Vështrim kritik-letrar mbi librin “Skënderbegas, pasaportë e vlerave atdhetare”
Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj
Që në faqet e para të librit të Agim Likës, “Skënderbegas, pasaportë e vlerave atdhetare”, kupton se nuk ke përpara vetëm kujtimet e një individi apo një rrëfim nostalgjik për vitet e rinisë. Ky botim është shumë më tepër: është një përpjekje për të ruajtur kujtesën kolektive të një institucioni që, për dekada me radhë, formoi jo vetëm oficerë të ardhshëm, por edhe karaktere, qytetarë me ndjenjën e përgjegjësisë, të disiplinës, të solidaritetit dhe të dashurisë për atdheun. Në faqet e tij ndihet fryma e një kohe kur fjala “skënderbegas” nuk ishte thjesht emërtimi i një nxënësi të Shkollës së Mesme Ushtarake “Skënderbej”. Ajo përfaqësonte një identitet të veçantë, një përkatësi që shoqëronte njeriun gjatë gjithë jetës, një mënyrë të të menduarit e të vepruarit dhe, mbi të gjitha, një burim krenarie për vitet e kaluara në atë vatër arsimimi dhe edukimi ushtarak.
Ka libra që lexohen si dokumente, të tjerë që të njohin me historinë, ndërsa disa të veçantë lexohen si kujtesë e gjallë. Rrallë ndodh që një libër t’i bashkojë këto tri përmasa, duke e kthyer leximin në një udhëtim përmes kohës, njerëzve dhe përvojave që, megjithëse i përkasin së shkuarës, vazhdojnë të jetojnë në ndërgjegjen e atyre që i përjetuan. I tillë është libri i Agim Likës, i cili na fton të rikthehemi në një botë ku rinia, disiplina, shoqëria dhe ëndrrat ndërthureshin në rrugën e formimit të një brezi. Ky është një libër për një shkollë, por mbi të gjitha, për njerëzit që e jetuan atë; për një brez që e ruajti në kujtesë përvojën e rinisë dhe që, përmes fjalës së shkruar, dëshiron t’ua përcjellë atë brezave të tjerë.
Një strukturë rrëfimtare që bashkon historinë me kujtesën
Në të gjithë krijimtarinë e tij, Agim Lika dëshmon përkushtim ndaj ruajtjes së kujtesës kolektive, identitetit kulturor dhe vlerave njerëzore. Ky përkushtim bëhet i dukshëm edhe në ndërtimin e librit “Skënderbegas, pasaportë e vlerave atdhetare”, ku historia e institucionit ndërthuret natyrshëm me përvojën personale dhe kujtimet e një brezi të caktuar.
Autori e ndërton rrëfimin me një logjikë të qartë. Në fillim ndalet te historia e krijimit dhe zhvillimit të shkollës, duke paraqitur misionin e saj arsimor dhe ushtarak, si dhe vendin që ajo zuri në jetën e vendit. Më pas, vëmendja zhvendoset te kujtimet e brezit 1983-1987, ku përmes episodeve konkrete rikthehet jeta e përditshme e skënderbegasve: ditët e para në shkollë, largimi nga familja, përballja me rregullat e reja, marshimet, stërvitjet dimërore, aksionet, paradat, veprimtaritë sportive e kulturore.
Këto kujtime plotësohen me reflektime personale dhe krijime poetike të autorit, të cilat i japin rrëfimit një ngjyrim emocional dhe letrar. Kështu, libri nuk mbetet një renditje e thatë ngjarjesh, por fiton ritmin e një rrëfimi njerëzor, ku faktet historike, përjetimet vetjake dhe ndjenjat e autorit bashkëjetojnë e plotësojnë njëri-tjetrin. Në shumë raste, lexuesi krijon përshtypjen se nuk po lexon vetëm një libër, por po dëgjon zërin e një brezi që rikthehet pas shumë vitesh për të treguar historinë e vet. Një zë që flet për atë që ka kaluar, për njerëzit me të cilët ka ndarë vështirësitë, për shoqërinë e krijuar në vitet e formimit dhe për gjurmët që kjo përvojë ka lënë në jetën e secilit.
Vlera e këtij rrëfimi qëndron pikërisht te konkretësia. Kujtesa bëhet bindëse kur zbret nga pohimet e përgjithshme te hollësitë e jetës së përditshme, te ngjarjet e vogla që, me kalimin e viteve, marrin kuptim të veçantë. Janë këto hollësi që e afrojnë lexuesin me botën e skënderbegasve dhe e bëjnë historinë e tyre të prekshme.
