Nga Behar Maze
(Disa mbresa dhe mendime)
Pas penave të mëdhaja ,si Qamil Buxheli ,”babai” i satirës dhe humorit dhe të madhit DritëroAgolli …etj., pa kthesa e pa mëdyshje në këndvështrimin tim ,nga idetë , mënyra e thurjes së subjektit të veprës e vlerat , shkrimtari P. Caushi vjen pas tyre , paraqet para lexuesve një roman të ri voluminoz ,jo pak , por me metrazh të gjatë 423 faqe ,jo vetëm në sasi ,por me një brendi të pasur ,me një përmbajtje cilësore, një roman satirik ,ku në tehun e humorit e të satirës së tij, janë shënjestruar dukuri të realitetit , në të djeshmen e afërt dhe në të sotmen demokratike ,në fundshekullin e kaluar e filllimshekullin e ri.
Ngjarjet autori i ka përqëndruar në dy sisteme në dy kohë , po e njëjta metodë ,ku “hija e djeshme më mban gjallë dhe sot “,si thotë në gojën e personazhit kryesor shkrimtari .
Shkrimtari P . Caushi është i afirmuar dhe vjen para lexuesve me një pashaport shumë të pasur letrare ,lëvrues në të gjitha gjinitë letrare në poezi ,prozë e dramatikë , me pamflete ,një sërë esesh e artikuj të shumtë me plot bereqet e me mjaft vlera të shtuara për letërsinë shqipe bashkëkohore . Romani i tij i ri të bën të qeshësh me të madhe e të biesh në shesh me humorin e këndshëm e satirën shpuzë të përdorur mjeshtërisht nga shkrimtari . Romani ka një brendi të pasur , me shumë linja e shumë detaje , ndodhi ,bëma , ngjarje ku autori , nuk është thjesht soditës ,por pjesmarrës aktiv e i papajtueshëm me këto dukuri e vese dhe si një “gjuetar”i mirë në shteg me “armën” e tij , penën e ka vënë në përdorim duke goditur në shenjë .
Përvoja e tij njohja ,profesionalizmi ka bërë e ka skalitur një sërë tipash e karaktere .Personazhi kryesor Lumo Vula ,magazinjeri me arsim fillor me satirën humorin e tij, shkrimtari e bën “lolo” , me finesë dhe delikatesë, vë në dukje bëma e gjëma të jetës së djeshme e të sotme të tij si individ dhe në marrdhënie me të tjerë . Ka vënë në dukje anë të ulëta të karakterit të tij ,përqesh e tallet me të e ka vënë në lojë me humorin duke e nxjerrë zbuluar ,si një njeri kot ,pa vlerë ,lehës e shitës resh në pantallona , godit këto “vemje” që me marifete ,kurthe , gracka ,intriga , nxjerrin kokë e bëjnë krye,”vemje”që bëjnë c’është e mundur, të ngjiten e të dalin në majë , pa ngjitur shkallë , të cilët përpiqen të gjenerojnë në jetën tonë me gjithë injorancën , paaftësinë që i karakterizon .
