| Llazar Syziu |
Luftërat e shpërbërjes së Jugosllavisë gjatë viteve 1990 ndryshuan në mënyrë të thellë mënyrën se si Evropa dhe komuniteti ndërkombëtar e trajtuan marrëdhënien midis konflikteve kombëtare, përdorimit të forcës dhe përgjegjësisë penale. Bosnja dhe Hercegovina, Kroacia dhe Kosova treguan se një konflikt i nisur mbi çështje territoriale, kombëtare dhe politike mund të shndërrohej në një katastrofë humanitare, ku civilët bëheshin viktima të drejtpërdrejta të luftës. Historia ka një zakon të çuditshëm: gjatë luftës, ajo i quan njerëzit me emra të ndryshëm nga ata që u vendos drejtësia pas luftës. Në fushën e betejës kemi heronj, tradhtarë, çlirimtarë, pushtues, martirë dhe kolaboracionistë. Në sallën e gjyqit kemi diçka më pak romantike: të akuzuar, dëshmitarë, prova, dokumente dhe nene të Kodit Penal. Është një ndryshim jo i vogël. Lufta pyet: “Për çfarë po lufton?”. Gjykata pyet: “Çfarë bëre?”. Dhe pikërisht midis këtyre dy pyetjeve ndodhet një pjesë e madhe e historisë së Evropës së pas Luftës së Ftohtë.
Evropa që mësoi nga Jugosllavia. Në vitet 1990, Evropa pati fatin e keq të shihte përsëri atë që kishte besuar se i përkiste muzeut të historisë. Kontinenti që kishte shpikur, ose të paktën kishte praktikuar me zell, shtetin kombëtar, pa se kombi mund të bëhej përsëri një arsye për të vrarë fqinjin. Jugosllavia u shpërbë dhe bashkë me të u shpërbë edhe iluzioni se kufijtë administrativë dhe kujtesa historike mund të ndryshonin pa gjak. Bosnja, Kroacia, Kosova. Emrat e vendeve u kthyen në emra të luftërave. Sarajeva u bë simbol i rrethimit. Srebrenica u bë simbol i masakrës. Kosova u bë simbol i një konflikti ku çështja kombëtare, represioni, lufta guerile, ndërhyrja ndërkombëtare dhe katastrofa humanitare u përzien në një nyje që edhe sot nuk zgjidhet me një fjali. Evropa, e cila pas vitit 1945 kishte ndërtuar institucione pikërisht për të mos e përsëritur historinë, u gjend përballë një historie që po përsëritej. Dhe historia, kur përsëritet, ka një mënyrë mjaft brutale për t’u kujtuar politikanëve se nuk lexon komunikatat e tyre.
Lindja e një ideje të re. Në këtë klimë lindi dhe u forcua një parim: nuk mjafton të thuash se luftove për një kauzë të drejtë. Kjo nuk ishte një ide kundër një kombi. Ishte një ide kundër një arsyetimi. Sepse çdo luftë, në fund të fundit, gjen dikë që thotë se është e drejtë. Serbët kishin historinë e tyre. Kroatët kishin historinë e tyre. Boshnjakët kishin historinë e tyre. Shqiptarët e Kosovës kishin historinë e tyre. Secili kishte libra, dëshmorë, kujtime, padrejtësi dhe harta. Problemi fillonte kur historia përdorej si leje për të ardhmen. Nëse çdo komb do të mund të thoshte: “Ne kemi vuajtur, prandaj kemi të drejtë të bëjmë çfarë të duam”, atëherë Evropa do të kishte nevojë jo për Bashkimin Evropian, por për një arkivist të madh që të vendoste se cili popull kishte vuajtur më shumë. Drejtësia ndërkombëtare u përpoq të vendoste një rregull më të thjeshtë. Vuajtja shpjegon. Nuk justifikon gjithçka.