Shkolla “Skënderbej”, një vatër formimi dhe karakteri
Shkolla e Mesme Ushtarake “Skënderbej” zë një vend të veçantë në historinë e arsimit dhe të formimit ushtarak shqiptar. E krijuar pas Çlirimit, ajo u bë një institucion ku arsimimi i përgjithshëm ndërthurej me përgatitjen ushtarake, edukimin fizik, disiplinën dhe ndjenjën e përgjegjësisë ndaj shoqërisë e atdheut. Për afro gjysmë shekulli, shkolla përgatiti breza të rinjsh që më pas u përfshinë në fusha të ndryshme të jetës shqiptare. Nga bankat e saj dolën ushtarakë, komandantë, pedagogë, studiues, drejtues institucionesh dhe personalitete të tjera, të cilët vijuan rrugët e tyre profesionale në përputhje me rrethanat historike dhe mundësitë e kohës.
Por historia e një institucioni nuk mund të matet vetëm me numrin e nxënësve, me strukturat organizative apo me karrierat e ish-pjesëtarëve të tij. Ajo duhet kërkuar edhe në përvojat njerëzore që kanë lënë gjurmë në ndërgjegjen e brezave. Pikërisht këtu qëndron një nga meritat e librit të Agim Likës. Ai na rikthen te jeta brenda mjediseve të shkollës, te fjetinat, klasat, terrenet e stërvitjes dhe hapësirat ku formohej përditshmëria e nxënësve. Na kujton emocionin e ndarjes së parë nga familja, zërin e komandës së mëngjesit, lodhjen pas stërvitjeve dimërore, këpucët e lagura nga shiu, netët e gjata të studimit dhe mallin për njerëzit e dashur.
Por përtej vështirësive fizike, në këtë kujtesë zë vend edhe një pasuri tjetër: miqësia, solidariteti, ndihma e ndërsjellë dhe ndjenja se vështirësitë përballoheshin më lehtë kur ndaheshin me shokët. Pikërisht këto përvoja krijonin lidhje që shpesh i rezistonin kohës dhe largësisë, duke i mbajtur ish-skënderbegasit të bashkuar edhe pasi secili kishte marrë rrugën e vet në jetë. Në këtë kuptim, shkolla nuk ishte vetëm një institucion ku merrej dije dhe fitohej përgatitje profesionale. Ajo ishte edhe një mjedis ku të rinjtë mësonin të jetonin së bashku, të respektonin rregullat, të përballonin përgjegjësitë dhe të kuptonin rëndësinë e përpjekjes së përbashkët. Kujtimet e librit e bëjnë të qartë se formimi nuk ndodh vetëm në klasë, por edhe në përditshmëri, në sprova, në marrëdhëniet njerëzore dhe në mënyrën se si njeriu mëson të përballojë vështirësitë.
Brezi 1983-1987, një histori njerëzore që meriton të ruhet
Një nga boshtet më të rëndësishme të librit është rikthimi te brezi 1983-1987. Përmes kujtimeve të kësaj periudhe, Agim Lika sjell një tablo të rinisë së jetuar në kushtet e një shkolle me rregulla të veçanta, me kërkesa të larta fizike e mendore dhe me një ritëm jete të ndryshëm nga ai i shkollave të zakonshme. Për këta të rinj, hyrja në shkollën “Skënderbej” shënonte një kthesë të rëndësishme. Shumë prej tyre vinin nga familje e krahina të ndryshme të Shqipërisë, duke sjellë me vete zakone, përvoja dhe ëndrra të ndryshme. Brenda mjedisit të përbashkët, ata duhej të përshtateshin me një mënyrë të re jetese, të mësonin të respektonin oraret, të përballonin lodhjen dhe të ndërtonin marrëdhënie të reja shoqërore.
Vitet e shkollës ishin njëherazi vite mësimi, sprove dhe pjekurie. Pas çdo stërvitjeje, marshimi apo detyre të përditshme fshihej një përpjekje për të fituar qëndrueshmëri dhe vetëkontroll. Pas çdo nate studimi qëndronte dëshira për të përparuar, ndërsa pas çdo çasti të vështirë gjendej shpesh mbështetja e një shoku. Këto përvoja, të cilat në atë kohë mund të dukeshin të zakonshme, me kalimin e viteve u shndërruan në kujtime të çmuara. Koha u dha atyre një kuptim tjetër. Ajo që dikur ishte lodhje, sot kujtohet si sprovë e kapërcyer; ajo që dikur ishte mall për familjen, sot shihet si një nga përvojat e para të pjekurisë; ndërsa shoqëria e krijuar në ato vite u kthye në një lidhje që nuk u shua me përfundimin e shkollës.