Autori ka në qendër të veprës së vet personazhe qesharakë , ironizon të vegjëlit nga niveli e aftësia ,që duan të duken të mëdhenj , si ; Lumo Vula apo Koci Stillo , ish sigurimsi që do të thyej hundën ,njerëzve të mëdhenj që mos të bëjnë krye ,duke u tundur “byzilikët”, zinxhirët e unazat metalike , se “sigurimi ka sy e veshë e të bën gjëmën , dje një vegël e zorrë e verbër e regjimit që perëndoi që punonte për të “rekrutuar” rreshtorë e të paaftë …
Në këtë roman satirik ka shumë personazhe, karaktere ,si psikolog në një këndvështrim tredimensional duke i zbërthyer bukur Qënia bashkëjeton me Unin dhe Veten ,duke shfrytëzuar përvojën e tij, njohjen , jo thjesht soditës,po pjesmarrës aktiv në jetën e komunitetit në qytetbreg ,ku i vendos ngjarjet në romanin e vet duke u mbështetur në teoritë frojdiste e neofrojdiste , ka krijuar tipa , karaktere , duke i vënë secilit, sipas kokës , kapelen ,ka gjetur “diagnozën ku kanë të përbashkët , “lehjen” ,”shitjen” e reve ,qofshin rreshtor në fund a në fillim të rreshtit , lehës pulash a ferrash a derrash …
Autori në teh të penës së tij dhe problem të tematikës së vet ka korupsionin dhe shumë vese të tjera të shoqërisë i cili është kritizer e i papajtueshëm me dukuritë negative ,që e ushqejnë si lëpirja , servilizmi ,mefshtësia e paaftësia, dukja e shkëlqimi gënjeshtar . I godet lehësit ,shitësit , kotësit , boshllëkun shpirtëror të tyre , karieristët , intrigantët ,ligësit , mjeranët , imoralët ,ata që duan të shiten djath ,kur s’janë as sapun , as hirrë , vec mbajnë erë e ndotin mjedisin me erë.
Personazhet ndryshojnë nga njeri -tjetri ,por kanë dhe pika takim të përbashkëta .Lumo Vula ,magazinjeri i djeshëm ,me arsim fillor , “ngjala” e Vivarit (pseudonimi ), Vait Voda veterineri i lopëve e pulave, kandidat për deputet , “nëse bënë ,do bëhet vet “, edhe pse “hanin në një canak dhe qenë rreshtorë e lehësa të dy me veterinerin
Koci Stillo ish sigurimsi, “ruaju se po të pikasi të dhangasi”Pedagogu Sharafi dhe shaqëla Fane Lapa inspektori , lapanjozi pijaneci ,kurviari ,imorali (ai që të lë me barrë ) ,Bilo Thana drejtori i drejtorisë arsimore në qytetbreg ,Drejtor kuqua ,Revizor Harallambi zëvendësja Lika Kroi ,kërcibardha,Gazetari Ilo Hupja ,cingrisiari ,që s’linte dy gurë bashkë , Polo Cuni ,mësuesi i letërsisë ,Salushja sikurvjehrra ,Lavdie Bani , e reja 15 vjecare Vili i kulturësLolo Molla , mësuesi i bbiologjisë ,mësuesja e edukimit fizik ,Cim Shahu ,tregtari ,Mino klubxhesha , Peti Huta ,mësuesi i muzikës,Taqi sekretari ,…etj .Të gjithë personazheve shkrimtari u ka vënë emrin e vet ,sipas punës e veprimeve që bëjnë e veseve që manifestojnë . Në dukje po ta lexosh me vëmendje veprën , në dukje fragmentarizëm , por ka lidhje të brendshme ideore ,logjike me humor të këndshëm e shpotitës ,që është i pranishëm kudo në cdo hap e në cdo faqe , shkruar mjeshtërisht nga shkrimtari ,që s’krijon boshllëk e mangësi, as tepri , në cdo faqe ,do gjëndesh i shkrirë nga batutat , që s’kanë mbarim ,mendime të shkurtëra koncize e grimca humori .
Me këtë vepër autori ka plotësuar me të vërtet një boshllëk të letërsisë shqipe në këtë zhanër të munguar sot me humorin e satirën . Lexon dhe qesh e qesh , sa bie në shesh…bie përmbys ,po dhe keqardhje për shfaqjen ,dukjen dhe egzistencën e tyre të këtyre dukurive negative që mbeten e janë njolla negative në ecjen dhe jetën tonë .
Në këtë roman qesëndisen kaq bukur e me humor të këndshëm tipa ,karaktere , goditen e vihet në lojë etja për karierë , kotësia ,fallsifeti ,egoja e sëmurë , zbrazëtia e njerëzve me ligësi , djallëzi ,pabesi ,që kërkojnë të duken pa dukje e shfaqie të shtyrurit ,rushfeti ,paraja intriga , si forca lëvizëse e shoqërisë e miqësisë së kalbur ,shitja e trupit për inters , marifete, etj. korrupsioni i ngritur në sistem që e mbartin dhe manifestojnë të cikat i manifestojnë personazhi kryesor Lumo Vula , Vait Voda , Koci Stillo , inspektor Fani ,drejtoruci , Lika nënzëvëndësja…etj. Autori me qëndrimin e fjalën e tij , konseguent e i papajtueshëm , i godet e i stigmatizon.
