Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj
Mbeti në kujtesën popullore si një nga trimat e shquar të familjes Lelaj
Zenel Jazo Lelaj lindi rreth vitit 1835 në Bashaj të Smokthinës, në një familje me tradita të hershme atdhetare dhe luftarake. Ai u rrit në një mjedis ku historia e vendit nuk mësohej vetëm nga rrëfimet, por edhe nga shembulli i burrave që kishin marrë armët në mbrojtje të trojeve, nderit dhe lirisë. Familja Lelaj ishte një nga ato familje të njohura të Smokthinës, në të cilat trimëria, besa dhe dashuria për vendin trashëgoheshin brez pas brezi.
Dëshmitë e mbritura deri më sot, emrin e tij e lidhin me figurën e njohur të Zenel Gjolek Kuçit. Thuhej se, kur Jazo Kapua ishte kthyer nga një betejë ku kishte spikatur trimëria e Zenel Gjolekut, në familjen e tij kishte lindur një djalë. Në nderim të atij trimi, i ati i vuri emrin Zenel. Kështu, që në lindje, emri i tij u lidh me një traditë të njohur të Labërisë: nderimin e trimave dhe ruajtjen e kujtesës së tyre në brezat pasardhës.
Zenel Jazua u rrit me këtë frymë. Që në moshë të re u shqua për shtatin e fuqishëm, guximin, zgjuarsinë dhe aftësitë luftarake. Ai ishte ndër ata burra që në kohë të trazuara nuk qëndronin mënjanë, por merrnin mbi vete përgjegjësinë për të mbrojtur familjen, fshatin dhe krahinën.
Në moshën rreth tetëmbëdhjetë vjeç, jeta e tij mori një kthesë të dhimbshme. I ati, Jazo Lelaj, u ekzekutua dhe u var në rrapin e Birbilejve në Janinë. Humbja e babait do të linte gjurmë të thella te Zeneli, por njëkohësisht do ta forconte më tej vendosmërinë e tij për t’i qëndruar përballë pushtetit osman.
Në ato vite, Zeneli u martua me Teutën, pinjolle të fisit të njohur Araniti të Kaninës. Lidhja mes dy familjeve ishte krijuar më herët nga Jazo Lelaj dhe përfaqësonte një tjetër dëshmi të marrëdhënieve të forta farefisnore e shoqërore që lidhnin familjet e njohura të Labërisë.
Përballja me xhelepçinjtë
Ishte periudha e Tanzimatit. Reformat e shpallura nga Perandoria Osmane nuk po gjenin zbatim të plotë në krahinat e Labërisë, ndërsa përpjekjet për mbledhjen e detyrimeve dhe taksave shkaktonin pakënaqësi të mëdha në popullsi. Xhelepçinjtë osmanë, të mbështetur edhe nga disa shërbëtorë vendës, mbërritën në Bashaj të Smokthinës për të mbledhur detyrimet.
Banorët e krahinës nuk e pritën pasivisht këtë ndërhyrje. Një pritë ishte organizuar te përralli i Kapo Lelos. Por kur u pa se forcat osmane ishin të shumta dhe se udhërrëfyesit e tyre ishin nga Çeprati, situata u bë e vështirë.
Në këtë çast, Zenel Lelaj tregoi jo vetëm trimëri, por edhe zgjuarsi. Ai mori përsipër ta zgjidhte situatën pa lejuar që forcat e shumta osmane të hynin menjëherë në përplasje me banorët e Bashajt. U propozoi xhelepçinjve t’u linin një afat të shkurtër dhe u tha se vetë do t’ua çonte detyrimet bejlerëve të Çepratit.
Por ky ishte vetëm një manovrim për të fituar kohë.