Autori nuk e paraqet këtë përvojë vetëm përmes krenarisë së përkatësisë. Në rrëfimin e tij gjejnë vend edhe vështirësitë, kufizimet, përpjekjet dhe sakrificat që shoqëronin jetën e përditshme. Kjo e bën kujtesën më njerëzore dhe më bindëse, sepse vlera e një përvoje nuk qëndron në paraqitjen e saj si e përsosur, por në aftësinë për të treguar çfarë ka qenë ajo në të vërtetë dhe çfarë gjurmësh ka lënë. Prandaj, kujtimet e brezit 1983-1987 kanë rëndësi përtej rrethit të atyre që e përjetuan drejtpërdrejt këtë periudhë. Ato i japin lexuesit mundësinë të kuptojë më mirë jetën e një brezi të formuar në kushte të veçanta historike dhe të vlerësojë rolin që përvojat e rinisë luajnë në formimin e personalitetit.
Kujtesa si dëshmi e kohës, jo si idealizim i saj
Në një kohë kur ritmi i jetës moderne dhe ndryshimet e shpejta shoqërore rrezikojnë të zbehin lidhjet me të kaluarën, botime të tilla marrin një rëndësi të veçantë. Ato ruajnë dëshmi që nuk mund të zëvendësohen lehtësisht nga dokumentet zyrtare apo nga përshkrimet e përgjithshme historike. Libri i Agim Likës nuk duhet lexuar vetëm si një përmbledhje kujtimesh personale, por edhe si një kontribut në ruajtjen e kujtesës institucionale. Përmes tij, përvoja e një brezi bëhet pjesë e një kujtese më të gjerë, e cila mund t’u shërbejë studiuesve, ish-skënderbegasve dhe të gjithë atyre që kërkojnë të njohin më mirë historinë e arsimit ushtarak shqiptar. Vlera e një libri kujtimesh matet edhe me aftësinë për të ruajtur ekuilibrin midis emocioneve personale dhe vështrimit historik. E kaluara nuk ka nevojë të idealizohet për të qenë e rëndësishme. Ajo mund të përmbajë arritje dhe kufizime, përvoja të bukura dhe të vështira, momente krenarie dhe çaste që kërkojnë reflektim. Të gjitha këto i përkasin historisë dhe duhet të kuptohen në rrethanat e kohës kur kanë ndodhur.
Në këtë këndvështrim, rëndësia e librit qëndron në dëshirën për të ruajtur përvojën e jetuar dhe për ta përcjellë atë pa e shkëputur nga dimensioni njerëzor. Autori i jep zë kujtesës së një brezi, duke e kthyer atë në një mundësi për të reflektuar mbi marrëdhënien mes edukimit, përgjegjësisë, disiplinës dhe formimit të karakterit. Ky është një kontribut që meriton vëmendje, sepse çdo brez ka historinë e vet, ndërsa historia e plotë e një shoqërie ndërtohet edhe nga historitë e njerëzve që e kanë jetuar atë.
“Pasaporta e vlerave atdhetare” dhe kuptimi i përkatësisë
Titulli i librit është domethënës. Shprehja “pasaportë e vlerave atdhetare” e kapërcen kuptimin e një dokumenti identifikues dhe shndërrohet në metaforë të një trashëgimie shpirtërore e morale. Pasaporta, në këtë rast, nuk është një letër që të njeh me emrin dhe prejardhjen, por një përmbledhje vlerash që njeriu i merr me vete në jetë. Përkatësia si skënderbegas nuk lidhet vetëm me vitet e kaluara në shkollë, me uniformën e veshur apo me kujtimet e rinisë. Ajo lidhet edhe me mënyrën se si njeriu e vlerëson punën, si përmbush detyrimet, si sillet me të tjerët dhe si i përgjigjet përgjegjësive që i ngarkon jeta. Disiplina, përkushtimi, solidariteti, ndershmëria dhe përgjegjësia nuk janë vlera që i përkasin vetëm jetës ushtarake. Ato janë cilësi që i duhen çdo qytetari dhe që marrin kuptim të veçantë kur shoqërohen me respektin për dinjitetin njerëzor, me ndjenjën e shërbimit publik dhe me dashurinë për vendin.
