Kambanat e Katarës
– Tregim –
Nga Shkëlqim Hajno
Nga mali i Gramozit ku bëheshin luftime, fshati Katara, në prehër kodre, nuk është shumë larg. Deri në mëhallat e fshatit dëgjoheshin gjëmimet e predhave, që vinin makthshëm, si të ishin aty pranë Gramos(Gramozi gr: ), mali i lartë, ndante jo vetëm dy shtete fqinjë, Shqipërinë në njërin krah dhe Greqinë në tjetrin, por edhe më tepër se kaq. Intensiteti i luftimeve e pati bërë këtë mal një strehë për ushtrinë revolucionare, e cila, prej këtej, ndiente një prapavijë dhe krahë të sigurta nga vendi i vogël komunist, fqinji verior, i cili asokohe po i mbushte sheshet e qyteteve me bustet e “udhëheqësit të madh të BRSS”.
Pikërisht në gërxhet, luginat, pyjet dhe lëndinat pranë këtij mali, binte edhe furia e luftës së andartëve partizanë kundër vëllezërve të tyre grekë të ushtrisë shtetërore. Gramozi i ndante palët ndërluftuese në “ata!” dhe “ne!” Një shenjë treguese jo vetëm mes dy kombësive të dy shteteve fqinje, por habitshëm edhe mes vetë grekëve.
Lufta e Dytë e kishte ulur siparin, kishte pothuaj tre vite. Por, ende pa u davaritur mirë gjurmët e Luftës botërore, mes grekëve tashmë kishte plasur një luftë edhe më e hidhur, lufta civile, që mori më shumë jetë njerëzish nga ajo botërorja në Greqi. Ajo nisi në vitin 1946, por u ashpërsua mes palëve kundërshtare, të majtë e të djathtë, kur, në fund të marsit andartët komunistë sulmuan stacionin e policisë në Pieria.
Ndarjet si me thikë në “ata “ dhe “tanët” vazhdonin si dy toteme zezone dhe, sa herë bëheshin luftime, ende pa u larguar era e barutit, niste numërimi i viktimave nga të dyja palët. Për forcat e ushtrisë qeveritare, “ata” ishin forcat andarte partizane, të grupuara në EAM, ndërsa “tanët” ishin forcat qeveritare ELLAS.
Çmimi i jetëve njerëzore pleksej tragjikshëm me gjak të derdhur në të dy krahët. “Ata” binin në përpjekje siç i kishin frymëzuar, “për idealin komunist”, “për një botë të re”, “për Greqinë e re”, “idealin e kuq të demokracive lindore dhe “tavarish Stalinin”. “Tanët” binin për shtetin, për detyrën, për demokracinë perëndimore. Kjo ishte arena në qytete, lugina e male. Greku vriste grekun në ushtri që përballeshin çdo ditë e çdo natë për jetë a vdekje. Ndarë më dysh. “Ata”,forcat partizane të EAM-it, e lidhnin çdo gjë, frymëzimin dhe ndihmat, me Bashkimin e madh Sovjetik. “Tanët”, ose ELLAS-i,në anën tjetër, e lidhte me mbështetjen e Britanisë dhe, më tej, pas kuintave të frontit, edhe të amerikanëve.
***
E ndarë më dysh ishte shpesh edhe vetë familja greke. E ndarë për jetë a vdekje u bë edhe familja Kacikas, një vatër e varfër blegtorësh në Katara. Dy vëllezërit e familjes ndaheshin vetëm me tre vite moshë nga njëri-tjetri. Kosta, i madhi, kishte shkuar ushtar në Kallamata. Babai ishte vrarë diku mbi fshat, në stan, vite më parë nga bombardimet gjermane. Stavro, i vogli, kishte mbetur me nënën dhe me katër dhi, që mbetën prej tufës së dikurshme nga bombardimet në ato anë fronti.
