Llazar Syziu
Një histori ballkanike me paradokse: Serbia dhe shekulli i saj ushtarak
Ka vende që e bëjnë historinë dhe vende që historia i bën. Serbia, gjatë shekullit XX, ka bërë pak nga të dyja. Në fillim të shekullit ajo ishte një mbretëri e vogël ballkanike, me një ushtri relativisht të vogël dhe me një ambicie shumë më të madhe se harta e saj. Në fund të shekullit ishte pjesë e një shteti që kishte bombarduar NATO-n ose, më saktë, ishte bombarduar prej saj. Dhe në fillim të shekullit XXI, ushtarët serbë mund t’i gjeje në misione paqeruajtëse të Kombeve të Bashkuara. Historia, siç shihet, ka një sens humori që historianët seriozë shpesh e humbin nga frika se mos duken joseriozë. Por për të kuptuar këtë histori duhet bërë që në fillim një saktësim. Serbia e vitit 1912 nuk është Jugosllavia e vitit 1945 dhe Jugosllavia e vitit 1991 nuk është Serbia e vitit 2006. Të gjitha këto shtete kanë lidhje historike me njëra-tjetrën, por nuk janë e njëjta gjë. Dhe pikërisht këtu fillon historia.
Një mbretëri e vogël me një oreks të madh. Në vitin 1900 Serbia ishte një shtet i vogël, por jo pa ambicie. Në Ballkan, madhësia e territorit nuk kishte qenë kurrë matësi i vetëm i rëndësisë. Kishte rëndësi ajo që besoje se të takonte. Serbia besonte se i takonte më shumë. Perandoria Osmane ende zotëronte pjesë të mëdha të Ballkanit, ndërsa Austro-Hungaria shikonte me dyshim çdo rritje të ndikimit serb në Bosnje dhe në hapësirat e tjera të banuara nga sllavë të jugut. Serbia kërkonte zgjerim drejt jugut. Në të njëjtën kohë, në horizontin politik serb ekzistonte ideja e bashkimit të popullsive serbe dhe, në forma të ndryshme, të sllavëve të jugut.
Ballkani, pra, kishte dy probleme të përjetshme: të gjithë mendonin se territori i fqinjit ishte historikisht i tyre dhe askush nuk ishte plotësisht i sigurt se ku mbaronte historia dhe ku fillonte harta. Kriza e Bosnjës e vitit 1908 e përkeqësoi situatën. Austro-Hungaria e aneksoi Bosnjë-Hercegovinën dhe Serbia e kuptoi se rruga drejt zgjerimit nuk do të ishte aq e thjeshtë sa dukej. Atëherë Serbia filloi të forconte ushtrinë. Dhe në Ballkan, kur një shtet fillon të forcojë ushtrinë, fqinjët zakonisht nuk fillojnë të botojnë libra mbi paqen.
1912: kur katër fqinjë bashkohen për të dëbuar një të pestin. Në vitin 1912 Serbia, Bullgaria, Greqia dhe Mali i Zi u bashkuan kundër Perandorisë Osmane. Aleanca funksionoi. Por vetëm për aq kohë sa kishte një armik të përbashkët. Ushtria serbe fitoi në Kumanovë dhe më pas në Manastir. Territori nën kontrollin e saj u zgjerua ndjeshëm drejt Kosovës, Maqedonisë dhe Sanxhakut. Serbia po bëhej fuqi rajonale. Por pikërisht në këtë moment u shfaq një problem tjetër: shqiptarët. Serbia kërkonte dalje në Adriatik. Shqiptarët po përpiqeshin të krijonin shtetin e tyre. Fuqitë e Mëdha nuk dëshironin që Serbia të dilte drejtpërdrejt në Adriatik dhe mbështetën krijimin e një Shqipërie të pavarur. Më 28 nëntor 1912 u shpall Pavarësia e Shqipërisë. Historia kishte krijuar kështu një nga ato situata tipike ballkanike ku dy popuj mund të kenë aspirata kombëtare që, në të njëjtën kohë dhe në të njëjtin territor, nuk mund të realizohen të gjitha.