Nga kombi te individi. Kjo ishte një nga idetë më të rëndësishme të pas-Jugosllavisë. Jo “serbët janë fajtorë”. Jo “kroatët janë fajtorë”. Jo “shqiptarët janë fajtorë”. Por: ky individ, në këtë rrethanë, për këtë veprim, me këtë përgjegjësi. Kjo është një ide e ftohtë. Dhe drejtësia, në një farë mënyre, duhet të jetë e ftohtë. Sepse nëse gjykatësi fillon të qajë përpara flamurit, nuk është më gjykatës; është pjesëmarrës në ceremoninë kombëtare. Krijimi i Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë në vitin 1993 ishte një shprehje e këtij ndryshimi. Komandanti nuk duhej të fshihej pas ushtrisë. Politikani nuk duhej të fshihej pas partisë. Ushtari nuk duhej të fshihej pas flamurit. Dhe mbi të gjitha, askush nuk duhej të fshihej pas fjalës “komb”.
Një luftë e drejtë nuk e bën çdo veprim të drejtë. Këtu fillon një nga paradokset më të vështira të historisë së Kosovës. UÇK-ja u shfaq në një konflikt që kishte në qendër çështjen e Kosovës, marrëdhëniet shqiptaro-serbe, represionin shtetëror dhe kërkesën për ndryshim politik. Për shumë shqiptarë të Kosovës, lufta ishte luftë çlirimi. Kjo është pjesë e historisë politike të konfliktit. Por drejtësia penale nuk është histori politike. Ajo nuk pyet vetëm: “Pse luftove?”. Pyet edhe: “Çfarë bëre gjatë luftës?” Dhe këtu ndodh ajo që politikani nuk e pëlqen kurrë: historia e madhe zbret te individi. Komandanti nuk është më simbol. Ai bëhet i pandehur. Flamuri nuk është më mburojë. Bëhet provë konteksti. Kauza nuk është më argument për gjithçka. Bëhet pjesë e sfondit historik.
Por edhe drejtësia ka një detyrë: të mos ngatërrojë fajin me përkatësinë. Nëse një gjykatë do të dënonte çdo komandant vetëm sepse ishte komandant, atëherë nuk do të kishim drejtësi. Do të kishim një regjistër administrativ. Por historia e proceseve të ICTY-së tregon se rezultatet nuk ishin automatike. Fatmir Limaj dhe Isak Musliu u shpallën të pafajshëm, ndërsa Haradin Bala u dënua. Në rastin Haradinaj, Balaj dhe Brahimaj pati gjithashtu dallime midis përgjegjësive individuale dhe rezultateve gjyqësore. Kjo është një pikë që shpesh humbet në betejat politike. Njerëzit kujtojnë flamurin e gjykatës, emrin “Hagë”, fotografitë e të akuzuarve. Por gjykata nuk është teatër kombëtar. Ajo duhet të merret me prova. Dhe prova mund të çojë në dënim. Por mund të çojë edhe në pafajësi. Kjo është pikërisht ajo që e ndan gjykatën nga propaganda.
A ishte UÇK-ja “shembull” për Evropën? Këtu duhet të jemi më të kujdesshëm se zakonisht. Është e kuptueshme pse një shqiptar mund ta shtrojë këtë pyetje. Në fund të fundit, Evropa kishte parë luftërat nacionaliste të Jugosllavisë dhe kishte një interes të qartë që konflikte të ngjashme të mos përsëriteshin. Prandaj është e arsyeshme të mendohet se drejtësia ndërkombëtare kishte edhe një efekt demonstrues. Mesazhi mund të kuptohej kështu: Nëse lufton për një kauzë politike, kjo nuk të jep të drejtë të kryesh krime. Por këtu duhet ndaluar një hap përpara. Nga kjo nuk del automatikisht se: “Evropa vendosi të dënojë komandantët e UÇK-së për t’i përdorur si shembull kundër nacionalizmit evropian.” Kjo do të ishte një tezë për motivin politik të gjykatave. Dhe motivet nuk provohen duke parë vetëm rezultatin. Në histori, kjo është një kurth i vjetër. Sepse, nëse një njeri bie nga kati i dhjetë dhe gjendet i vdekur në tokë, fakti që dikush përfiton nga vdekja e tij nuk provon se e ka shtyrë. Për të provuar shtyrjen duhet të gjesh prova. E njëjta gjë vlen edhe në politikën ndërkombëtare.