Kosta tani ishte pjesë e trupave qeveritare, që luftonte me ushtrinë partizane të EAM, diku në afërsi të Gramos. Kishte uniformë të rregullt ngjyrë kaki dhe bënte pjesë në formacionin e batalionit sulmues me artileri dhe granatahedhës. Ëndërronte çdo natë nënën me rroba e shami të zezë në kokë. Para se të shkonte ushtar, asnjëherë nuk e mbante mend nënën e tij me rroba me ngjyra të tjera, veç të zezës. Por Kosta tani nuk dinte hollësira as për nënën, as për Stavron, vëllanë e vogël, që kishte lënë në shtëpi.
Stavro, mbetur në fshat me nënën dhe bagëtitë, priste çdo ditë nga pak mbrete njëlloj prralli i butë për dhitë dhe i stivoste ndanë kasolles si zahire për ditët me borë që ishin tek pragu. Në stanin e vjetër përmbi fshat shkonte shpesh për të kullotur dhitë e për të takuar ndonjë shok të mbetur ende në fshat. Aty, pranë stanit të vjetër, një pasdite ia behën andartët e armatosur. Shumica ishin të rinj. U habit, kur i zuri syri edhe disa femra. Të gjitha me uniformë partizani, me bustinë në kokë dhe një shall të kuq në qafë. Të gjitha me pantallona qillota, si burrat dhe me armë krahqafë.
– Mos u tremb,- i kishin thënë me dashamirësi,- Jemi vëllezër.
Këto ishin fjalët e para dhe pastaj sikur i bënë magji. Lidhja me batalionin e andartëve u bë e përditshme. Stavro shërbeu si korrier dhe, pak nga pak, edhe ai nisi të fliste me patos për “botën e re”. Gëzimi i madh i tij ishte kur i dhanë një armë dhe shtiu për herë të parë në një qitje. Pastaj i thanë se arma ishte e tij! E prekte me habi dhe metalin e saj e afronte te gusha si për ta ndjerë më mirë këtë dashuri tragjike me armën.
E kishte shestuar dëshirën e re dhe një ditë i tha nënës se ishte bërë partizan dhe, kur të çlirohej krahina dhe gjithë Greqia, do të vinte të jetonin bashkë, të bënin ndoshta edhe një shtëpi të re. Nëna, Androniqi, një grua e gjatë, e mbushur me brazdat e rudhave në fytyrë, u pre. I hipën djersë të ftohta dhe kryqëzoi duart në gji me pamje kallogreje.
– Mos ma bëj këtë, biri im!- klithi zemra e saj.- Lermë t’i kaloj edhe ca vite me mend në kokë në varfërinë tonë. Mos ma bëj këtë, pëllumbi im! O manari im!
Po vendimi ishte marrë. “Do të kthehem shpejt nga mali një ditë, mana mu!(në”- i tha ai dhe, pasi e kishte përqafuar dhe puthur duart, ishte nisur në rrugët e malit.
Tashmë kishte bërë shumë stërvitje me pushkën e tij automatike. I patën thënë në komandë se ajo armë ka vrarë sa e sa gjermanë në Stalingrad dhe ka ardhur si armë heroike, trofe, dhuratë nga BRSS për vëllezërit partizanë grekë.
Stavro nisi pak nga pak të fluturonte nga një gëzim i brendshëm. E përfshinë në luftime disa herë. Ishte bërë i njohur si shënuesi më i mirë në të gjithë batalionin. Tani i thoshin edhe “Stavro kapedani”, “Stavro snajperi”. Kishte shënuar tashmë edhe shumë armiq nga kampi kundërshtar i ushtrisë qeveritare.
Atëbotë, batalioni i tij kishte shkuar larg dhe, prej një muaji, malli i kishte pikur në zemër për nënën që nuk e kishte parë. Dikush tjetër e bënte rolin e korrierit të batalionit me fshatrat dhe Katarën e dashur ku ishte rritur. Tani edhe ai kishte nisur letrën e parë për nënën.
***
Mana Niqi, e vetme në shtëpi, kishte disa netë që, në një ritual të ri, ulej në gjunjë para ikonës së Shën Mërisë mbi oxhak. Jashtë dëgjohej gjithnjë e më furishëm fishkëllima e frikshme e erës së acartë të dimrit. Këto çaste mana Niqi kuvendonte me zë me ata që i mungonin në pragun e saj. Me të vdekurit dhe të gjallët.