1913: aleatët që harruan pse ishin bërë aleatë. Lufta e Parë Ballkanike mbaroi, por paqja nuk zgjati shumë. Bullgaria, e pakënaqur me ndarjen e Maqedonisë, sulmoi Serbinë dhe Greqinë. Kështu filloi Lufta e Dytë Ballkanike. Serbia fitoi në Bregallnicë dhe Traktati i Bukureshtit konsolidoi përfitimet e saj territoriale. Në dy vjet Serbia ishte zgjeruar ndjeshëm. Dhe këtu historia ofron një nga ironitë e saj klasike: një shtet mund të fitojë luftën dhe, duke fituar, të fitojë edhe një armik më të fuqishëm. Pikërisht kjo po ndodhte me Austro-Hungarinë.
1914: Sarajeva dhe mekanizmi i madh evropian. Më 28 qershor 1914 Gavrilo Princip vrau Franz Ferdinandin në Sarajevë. Një student nacionalist vrau trashëgimtarin e një perandorie dhe brenda pak javësh Evropa u fut në luftë. Kjo nuk do të thotë se Principi krijoi i vetëm Luftën e Parë Botërore. Evropa ishte tashmë një depo baruti e mbushur me aleanca, armatime, rivalitete dhe nacionalizma. Atentati ishte shkëndija. Më 28 korrik Austro-Hungaria i shpalli luftë Serbisë. Dhe Serbia, që vetëm një vit më parë ishte zgjeruar në Ballkan, tani duhej të luftonte për mbijetesën e saj. Në Cer, në gusht 1914, ushtria serbe arriti një fitore të rëndësishme kundër Austro-Hungarisë. Më pas erdhi Kolubara. Për një moment, historia dukej sikur po i jepte të drejtë ushtrisë së vogël. Por historia nuk kishte mbaruar.
1915: kur fitorja nuk mjafton. Në vitin 1915 Gjermania, Austro-Hungaria dhe Bullgaria sulmuan Serbinë. Këtë herë nuk kishte më Cer. Ushtria serbe u detyrua të tërhiqej. Dhe rruga e tërheqjes kaloi nëpër Kosovë, Mal të Zi dhe Shqipëri drejt Adriatikut. Kjo është një nga ato ngjarje ku gjeografia bëhet histori. Malet shqiptare, dimri, uria, sëmundjet dhe mungesa e furnizimeve e shndërruan tërheqjen në katastrofë njerëzore. Qindra mijëra ushtarë dhe refugjatë u përballën me kushte ekstreme. Më pas një pjesë e ushtrisë u evakuua në Korfuz. Serbia ishte mundur në territorin e saj, por ushtria e saj nuk ishte zhdukur. Dhe kjo ishte vendimtare.
Selaniku: kthimi nga hiçi. Ushtria serbe u riorganizua në Frontin e Selanikut. Atje luftoi përkrah francezëve, britanikëve, grekëve dhe forcave të tjera aleate. Në vitin 1918 Aleatët thyen frontin ballkanik. Serbia u çlirua. Ushtria serbe u kthye. Dhe tani ndodhi diçka edhe më e madhe: Serbia nuk doli nga lufta thjesht si Serbia e vjetër. Në vitin 1918 u krijua Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve. Serbia fitoi luftën, por humbi pjesërisht identitetin e saj të veçantë shtetëror brenda një projekti më të madh. Ky ishte fillimi i Jugosllavisë.
Jugosllavia: emri i ri për problemin e vjetër. Në vitin 1929 Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve u quajt Jugosllavi. Emri ishte i ri. Problemet jo gjithmonë. Në teori, ideja ishte bashkimi i sllavëve të jugut në një shtet. Në praktikë, brenda tij ekzistonin histori të ndryshme, fe të ndryshme, interesa të ndryshme dhe kujtime të ndryshme për të njëjtën të kaluar. Kjo është një nga tragjeditë klasike të politikës: një shtet mund të krijohet mbi idenë e bashkimit, por bashkimi nuk e zhduk automatikisht kujtesën e dallimeve.
1941: kur Jugosllavia u shemb për pak ditë. Më 6 prill 1941 Boshti sulmoi Jugosllavinë. Ushtria jugosllave u shemb shpejt. Territori u nda ndërmjet pushtuesve dhe strukturave të tyre lokale. Në Serbi u vendos administratë ushtarake gjermane. Por pushtimi prodhoi rezistencë. Partizanët e Titos dhe çetnikët e Mihailoviçit u shfaqën si dy forcat kryesore të rezistencës serbe/jugosllave, por shumë shpejt rivaliteti ndërmjet tyre u shndërrua edhe në luftë civile. Gjermanët u përgjigjën me terror dhe ekzekutime masive. Hebrenjtë, romët, komunistët dhe kundërshtarë të tjerë u përndoqën dhe u vranë. Në fund fitoi Tito. Dhe Serbia, për herë të dytë brenda një brezi, hyri në një shtet të ri.