Por efekti demonstrues ekziston. Të mos provojmë një motiv nuk do të thotë të mohojmë një pasojë. Këtu qëndron dallimi. Një proces gjyqësor mund të mos jetë krijuar për të frikësuar lëvizjet e ardhshme kombëtare dhe megjithatë të ketë efekt frikësues ose parandalues. Një komandant i ardhshëm mund të mendojë: “Edhe nëse kauza ime është kombëtare, unë mund të mbaj përgjegjësi personale për mënyrën se si luftoj.”. Ky është funksioni demonstrues. Dhe është një funksion krejt tjetër nga një komplot politik. Është më pak spektakolar, por më i rëndësishëm juridikisht.
Civilët: kufiri që nuk duhet kaluar. Në luftë, kufiri midis ushtarit dhe civilit është një nga kufijtë më të rëndësishëm. Në politikë mund të diskutohet pafund për historinë. Në diplomaci mund të negociohet për kufijtë. Në parlament mund të votohet për statusin. Por një civil nuk mund të bëhet objektiv thjesht sepse ndodhet në anën tjetër të konfliktit. Ky është mësimi që Evropa e pagoi shumë shtrenjtë gjatë shekullit XX. Prandaj drejtësia ndërkombëtare kërkon të vendosë një kufi: Kauza politike mund të jetë objekt debati; civilët nuk duhet të bëhen monedhë e saj. Dhe këtu drejtësia ka një funksion jo vetëm ndëshkues, por edhe civilizues. Ajo përpiqet t’i thotë luftëtarit: “Ti mund të luftosh. Por nuk mund të bësh gjithçka.”
Nga fusha e betejës te tavolina e negociatave. Ky është ndoshta mësimi më i madh politik i Evropës pas Jugosllavisë. Një konflikt kombëtar mund të fillojë me histori. Pastaj vjen propaganda. Pastaj mobilizimi. Pastaj armët. Pastaj varrezat. Pastaj refugjatët. Pastaj diplomacia. Dhe më në fund, shumë shpesh, negociatorët ulen në të njëjtën tavolinë ku mund të ishin ulur edhe para se të vdisnin mijëra njerëz. Kjo është ironia e luftës. Në fund, njerëzit negociojnë atë që mund të kishin negociuar më herët. Evropa u përpoq ta kthente këtë logjikë në një normë politike: konfliktet të kalojnë nga armët te institucionet. Jo sepse institucionet janë gjithmonë të drejta. Por sepse plumbi nuk njeh kompromis.
Një komandant mund të jetë hero dhe i pandehur. Këtu historia bëhet më e vështirë. Një person mund të jetë hero për një komunitet dhe i akuzuar për një krim në një gjykatë. Këto dy gjëra nuk përjashtojnë domosdoshmërisht njëra-tjetrën. Sepse “hero” është kategori historike dhe politike. “Përgjegjës penal” është kategori juridike. Një dëshmor mund të jetë simbol kombëtar. Një komandant mund të jetë figurë politike. Por gjykata nuk ka për detyrë të vendosë nëse një popull duhet ta nderojë ose jo atë person. Ajo duhet të vendosë nëse janë provuar elementet e veprës penale dhe përgjegjësia individuale. Ky dallim është i rëndësishëm jo vetëm për Kosovën. Është i rëndësishëm për çdo vend evropian.