“Oh, fëmijët e mi që ju kam larg! Mbroji, Shën Mëri! Mbroje dritën e syve të mi! Se i kam larg dhe vdekja vjen rrotull me kosë në dorë. Me draprin e dimrit dhe gjëmën e luftës! O Shën Mëri! I thuaj Vangjelit tim që ma mori lufta para kohe, se tani kam mbetur qyqe, e vetme në konak!” Pastaj, merrte nga sënduku i pajës dy letrat e djemve të nisur nga fronti.
Çdo natë ky ritual.
Kur gjëmimet e artilerisë nga fronti fashiteshin dhe binte nata mbi Katara, ajo ndizte një qiri. Me duart që i dridheshin merrte nga sënduku i vjetër letrat e dy djemve dhe, pasi lutej para Shën Mërisë mbi oxhak, niste e lexonte me gërmëzim letrat e tyre nga fronti i luftës.
“…E dashur Mana, çdo natë të shikoj në gjumë, se më ka marrë malli. Edhe pak ditë dhe Katara do të çlirohet nga ushtria jonë dhe ne do të takohemi. Nënë e dashur! Jam mirë, gjëja më e mirë është t’i lutesh Zotit për mua, që të mbarojë sa më shpejt kjo luftë e mallkuar, që po merr jetë njerëzish dhe po shkreton fshatra të tëra, po mbyll dyer… Të puth duart dhe ballin tënd me rudha nga vuajtjet. Biri yt, Kosta.”
“Oh, Kosti im, pëllumbi im që u bëre burrë në ushtri e në luftë!”
I merrte aromë dhe e puthte letrën duke risjellë të përhitur në gjysmerrësirë imazhin e djalit. E paloste letrën me duart që i dridheshin dhe bënte sërish kryqin para ikonës së Shën Mërisë. Pastaj hapte letrën tjetër, atë të Stavros. Dhe fliste me zë në dhomën e madhe të zjarrit. “Stavruli im, levendi im, që more malet e më le fillikat!”
“…E dashur Mana, edhe pak dhe dita e çlirimit po afron. Është vendosur të sulmojmë me batalionin tonë fshatin dhe ta çlirojmë Katarën nga fara e fashistëve që janë në qeveri. Do të vendosim te sheshi i fshatit para kishës flamurin e fitores. Këto i dëgjova me veshët e mi nga komandanti dhe komisari. Tani më thonë te gjithë, Stavro kapedani. Po para çlirimit të fshatit tonë besoj do të vij të takohemi një natë. Të puth nga mali, biri yt, Stavro.”
Pastaj mana Niqi, ndez kandilin me vaj. Bën kryqin për herë të fundit, mbyll portën e konakut me llozin e madh dhe shtrihet e drobitur për gjumë me ikonën e të shtrenjtëve të saj dhe të Shën Mërisë në sy e mendje.
***
Të dyja formacionet kundërshtare ato ditë dimri i ishin afruar Katarës, fshatit të dy vëllezërve, që vlerësohej tepër strategjik për shkak të afërsisë me kufirin shqiptar. Përmbi fshat, ballë për ballë ishin strehuar të dyja shtabet kundërshtare. Që prej aty në një terren të thukët, palët dëgjonin qartë edhe këmbanën e kishës dhe vëzhgonin me dylbi çdo lëvizje. Ballëpërballë, por nuk nguteshin të sulmonin për të vendosur pushtetin e tyre.
Të dyja palët vëzhgojnë me syhaptësi fshatin, hyrjet dhe daljet prej tij. Komisari dhe komandanti, Thanos Kacaridhas, përherë e më nervozë. Ditët e optimizmit, të këngëve revolucionare dhe “Internacionales”, kishin mbetur pas. Humbjet nga pala e tyre ishin të paimagjinueshme. Në vendin e shtabit të komandës, në mbledhjen e mbrëmjes, kishte gjithonë debate dhe zënka.
