar. Ai caktohet në një punë në fabrikë dhe pritet të harrojë se kush është në mënyrë që të përshtatet me një botë të fiksuar pas parave, rrobave dhe nxitimit. Fjalët e administratës, të mishëruara nga pyetësorë absurdë dhe të ftohtë, bien ndesh me boshllëkun e ekzistencës së tij urbane.
Poshtërimet u grumbulluan: ngacmimi në punë, rrahja nga një polic sadist me nofkën “Gjarpri” dhe humbja e plotë e dinjitetit. Kulmi i kësaj rënieje në ferr e la të thyer, të braktisur në një plazh të Kalifornisë. Me trupin e tij të copëtuar, sytë që i digjeshin dhe duart e thyera, ai shikonte peshqit e vegjël të argjendtë që i nxirrnin në breg, simbole të cenueshmërisë së tij të plotë përballë vdekjes.
Kjo zhvendosje fizike është një pasqyrim i drejtpërdrejtë i çrrënjosjes së popullit të tij. Privimi i një personi nga rrënjët e tij, shkëputja e tij nga mjedisi i tij natyror dhe nënshtrimi i tij ndaj traumave të vazhdueshme çon në mënyrë të pashmangshme në sëmundje. Vuajtja më e madhe e amerikanëve vendas qëndron në këtë vjedhje të së shenjtës, një plaçkitje që shkatërron lidhjen jetësore midis njerëzimit, tokës dhe kozmosit.
Kthimi në qendër: energjia, lëvizja dhe vizioni
Është në buzë të kësaj humnere, në një gjendje të ndryshuar të vetëdijes, që Abeli percepton një dridhje shpëtimtare. Ai dëgjon vrapuesit tradicionalë kundër së keqes, duke lëvizur me rrjedhshmërinë e ujit. Kjo epifani i rikthen menjëherë atij perspektivën dhe dinjitetin që bota e bardhë ia kishte vjedhur. Në traditën e amerikanëve vendas, energjia e botës vepron në rrathë. Njerëzimi i amerikanëve vendas qëndron në këto forca koncentrike të pandashme, të të cilave ai duhet të zërë qendrën absolute.
Peizazhi nuk është thjesht një sfond, por një forcë aktive e pajisur me kujtesë. Shërimi kërkon rizbulimin e ritmit themelor të kalendarit të madh organik: shfaqja e agimit, cikli i diellit, rrjedhshmëria e erës dhe e gjakut. Sëmundja lind nga ndërprerja e kësaj lëvizjeje të përhershme. Për të rindërtuar veten, Abeli duhet të riintegrojë këto rite, të pranojë ilaçin e shqiponjës (qiellin, vizionin) dhe të kapërcejë tmerrin e tij nga ilaçi i gjarprit (forcat ktonike të tokës).
Vizioni i qartë është parakusht për çdo shërim. Të parit përtej peizazhit fizik çon në tërësi shpirtërore. Ceremonitë tradicionale, të shpërndara gjatë nëntë ditëve, në fund të fundit ribashkojnë qenien e thyer me katër drejtimet, duke e pastruar pacientin në mënyrë që ai të mund të thithë përsëri frymën e agimit dhe të ecë në bukuri.
Lufta e gjuhëve dhe pesha e historisë
Konflikti i brendshëm i Abelit është i lidhur ngushtë me një luftë gjuhësh. Prifti i diellit, Tosamah, jep një akuzë të ashpër kundër njeriut të bardhë, fajtor për prishjen e Fjalës. Ndërsa, për amerikanët vendas, fjala zotëron një fuqi krijuese të brendshme të aftë për të lindur realitetin, njeriu i bardhë e ka fryrë të Vërtetën me parashtesa, prapashtesa dhe ndarje për të manipuluar dhe mashtruar më mirë.
Ky perversion i gjuhës gjen jehonën e tij tragjike në historinë koloniale amerikane. Figura historike si George Washington, Thomas Jefferson dhe Andrew Jackson përdorën sistematikisht traktatet si mjete të përkohshme për të qetësuar amerikanët vendas përpara se t’i shpronësonin ata. Taktika ishte cinike dhe e qëllimshme: të inkurajonte borxhin, të shkatërronte burimet natyrore dhe të manipulonte marrëveshjet për të pushtuar tokat e shenjta, ndërkohë që i portretizonte popujt indigjenë si bisha të egra të destinuara për zhdukje.
Midis gjuhës burokratike dhe manipuluese të kolonizatorëve dhe zërit krijues të popujve indigjenë, asnjë lidhje nuk është e mundur. Vetëm duke u shkëputur nga ky labirint fjalësh të pakuptimta, duke u përballur me vdekjen për t’u rilidhur me dimensionet e padukshme të mjedisit të tij, Abeli arrin të rizbulojë vitalitetin e tij. Një rezonancë zgjohet brenda tij, e mbartur nga një këngë stërgjyshore, duke vërtetuar se mirëqenia e vërtetë mund të lindë vetëm nga harmonia absolute me forcat e jetës.