1945: Serbia bëhet republikë. Pas vitit 1945 u krijua Jugosllavia socialiste. Serbia ishte një nga gjashtë republikat. Ushtria ishte Ushtria Popullore Jugosllave. Politika e jashtme ishte federale. Këtu është një nga gabimet më të zakonshme në interpretimin e historisë: të quash çdo veprim të Jugosllavisë socialiste “veprim të Serbisë”. Nuk ishte kështu. Serbia ekzistonte brenda federatës. Jugosllavia ishte shteti. Dhe ushtria ishte jugosllave.
1948: Tito i thotë jo Stalinit. Në vitin 1948 ndodhi një nga përplasjet më të jashtëzakonshme të Luftës së Ftohtë. Tito u prish me Stalinin. Jugosllavia nuk hyri as në kampin sovjetik dhe as në kampin perëndimor. Më vonë u bë një nga shtetet kryesore të Lëvizjes së të Paangazhuarve. Kështu, një shtet komunist vendosi të mos bindet plotësisht ndaj Moskës dhe as të bashkohej me Uashingtonin. Ballkani, përsëri, kishte gjetur një mënyrë të vetën për të qenë ndryshe.
1991: Jugosllavia fillon të vdesë. Pas vdekjes së Titos në 1980 u rritën krizat ekonomike dhe politike. Republikat filluan të përplaseshin për pushtetin, autonominë dhe të ardhmen e federatës. Në Serbi u ngrit Slobodan Milošević. Dhe pastaj erdhi viti 1991. Sllovenia shpalli pavarësinë. JNA ndërhyri. Lufta zgjati rreth dhjetë ditë. Në Kroaci, ndërhyrja u shndërrua në luftë të gjatë. Në Bosnje shpërtheu një konflikt edhe më tragjik. Jugosllavia po shpërbëhej dhe bashkë me të po shpërbëhej edhe ideja se një shtet i përbashkët mund të mbante nën një çati historitë e kundërta të popujve të tij.
Bosnja: kur historia bëhet tragjedi. Lufta e Bosnjës 1992–1995 ishte konflikti më i përgjakshëm i shpërbërjes së Jugosllavisë. Forcat serbe të Bosnjës krijuan Republikën Srpska dhe morën mbështetje nga strukturat jugosllave dhe Serbia. Kishte rrethime, dëbime, kampe, vrasje dhe shkatërrime. Dhe pastaj erdhi Srebrenica. Në korrik 1995 mbi 8,000 burra dhe djem boshnjakë myslimanë u vranë nga forcat serbe të Bosnjës. Gjykatat ndërkombëtare e kanë cilësuar këtë si gjenocid. Historia serioze kërkon këtu një saktësi që propaganda nuk e do: forcat e Republikës Srpska nuk ishin identike me shtetin e Serbisë, por ekzistonin lidhje të rëndësishme politike, financiare dhe ushtarake midis strukturave serbe të Bosnjës dhe Serbisë. Të dallosh këto struktura nuk do të thotë të relativizosh krimin. Do të thotë të kuptosh se kush bëri, çfarë.
Kosova: konflikti që e solli luftën te Serbia. Në vitet 1998–1999 lufta në Kosovë u përshkallëzua. UÇK-ja luftonte kundër forcave serbe dhe jugosllave. Forcat serbe dhe jugosllave ndërmorën operacione të mëdha ushtarake dhe policore. Civilët shqiptarë u dëbuan në përmasa të mëdha dhe pati vrasje e krime të dokumentuara. UÇK-ja gjithashtu kreu sulme të armatosura dhe pati viktima që lidhen me forcat e saj. Por në vitin 1999 konflikti mori një dimension krejt tjetër. NATO hyri në luftë. Më 24 mars 1999 NATO filloi bombardimin e Republikës Federative të Jugosllavisë. Zgjati 78 ditë. Serbia u bombardua. U goditën objekte ushtarake, ura, infrastruktura dhe objekte të lidhura me aparatin shtetëror dhe ushtarak. Pati edhe viktima civile. Në qershor forcat jugosllave dhe serbe u tërhoqën nga Kosova. KFOR-i hyri. Rezoluta 1244 krijoi kuadrin ndërkombëtar për administrimin dhe sigurinë. Kjo ishte një nga kthesat më të mëdha të historisë moderne serbe. Për herë të parë pas shumë dekadash, një ushtri e huaj dhe një organizatë ushtarake ndërkombëtare përcaktuan drejtpërdrejt kufijtë praktikë të përdorimit të forcës nga Beogradi në Kosovë.