– Ku e kemi mbështetjen? Ku janë ushqimet? Po furnizimi nga prapavijat me municion të ri? Edhe sa do të rezistojmë?
– Pusho! Ndalo!
– Të plagosur kemi shumë. Konservat sovjetike mbaruan. Për bukën ka mungesa.
– Pusho! Ndalo!
***
Në këtë klimë, partizani Stavro Kacikas u kujton shokëve dhe eprorëve se në fshatin poshtë këmbëve të tyre, ndodhet shtëpia e tij. Me një karvanar stanesh, ka nisur tri ditë më parë një letër për tek nëna e tij. Kërkon leje të shkojë një mbrëmje, sa të bjerë nata, te shtëpia e tij ku ndodhet fillikat e ëma. “Të takoj nënën, të marr edhe ndonjë copë djath dhie apo disa copë pastërma për skuadrën”, pati thënë ai.
– Të shkojë, komandant, të shkojë! Qenkemi kaq afër, te pragu i shtëpisë së tij.
***
Ishte fund dhjetori dhe bora e re kishte nisur të binte butë ngado: mbi pullazet e shtëpive në fshat dhe oxhaqet, që digjnin atë natë kërcunjtë e lisave. Mbi përrenjtë e thellë e gërxhet përreth fshatit gjithçka ishte mbuluar nga dëbora me një pejzazh mistik të mugët nga retë dimërore ku dukej se luanin frikshëm hije e jetëvdekjeve të luftës që kish trokitur në prag.
Atë natë pus të thellë mezi dalloheshin kandilet e zbehta në dritaret e pesë-gjashtë shtëpive të fshatit dhe në kafenenë ndanë kishës. Në kasollen e bagëtive, ngjitur me konakun e Kacikajve, tip vllaqiko, në trajtë rrethore, tani, frymonin vetëm katër dhi. Mana Niqi kishte futur edhe drutë e lisit, marrë nga stivat në oborr, për të shmangur lagështinë dhe borën që niste çdo ditë, herë me të butë e herë me suferinë.
Mana u kishte hedhur një tufë me ilqe bagëtive marrë nga plevica ngjitur me konakun, mbuluar me rrasa guri.
Për çudi, atë natë nuk dëgjoheshin më krisma e gjëmime nga fronti i luftës përmbi fshat. Po gatuante në vatër në një tenxhere bakri ushqimin për të nesërmen.
Jashtë në oborr, veç ritualit të suferinës befas, u dëgjua një kërcitje metalike. “Dikush ka prekur portën e jashtme me llamarinë!”, tha e shtangur me gjysmë fryme e zonja e shtëpisë. Një valë paniku i preku stomakun dhe iu ngjit në gjoks. Frika e shtyu të merrte në dorë sëpatën e druve pas derës në dhomën e zjarrit në oxhak. Qysh kur mbeti e ve, siguria e saj ishte arratisur. Nuk kishte asnjë besë në këto mote lufte e dimri.
– Mos u tremb, Mana!- u dëgjua befas një zë i ulët nga oborri.- Jam unë Stavro. Erdha për të takuar.
– O Shën Mëri! O Zot i madh!- pëshpëriti me zë gruaja që ende mbante në dorë sopatën e druve. Pas pak, ajo hapi portën dhe nënë e bir u gjendën të përqafuar mes lotëve dhe ofshamave të mallit.
– O Shën Mëri!- tha tani me zë të lartë nëna me fytyrë nga ikona mbi oxhak.- U luta çdo natë dhe ma solle! O Zot i madh që je atje lart, të përgjërohem që ma solle gjallë Stavrulin tim! Ja, më thuaj bir, si ia bëni me këtë dimër? Të ka mbrojtur zoti vetë! Se dëgjoj çdo ditë te kroi i fshatit që ka të vrarë e të plagosur fare pranë fshatit tonë! Të ruhesh nga e keqja, të ruash kokën se zemrën time e ke thyer njëherë e mirë që kur shkove në mal! Të vishesh mirë, të marrësh të gjitha fanellat e leshta të Vangjelit dhe çorape të tjera, edhe gunën e re të Vangjelit, që s’arriti dot i ziu, ta hidhte mbi supe.