Zeneli, së bashku me dy vëllezërit e tij dhe disa djem të tjerë trima të Smokthinës, u nisën natën drejt qendrës së Kazazës. Kur pala kundërshtare priste që ata të shkonin për të dorëzuar detyrimet, trimat e Smokthinës u hodhën në sulm. Përplasja u shndërrua në një akt të hapur kundërshtimi ndaj autoriteteve osmane dhe në kujtesën popullore mbeti si një nga episodet që dëshmuan karakterin kryengritës të Zenel Lelajt.
Kënga popullore e përjetësoi këtë ngjarje: Djemtë e Smokthinës të tërë,/ E bënë ç’kishin për të bërë,/ Zenel Jazua shpatullgjerë,/ Seç i griu me satër…
Kënga, siç ndodh shpesh në traditën gojore labe, nuk është vetëm një rrëfim artistik. Ajo është edhe mënyra me të cilën bashkësia ruajti kujtimin e njerëzve që u dalluan në përballjet e kohës.
Pas këtij episodi, forcat osmane u sulën drejt Bashajt për të kapur pjesëmarrësit e kryengritjes. Por trimat ishin larguar dhe, sipas kujtesës popullore, u shpërndanë nëpër terrenin e thyer të krahinës, duke përdorur malet dhe shkëmbinjtë si mburojë natyrore.
Ekspedita osmane, e zemëruar nga dështimi, u hakmor mbi fshatin dhe trojet e familjes Lelaj. Shtëpi e pasuri u dogjën, por terrori nuk e shuajti qëndresën. Përkundrazi, në këngët e popullit kjo ngjarje u shndërrua në një simbol të qëndresës së Smokthinës: Bashi vogël pa picirë,/ Qielli me tym është nxirë,/ Krojet e Lele në brinjë,/ Flaka matej me Çipinë,/ Zenelit s’ia trembën synë,/ Po më shumë ia shtoi lavdinë…
Kështu, emri i Zenel Jazos u lidh gjithnjë e më shumë me qëndresën e Smokthinës dhe me përpjekjet e banorëve të saj kundër shtrëngimit dhe dhunës së administratës osmane.
Në luftën kundër bandave greke
Një tjetër kapitull i jetës së Zenel Lelajt lidhet me ngjarjet e vitit 1854. Në atë periudhë, në krahinat jugore të Shqipërisë u shfaqën banda të armatosura që vepronin nën pretendimet e lëvizjes së njohur me emërtimin e kohës si Vorioepiri. Përballë këtyre zhvillimeve, garnizoni osman i Janinës kërkoi mobilizimin e burrave të krahinave jugore.
Djemtë e Smokthinës u përfshinë në këtë mobilizim dhe, sipas traditës së ruajtur në krahinë, ata u drejtuan nga Zenel Jazua. Për rreth tridhjetë e pesë ditë u zhvilluan luftime të ashpra. Zeneli u dallua për guximin e tij dhe në një nga përpjekjet luftarake, në përballje pranë një prej kalave të garnizonit të Janinës, mbeti i vrarë.
Kënga popullore e ka ruajtur edhe këtë episod: Polli Bashi e bëri buall,/ Zeneli si dash përçuar,/ Ditën e diel kur duall,/ Me bajrak të kuq në duar,/ Kalaja që ish kundruall,/ Zenel Jazos ia besuan./ Zeneli trim i tërbuar,/ Shumë u fut, po keq u suall,/ Se kur doli i fituar,/ Me dy-tre koka në duar,/ U godit i befasuar,/ Në ballë e në kraharuar…
Vdekja e tij ishte një goditje e rëndë për familjen Lelaj. Zeneli nuk la pas vetëm kujtimin e një luftëtari të guximshëm, por edhe një familje të goditur nga tragjedia.
Dhimbja e nënës dhe shpërngulja e familjes
Pas vrasjes së Zenelit, familja u përball me pasigurinë dhe frikën e hakmarrjes osmane. Nusja e tij, Teuta, u kthye në Kaninë bashkë me djalin e vogël, Shemen. Fëmija u rrit nën kujdesin e familjarëve dhe, kur mbushi rreth dhjetë vjeç, xhaxhai i tij, Aliu, e mori pranë vetes.