Pikërisht këtu titulli i librit fiton një kuptim më të gjerë. Ai nuk i drejtohet vetëm atyre që kanë veshur uniformën e skënderbegasit, por edhe lexuesve që duan të kuptojnë se si një institucion mund të ndikojë në formimin e individit dhe si përvojat e përbashkëta krijojnë një identitet që i mbijeton kohës. Libri na kujton se vlerat nuk trashëgohen vetvetiu. Ato mësohen, përvetësohen dhe provohen në jetën e përditshme. Një shkollë mund të krijojë kushtet për formimin e tyre, por është njeriu ai që i dëshmon me sjelljen dhe zgjedhjet e tij. Në këtë kuptim, pasaporta e vërtetë e vlerave nuk është vetëm kujtimi i një të kaluare, por mënyra se si ajo e kaluar vazhdon të ndikojë në të tashmen.
Nga kujtesa personale te trashëgimia kombëtare
Në faqet e librit ndihet edhe një ide më e gjerë: rëndësia e institucioneve arsimore në formimin e vetëdijes kombëtare. Shkolla “Skënderbej” paraqitet si një mjedis ku arsimi, disiplina dhe përgatitja ushtarake ndërthureshin me një koncept të caktuar të shërbimit ndaj atdheut. Kjo ide mund të shihet edhe në vazhdën e mendimit të rilindësve shqiptarë, të cilët arsimin e konsideronin një nga shtyllat themelore të zhvillimit kombëtar. Për ta, dija nuk ishte vetëm mjet për përparimin e individit, por edhe kusht për emancipimin e shoqërisë dhe forcimin e vetëdijes kombëtare. Në këtë traditë mendimi, arsimi dhe edukimi kanë një mision që shkon përtej përvetësimit të njohurive. Ato synojnë të formojnë njerëz të aftë për të kuptuar përgjegjësitë e tyre, për të bashkëjetuar me të tjerët dhe për të kontribuar në zhvillimin e vendit.
Sigurisht, çdo institucion duhet vlerësuar në kontekstin e vet historik, me arritjet, kufizimet dhe kushtet në të cilat ka funksionuar. Por kjo nuk e përjashton mundësinë për të nxjerrë prej përvojës së tij mësime që mbeten të vlefshme edhe sot. Libri i Agim Likës na nxit të reflektojmë pikërisht mbi këtë çështje: çfarë mbetet nga një institucion pasi ndryshojnë strukturat, mbyllen dyert dhe brezat shpërndahen në rrugët e jetës? Mbeten kujtimet, marrëdhëniet njerëzore, përvojat e përbashkëta dhe vlerat që secili ka arritur të përvetësojë e të ruajë. Në fund të fundit, trashëgimia e një shkolle nuk gjendet vetëm në ndërtesat e saj apo në dokumentet që dëshmojnë veprimtarinë. Ajo jeton edhe te njerëzit që kanë dalë prej saj, te rrugët që kanë ndjekur dhe te mënyra se si e kujtojnë atë përvojë.
Agim Lika, shkrimtari dhe studiuesi i kujtesës
Nuk është e rastësishme që një rrëfim i tillë vjen nga Agim Lika, i cili, si ish-skënderbegas, ushtarak dhe studiues, e njeh këtë botë jo vetëm përmes dokumenteve, por edhe nga përvoja personale. Veprimtaria e tij krijuese dhe studimore dëshmon një interes të vazhdueshëm për historinë, identitetin kulturor dhe vlerat që formësojnë karakterin e komunitetit. Në botimet e tij, të cilat përfshijnë monografi, studime, antologji, vëllime poetike dhe vështrime kritiko-letrare, shfaqet përpjekja për të mbledhur, sistemuar dhe përcjellë një pasuri përvojash njerëzore e historike.
Një vend të veçantë në këtë veprimtari zënë temat që lidhen me krahinën e Ishmit, Durrësin dhe hapësira të tjera të jetës shqiptare. Përmes interesit të tij për njerëzit, ngjarjet dhe kujtesën vendore, autori i bashkohet përpjekjes për të ruajtur një pjesë të trashëgimisë që, pa përkushtimin e studiuesve dhe të autorëve të veçantë, rrezikon të mbetet e papërmbledhur dhe të humbasë me kalimin e brezave.
Te libri “Skënderbegas, pasaportë e vlerave atdhetare”, përvoja personale dhe përkushtimi krijues bashkohen në një rrëfim që buron nga njohja e drejtpërdrejtë e mjedisit të përshkruar. Kjo i jep autorit mundësinë të rikthejë jo vetëm ngjarje, por edhe atmosferën e një kohe, marrëdhëniet mes njerëzve dhe emocionet që i shoqëronin. Kujtesa personale, natyrisht, nuk e zëvendëson dokumentin historik, por e plotëson atë me përmasën njerëzore. Kur ajo shoqërohet me vëmendjen ndaj fakteve, me dëshirën për të ruajtur dëshmi dhe me aftësinë për të rrëfyer, bëhet një burim me vlerë për njohjen e së kaluarës.