2000: fundi i një epoke. Në tetor 2000 Milosheviç u rrëzua. Serbia hyri në një periudhë të re. Nuk u zhdukën problemet. Nuk u zhdukën mosmarrëveshjet. Por ndryshoi drejtimi. Nga luftërat e viteve 1990 u kalua gradualisht te diplomacia, bashkëpunimi ndërkombëtar dhe integrimi në struktura shumëpalëshe. Në vitin 2006 Serbia u bë shtet i pavarur. Dhe ushtria e saj mori një rol tjetër.
Nga lufta në misionin paqeruajtës. Ky është ndoshta paradoksi më i madh i historisë ushtarake serbe. Ushtari serb i fillimit të shekullit XX marshonte në Ballkan për të zgjeruar kufijtë e Mbretërisë. Ushtari serb i viteve 1990 luftonte në konfliktet e shpërbërjes së Jugosllavisë. Ushtari serb i shekullit XXI mund të gjendet në Liban, Qipro, Afrikën Qendrore apo në misione të tjera ndërkombëtare. Historia nuk ecën gjithmonë në vijë të drejtë. Ndonjëherë bën një rreth të madh vetëm për të kthyer ushtarin në një vend ku ai nuk ka ardhur për të pushtuar. Megjithatë, një kapitull nuk është mbyllur. Kosova. Kosova mbetet aty. Pas luftës së vitit 1999, Serbia humbi kontrollin e drejtpërdrejtë mbi territorin. Në vitin 2008 Kosova shpalli pavarësinë. Serbia nuk e njeh. KFOR-i vazhdon të jetë një faktor i rëndësishëm sigurie. Pra, lufta ka mbaruar, por historia jo. Dhe Ballkani ka një zakon të keq: konfliktet e mbyllura ushtarakisht jo gjithmonë mbyllen politikisht.
Serbia dhe Rusia: një neutralitet me shumë ekuilibra. Kur Rusia nisi pushtimin në shkallë të plotë të Ukrainës në vitin 2022, Serbia nuk u bë palë ndërluftuese. Ajo nuk dërgoi ushtrinë në Ukrainë dhe nuk u bashkua me NATO-n. Serbia vazhdon të deklarojë neutralitetin ushtarak. Në të njëjtën kohë, ajo ruan marrëdhënie me Rusinë dhe bashkëpunon me BE-në, OKB-në dhe NATO-n përmes Partneritetit për Paqe. Është një politikë ekuilibri. Dhe politika e ekuilibrit është ndoshta një nga sportet më të vjetra ballkanike. Nga Kumanova te Libani. Nëse do të donim ta tregonim gjithë historinë ushtarake serbe të shekullit XX me vetëm disa emra, mund të shkruanim: Kumanovë. Cer. Kolubara. Shqipëri. Selanik. Jugosllavi. Vukovar. Sarajevo. Srebrenicë. Kosovë. NATO. Dhe pastaj, papritur: Liban. Qipro. Afrikë. OKB. Kjo listë tregon më shumë se një kronologji. Tregon transformimin e rolit ushtarak të Serbisë. Nga një ushtri që luftonte për territore dhe shtet, në një ushtri të angazhuar gjithnjë e më shumë në struktura ndërkombëtare.
Katër Serbi në një shekull. Nëse do ta përmblidhnim historinë në katër figura, mund të thoshim: Serbia e parë ishte Serbia e zgjerimit territorial, e viteve 1900–1913. Serbia e dytë ishte Serbia që u bë pjesë e Jugosllavisë dhe që përjetoi dy luftëra botërore. Serbia e tretë ishte Serbia e krizës jugosllave dhe luftërave të viteve 1990. Serbia e katërt është Serbia e pas vitit 2000: shtet i pavarur, ushtarakisht neutral dhe i angazhuar në misione ndërkombëtare. Por këto katër Serbi nuk duhen parë si katër shtete krejtësisht të shkëputura. Ato janë pjesë e një historie ku gjeografia ka qenë më këmbëngulëse se regjimet.