Thaçi, Veseli, Selimi dhe Krasniqi. Procesi ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit e çon këtë debat në një fazë tjetër. Këtu kemi figura që nuk janë thjesht komandantë të kohës së luftës. Ata u shndërruan më pas në figura të rëndësishme të politikës së Kosovës. Kjo e bën çështjen edhe më simbolike. Nëse një komandant bëhet politikan, kjo nuk e zhduk përgjegjësinë e mundshme për veprimet e së kaluarës. Por as pozita politike e mëvonshme nuk duhet të përdoret si provë automatike e fajësisë për veprimet e luftës. Sipas zhvillimeve gjyqësore të vitit 2026, Dhoma e Gjykimit i shpalli të katër fajtorë për disa krime lufte dhe dha dënime të ndryshme me burgim. Por vendimi duhet kuptuar si vendim gjyqësor që mbështetet në përgjegjësinë individuale për vepra konkrete, jo si gjykim i vetë kauzës politike të Kosovës. Kjo është një diferencë që shpesh humbet në politikë, por nuk duhet të humbasë në histori.
Drejtësia nuk duhet të bëhet hakmarrje. Ekziston edhe një rrezik tjetër. Nëse drejtësia ndërkombëtare perceptohet si hakmarrje e fitimtarit ndaj humbësit, ajo humbet një pjesë të autoritetit të saj. Prandaj standardi duhet të jetë i njëjtë:i njëjti krim duhet të gjykohet me të njëjtin standard, pavarësisht flamurit. Ky është testi i vërtetë i drejtësisë ndërkombëtare. Nëse një krim është krim vetëm kur e kryen armiku, atëherë nuk kemi drejtësi. Kemi politikë me toga. Dhe kjo është pikërisht ajo që Evropa duhet të ketë interes të shmangë.
Përfundimisht historia nuk jep imunitet. Pas Jugosllavisë, Evropa mësoi një mësim të hidhur: nacionalizmi nuk është domosdoshmërisht luftë, por lufta mund të vishet shumë lehtë me rrobat e nacionalizmit. Prandaj u forcua një sistem ku individët duhet të mbajnë përgjegjësi për krimet e tyre. Jo sepse kombet nuk kanë të drejtë të kenë interesa. Jo sepse çdo lëvizje çlirimtare është kriminale. Jo sepse një komandant që lufton për një kauzë kombëtare duhet të konsiderohet automatikisht kriminel. Por sepse asnjë kauzë politike nuk mund të shndërrohet në çek të bardhë për çdo veprim të kryer në emër të saj. Kjo është ndoshta edhe ironia më e madhe e historisë së luftërave të Jugosllavisë.
Njerëzit hynë në luftë duke thënë se po luftonin për popujt. Drejtësia ndërkombëtare doli më pas dhe tha se duhej të gjendeshin individët. Dhe midis këtyre dy botëve — asaj të flamujve dhe asaj të dosjeve gjyqësore — qëndron një pyetje që Evropa ende nuk e ka harruar: A mund të luftosh për një kauzë që e konsideron të drejtë pa shkelur kufijtë që e bëjnë luftën vetë një krim? Përgjigjja e së drejtës ndërkombëtare është e qartë: po, një kauzë politike mund të ekzistojë; por ajo nuk i jep askujt imunitet për krime. Ndërsa pyetja nëse komandantët e UÇK-së u dënuan posaçërisht për t’u përdorur si “shembull” kundër nacionalizmit evropian kërkon diçka tjetër: jo vetëm interpretim, por prova. Dhe historia, kur është serioze, nuk duhet të kënaqet me atë që duket bindëse. Ajo duhet të pyesë: Ku është dokumenti? Ku është urdhri? Ku është dëshmia? Ku është prova? Sepse edhe në histori, si në gjykatë, dyshimi mund të jetë i arsyeshëm. Por prova është ajo që e bën një pohim fakt.
Në fund, mesazhi më i gjerë historik i periudhës së pas-Jugosllavisë mund të përmblidhet në një parim të vetëm: E drejta për të mbrojtur ose kërkuar një kauzë politike nuk është e njëjtë me të drejtën për të kryer krime. Kauza mund të gjykohet nga historia dhe politika; krimi individual gjykohet nga drejtësia. Ky dallim është një nga trashëgimitë më të rëndësishme juridike dhe politike të luftërave të ish-Jugosllavisë.