Në këtë drejtim, libri i Agim Likës është edhe shprehje e një përgjegjësie ndaj kujtesës: përgjegjësisë për të mos i lënë përvojat e një brezi të treten në heshtje, por për t’i mbledhur e për t’ua përcjellë atyre që vijnë më pas.
Një libër për të shkuarën, me mesazhe për të ardhmen
Gjatë leximit të këtij libri, bëhet e qartë se Shkolla “Skënderbej” nuk ishte vetëm një vend ku të rinjtë ndiqnin mësimet dhe përgatiteshin për profesionin e ardhshëm. Për ata që e përjetuan, ajo ishte një mënyrë jetese, një përvojë formuese dhe një periudhë që la gjurmë të qëndrueshme në kujtesën personale. Aty mësohej të përballohej lodhja, të pranohej përgjegjësia dhe të kuptohej rëndësia e përpjekjes së përbashkët. Aty krijoheshin miqësi, provohej pavarësia nga familja dhe ndërtohej një marrëdhënie e re me botën. Për disa, këto vite u bënë pikënisja e një karriere ushtarake; për të tjerë, një përvojë e rëndësishme në rrugëtimin e tyre qytetar e profesional. Por kujtimi i shkollës mbeti një pikë e përbashkët referimi.
Sot, kur brezat e rinj rriten në rrethana të ndryshme dhe përballen me sfida të reja, ky libër na fton të mendojmë për vlera që nuk i përkasin vetëm një periudhe historike. Disiplina e kuptuar si vetëpërmbajtje dhe përgjegjësi, solidariteti si mbështetje për tjetrin, përkushtimi ndaj punës dhe respekti për dinjitetin njerëzor mbeten të rëndësishme në çdo shoqëri. Nuk bëhet fjalë për të rikthyer mekanikisht modelet e së kaluarës, por për të kuptuar se cilat përvoja kanë lënë gjurmë të dobishme dhe cilat vlera mund të shërbejnë edhe sot. Pikërisht kjo e bën kujtesën të vlefshme: ajo nuk na mban të lidhur pas së shkuarës, por na ndihmon ta kuptojmë më mirë të tashmen dhe të ndërtojmë të ardhmen. Prandaj, librin e Agim Likës e ftoj ta lexojnë jo vetëm ish-skënderbegasit dhe ata që kanë lidhje të drejtpërdrejtë me historinë e shkollës, por edhe të rinjtë, mësuesit, ushtarakët, studiuesit dhe të gjithë ata që interesohen për historinë e arsimit e të formimit kombëtar shqiptar.
Ky botim është një homazh për një institucion që la gjurmë në jetën e shumë njerëzve, por edhe një dëshmi për fuqinë e kujtesës në ruajtjen e identitetit të një brezi. Ai na kujton se pas çdo historie institucionale qëndrojnë njerëz të vërtetë, me ëndrrat, vështirësitë, sakrificat, miqësitë dhe shpresat e tyre.
Në mbyllje, “Skënderbegas, pasaportë e vlerave atdhetare” është një libër që bashkon kujtesën personale me historinë e një institucioni dhe përvojën e një brezi me trashëgiminë që ai dëshiron të lërë pas. Agim Lika na fton të kthehemi pas jo për të jetuar vetëm me nostalgjinë, por për të kuptuar se si vitet e rinisë, përvojat e përbashkëta dhe vlerat e përvetësuara mund të na shoqërojnë gjatë gjithë jetës. Dhe nëse emri “skënderbegas” vazhdon të shqiptohet me krenari nga ata që e mbajnë këtë përkatësi në kujtesë, kjo ndodh sepse për ta ai nuk është vetëm emri i një shkolle. Është kujtimi i një rinie të jetuar së bashku, i një rruge të përbashkët formimi dhe i lidhjeve njerëzore që i mbijetuan kohës.
Vitet ikin, brezat ndryshojnë dhe jeta i shpërndan njerëzit në drejtime të ndryshme. Por ka përvoja që nuk treten me kalimin e kohës. Ato mbeten në kujtime, në miqësi, në fjalët që përcillen nga një brez te tjetri dhe në vlerat që njeriu zgjedh të mbajë me vete. Kjo është, në thelb, pasaporta e vërtetë që na përcjell libri i Agim Likës: jo një dokument i së shkuarës, por një dëshmi se kujtesa merr kuptim kur ruhet, ndahet me të tjerët dhe kthehet në trashëgimi për të ardhmen.