Përfundimisht historia që nuk pranon të mbyllet. Historia ushtarake serbe e shekullit XX është historia e një shteti që kërkoi të bëhej fuqi rajonale, u përfshi në dy luftëra botërore, u bë pjesë e një federate shumëkombëshe, përjetoi një sistem socialist të veçantë, hyri në konfliktet tragjike të shpërbërjes së Jugosllavisë dhe, pas vitit 2000, ndryshoi mënyrën e angazhimit ushtarak. Në vitin 1912 Serbia luftonte për territore. Në vitin 1914 luftonte për mbijetesë. Në vitin 1918 doli fituese dhe hyri në Jugosllavi. Në vitin 1945 hyri në një Jugosllavi tjetër, tashmë komuniste. Në vitin 1991 Jugosllavia filloi të shpërbëhej. Në vitin 1999 Serbia u përball me NATO-n. Në vitin 2000 ndryshoi regjimi politik. Në vitin 2006 lindi Serbia e pavarur. Dhe në vitet e fundit ushtarët serbë janë shfaqur në misione ndërkombëtare paqeruajtëse. Kjo është ironia e madhe e historisë. Ushtria që në fillim të shekullit XX ishte një nga instrumentet e zgjerimit territorial të Serbisë, një shekull më vonë mund të gjendet duke ruajtur paqen në një vend të huaj.
Por historia nuk duhet lexuar si një përrallë ku një periudhë është gjithmonë “e mirë” dhe tjetra gjithmonë “e keqe”. Ajo duhet lexuar si një seri zgjedhjesh, konfliktesh, interesash dhe pasojash. Serbia nuk ka qenë gjithmonë e njëjta Serbi. Jugosllavia nuk ka qenë thjesht një Serbi me emër tjetër. Dhe Ballkani nuk ka qenë kurrë vetëm një vend ku popujt luftojnë. Ka qenë një vend ku popujt përpiqen të ndërtojnë shtete, kufij dhe identitete mbi një hapësirë ku historia e njërit shpesh prek historinë e tjetrit. Ndoshta kjo është arsyeja pse historia ushtarake e Serbisë është kaq e rëndësishme për të kuptuar Ballkanin: sepse në këtë pjesë të Evropës, historia e një ushtrie rrallëherë është vetëm historia e ushtrisë së saj.
Pra, në të gjitha këto periudha ekziston një vijë që i lidh: lufta për pushtet mbi territorin, shtetin dhe burimet. Kjo është arsyeja pse historia e Serbisë nuk duhet shkruar vetëm si histori e betejave. Duhet shkruar si histori e marrëdhënieve të pushtetit. Nuk mjafton të pyesim: “Kush fitoi betejën?” Duhet të pyesim: “Kush fitoi pushtetin?” Nuk mjafton të pyesim: “Kush mori territorin?” Duhet të pyesim: “Kush kontrolloi tokën, burimet dhe institucionet?” Dhe nuk mjafton të pyesim: “Pse luftuan popujt?” Duhet të pyesim: “Cilat interesa politike dhe shoqërore i shtynë ata drejt luftës?”
Kjo nuk do të thotë se nacionalizmi, feja, kultura apo identiteti kombëtar janë të parëndësishëm. Përkundrazi, ato janë forca reale historike. Por ato bëhen veçanërisht të fuqishme kur bashkohen me interesat materiale dhe me strukturën e shtetit. Kështu, nga një këndvështrim materialist, historia e Serbisë nga 1900 deri në 2026 është një histori e transformimit të formave të pushtetit: nga monarkia te Jugosllavia, nga Jugosllavia monarkike te socializmi, nga socializmi te shpërbërja kombëtare, nga lufta te kapitalizmi dhe nga konflikti ushtarak te diplomacia e sigurisë. Flamujt kanë ndryshuar. Emrat e shteteve kanë ndryshuar. Kufijtë kanë ndryshuar. Por një pyetje mbetet e njëjtë: kush kontrollon shtetin, territorin dhe burimet e tij? Pikërisht aty gjendet çelësi për të kuptuar jo vetëm historinë ushtarake të Serbisë, por edhe shumë prej tragjedive politike të Ballkanit në shekullin XX. E kanë kuptuar serbët mirë këtë?