Në faqet e romanit ka mjaft linja ,episode , caste , pika takimi ,detaje ,sentenca ,që s”i ka shpëtuar asgjë,me pasion e tij i ka qëndisur e i “hekurosur” bukur, veset e ulëta të tyre , i gatshëm e në pozicion s’fal , godet në “shenjë” në vendin e kohën e duhur ,në rrethanat e krijuara ,kudo ku shfaqen e reflektohen ,në shkollë, në zyrë, në dyqan ,në punë ,në kafenenë e Minos, ku thuren intriga ,shkelet e mbyllet syri, pihet kafja për qejf e me lezet ,në gjellëtore në qytetbreg a hotel “Aragosta” në katin e tretë ,dhoma 18-të…etj Cdo personazh ka të vecantën e vet , tek ai soj lehësish ,shitësish resh (bile re dhe në gjuhë të huaja ),Kohë e ndryshimeve në fundshekullin e kaluar e fillim shekullin e ri, la dhe gjurmë negative , por dhe demokracia e pastër që erdhi ,u ndi nga qentë ,ku marifetet u shtuan , shkrimtari godet cdo gjë negative që bëri krye në qytetbreg , në personazhet e tij lufton mjaft dukuri negative ,që i kanë dhënë material të bollshëm shkrimtarit për të hulumtuar e “operuar”bukur në linjën e tehun e humorit të tij pasionant , qofshin disa dukuri të trashguara , qofshin të reja që solli koha e re, që gjetën “truall” e klimë për të gjeneruar në të sotmen e lirisë së “labërguar e nxorrën krye e kthyen në sistem korupsionin , lëpirjen e ngjitjen si kërmilli në majë me lehje e dehje me moral e pamoral ,me zarf ,me të holla e rushfet , ngjitje e zbritje në majë e në shalë ,pa ngjitur shkallë ,me korrupsion ,me servilizëm ,me shitje resh në pantallona e me blerje diploma ….e me lloj e sorollop pisllëqesh .
Kuptohet dhe për shkrimtarin këto dukuri nuk janë shumica ,po kur gjejnë klimë gjenerojnë ,prandaj dhe shpata e shkrimtarit godet ashpër ,i vë në lojë, me ironinë e satirën e tij ,i qesëndis aq bukur, sa të kënaq ,me gjithë keqardhjen që janë të pranishme .
E gjithë brendia e veprës ka përmbajtje të pasur pasuri mendimi , ide , mesazhe përcjellëse njohëse , edukuese, ka “armë” për të goditur e rrugë për të hapur , ke cfarë mëson nga humori e mesazhet përcjellëser .
Ka humor të këndshëm ,jo banal ,cdo batutë e sentencë, ka art .
Autori mjeshtër i fjalës ,e gdhend atë, e laton dhe i ndërton bukur fjalitë . Mjeshtër në seleksionimin e aforizmave , e përdorimin e tyre me kriter ,jo me tepri ,po gjetjen , përshtatjen e tyre , është gjëndur vendi e koha ,cili vepron ? ku ? kur ? dhe në c’rrethana ? si dhe motivet nxitëse që diktojnë veprimin.
Shkrimtari shquhet për kujdesin ndaj gjuhës si mjet shprehës dhe kjo i ngre lart vlerat veprës së tij , qoftë për tematikën ,problemet që ngre , qoftë për gjithcka përcjellëse.Krehja e fjalëve ,zgjedhja e tyre nga leksiku i pasur krahinor , kanë ngarkesë e krijojnë efekte emocionale . Pasuria leksikore e fjalëve të dialektit dhe e të folmes së krahinës i japin bukuri , individualitet . Meritë e autorit është përdorimi i shumë shprehjeve frazeologjike ,të përdorura me kripë e me lezet ,të neologjizmave e shumë fjalëve të reja të krijuara nga vet autori .