Për një kohë, ata jetuan në malin e Bardhë. Më pas, kur Shemeja u rrit dhe u bë zot i vetvetes, familja u vendos në Shkozë të krahinës Kudhës-Grehot, pranë Vjosës. Për t’iu shmangur ndjekjeve dhe hakmarrjes, pasardhësit e familjes ndryshuan edhe mbiemrin: nga Lelaj në Taraj.
Kjo nuk ishte vetëm një lëvizje familjare. Ishte një nga ato plagët e heshtura që lanë konfliktet dhe përndjekjet e kohës: familje të detyruara të largoheshin nga trojet e tyre, të ndryshonin emrin dhe të rindërtonin jetën larg vendlindjes.
Por dhimbja më e madhe mbeti te nëna e Zenelit, Kadria. Ajo e mbylli jetën me mallin për të birin dhe me dhimbjen e një nëne që nuk mund ta pranonte lehtë humbjen e tij. Në traditën labe, një dhimbje e tillë nuk mbeti vetëm në heshtje; u kthye në këngë, në vajtim dhe në kujtesë.
Bashkëkohësit e kanë përcjellë këtë vajtim: Të qan Kadria në shkallë,/ U derëzeza, o djalë,/ Ç’të qaj nëna më parë,/ Për plumbat apo për kranë,/ Se dhe krahu të kish dalë,/ Kur vajte si flamurtar,/ Iku nusja me gjithë djalë,/ S’më besohet që je vrarë,/ Më duket se je i gjallë,/ Hajde, më thuaj një fjalë,/ Nëna të të puth në ballë…
Një emër i ruajtur në këngë
Jeta e Zenel Jazo Lelajt u zhvillua në një periudhë të trazuar të historisë së Labërisë. Ai jetoi në kohën kur krahinat shqiptare përballeshin me shtrëngimet e administratës osmane, me detyrimet e rënda, me ekspeditat ndëshkuese dhe me përplasjet e armatosura që përshkonin jugun e Shqipërisë.
Figura e tij nuk u ruajt në dokumente zyrtare në masën që do të meritonte, por u ruajt në një burim tjetër të fuqishëm: kujtesën popullore. Emri i tij mbeti në këngë, në rrëfimet e familjes dhe në gojëdhënat e Smokthinës.
Pikërisht këtu qëndron edhe veçantia e figurës së Zenel Jazos. Ai nuk ishte vetëm një luftëtar i kohës së vet. Në kujtesën e brezave ai u shndërrua në simbol të një qëndrese që buronte nga lidhja e fortë me vendlindjen, familjen dhe nderin.
Bashkë me emrin e tij, kujtesa ruajti edhe historinë e një familjeje të goditur nga luftërat dhe përndjekjet: babai i vrarë, djali që ra në betejë, nëna që vajtoi deri në fund të jetës, nusja dhe fëmija që u detyruan të largoheshin e të ndryshonin mbiemrin.
Kjo është arsyeja pse historia e Zenel Jazo Lelajt nuk mund të ndahet nga historia e familjes Lelaj dhe e vetë Smokthinës. Ajo është një histori trimërie, sakrifice dhe dhimbjeje, e përcjellë brez pas brezi jo vetëm me fjalë, por edhe me këngë.
Zenel Jazo Lelaj mbeti në kujtesën e Smokthinës si një nga ata burra që, në një kohë të vështirë, zgjodhën armën dhe qëndresën. Vdiq, por emri i tij nuk u shua. Ai vazhdoi të jetojë në këngën e popullit, në kujtesën e familjes dhe në historinë e vendit ku lindi – si një nga bijtë e Smokthinës që e lidhi emrin e vet me luftën, nderin dhe lirinë e Atdheut.