Një vecori në vepër është lidhja organike e gjuhës letrare me krijimtarinë popullore ,
një vecori tjetër dalluese e gjuhës është dallimi i gjuhës sl së personazheve dhe asaj të fjalës së autorit .Autori e josh lexuesin ,e “mbërthen”, pohon ,por dhe demaskon me ironinëe përdorur , përqesh dhe vë në lojë e qesëndis , me shpotitje e gajasje .
Gjen fjalë në roman me kuptim pejorativ për të goditur e përbuzur ,gjen edhe caste gëzimi , kënaqësie dhe mërzitjeje , emocionone negative ku goditet e ulëta me vese e shëmtuara .
Kryesore për gjuhën e përdorur është karakteri figurativ i gjuhës që e bën të dallueshme e të vecantë.Aforizmat e shumta i japin bukuri ,e “krehin” të folurit,i japin bukuri e hijeshi ,ndërtimi me mjeshtri i fjalive me dy gjymtyrë e me një gjymtyrë kryesore ,vecanrisht për dorimi i fjalive pa lidhësa.
Unë të shoh ,
ti më sheh./
ti më përqesh,
unë të buzëqesh /
unë ia di ,
ti m’i di ,/
ti shkel një sy ,
unë i mbyll të dy ./
Të folurit e figurshëm me mjaft epitete e krahasime ,,metafora …me të kundërta e kontraste , me mjaft sinonime e antonime Si Lumo Vula që “hapej e mbyllej si llastiku i brekëve” e Vait Voda ,”të dy lehësa pa jehona , shitës resh në pantallona”, “e shijshme si molla e ftohtë si bora “, “kokoshit i ha kokën pula”, “tërhiqu me vrap ,se të tredhin si cjap”,””qejfin njëlloj e kanë të dya ,si e jëma dhe e bija” ,. Mjaft epitete, siVait lopa rreshtori ,lehës i derrave e pulave bredharaku, Ilo Hupe cingrisiari ,Fane Lapa lapanjozi, kurviari , pijaneci ,imorali ,”qejfliu i shalëve të bardha”, “s’janë pula të mbaruara ,po pela të lakmuara”, -mjaft metafora ;”gjëmuan krisma ,”garë resh”, “gjeli i reve ” “jo shitës makarona ,shitës resh në pantallona” , etj.
Një vend të vecantë zënë vet fjalët e reja të prejardhura të krijuara nga vet autori ,si ; zëvendëse – nënzëvendëse bythëse -nënbythëse,thjeshtra – sikundërvjehrra lehës- kryelehës , zëvendës – nënzëvendës
Fjalë me bollëk e shprehje të trevës ,si ; “të hanë brritë”, “shurron shtrembër”,”largo bithën nga sherri”,”re me pantallona të gjera ,retë e tua me citjane në ferra” , mjaft fjalë dialektore , si ; vraka , mëlcove , bredharaku ,cingrisiari , hupemadhi , kërcibardha ankimatorët ,fundbarku ,qoftëlargu , nishan , e shtinë me “tuma”, pipër , “shinik” “kathë”në kacidhjari , rodhan, hergjele pusht , u argas ,vetule, dhangasu ,vurvulisi , etj ,ku është gjetur vendi e përdorur me kriter .
Vepra e re e shkrimtarit Pajtim Caushi “Shitësit e reve”plotëson më së miri me vlerat artistike që mbart atë cka i mungon sot krijimtarisë letrare artistike satirën dhe humorin shkrimtari ua sjell të freskët lexuesve për t’u joshur me humorin e këndshëm dhe ne e falënderojmë për kënaqësinë që na sjell dhe e urojmë të ketë shëndet dhe jetëgjatësi dhe penë të pashtershme !