– Mos u bëj merak, Mana! Do bëj si do bëj. Me shokët jam, nuk jam vetëm. Aty ka edhe femra, gra e vajza që luftojnë tok me ne si burra. Sa ta shporrim këtë regjim fashist, Mana. Këto ditë jemi organizuar, jemi shtuar me çeta të tjera dhe shpejt do të bëhet sulmi mbi armikun që është këtyre anëve.
Heshti pak.
– Nënë, fashistët gjermanë ma vranë babanë, por fashistë të tjerë që kemi në pushtet e në qeveri po na shesin tek të huajt.
Nëna dëgjonte e përhumbur dhe e pikëlluar.
– Stavrua im, lëri të tjerët të merren me këto punë! Rri këtu në shtëpi sa të soset kjo kolerë luftë që po ha çdo ditë jetë! Të shkretët djem të nënave!
– Jo, nënokja ime! Jo, manula mu! Unë nuk jam tradhtar që të lë shokët në baltë e të iki. E di ti, Mana, që në fillim më shikonin shtrembër, se kam vëllanë me ushtrinë armike të popullit? Për ca kacidhe, për një gavetë me makarona e supë. E di ti, që për ardhjen time këtu ka dijeni edhe komandanti i madh? Të lejohet të iki, të takojë nënën!, tha ai. Këto ditë do ta çlirojmë Katarën nga armiku. Nesër pa u zbardhur duhet të jem nisur dhe të jem te shokët në mal.
***
Nuk kishte kaluar veç një orë nga takimi nënë e bir, kur mes suferinës së dhjetorit mbi borën e ngrirë dhe shtëpizat e fshatit, u dëgjua përsëri zhurma e portës së jashtme me llamarinë dhe zilka e lidhur në të, që tingëllonte sa herë çelej nga dikush. Nënë e bir u panë sy më sy. Nga dritarja dukej se kishte nisur të binte sërish dëborë me flokë të mëdha. Por tani ishte djali që qetësoi nënën.
– Mos luaj vendit Mana! Këtu rri!- dhe bëri gati për qitje automatikun që kishte krahëqafë.
– Jam unë!- u dëgjua një zë pas portës së oborrit.
– Kush je ti? Kush është?- ngriti zërin Stavro.
– Jam unë, Kosta,- u dëgjua sërish përtej shtëllungave të flokëve të dëborës.
– Është Kosta, ju bëftë nëna! Kosta, bir!
Pas pak porta u hap dhe në oborr u duk silueta e një njeriu të gjatë dhe të armatosur, me borë mbi supe. Kishte hedhur sipër një pelerinë dhe kapuçi i saj mbi kokë ishte përplot me borë.
– Biri im!- u dëgjua thirrja e mana Niqit, e cila ende pa hyrë mirë në shtëpi “mysafiri”, iu hodh në qafë.-Kosta im! Sa je rritur, kaluar një pëllëmbë Vangjelit!
Pas pak, të tre qëndronin në dhomën e zjarrit.
***
Tani, mes nënës dhe dy djemve shkëmbeheshin më pak fjalë. Ishte mana Niqi ajo që pyeste për shëndetin e Kostës. Vëlla me vëlla thuaj se e kishin harruar të kaluarën e tyre. E tashmja, u rëndonte si plumb. Të dy bluanin në kokë me shpejtësi idenë e sulmit mbi fshat dhe rrezikun që mund të shkaktonte kjo për jetën e secilit.
I pari e theu akullin Kosta.
– Si ke qenë me shëndet, vëlla? Me veshje e ushqim si ia bëni në këtë dimër kolerë?
– Mos ki merak për mua, po shiko veten ti!
Mana Niqi hynte e dilte nga odaja dhe diç përgatiste për t’ua dhënë me vete, pasi të dy i kishin thënë se nuk duam asgjë për të ngrënë.
– Stavro, po mendoj të vish me mua. Dorëzohu në komandën tonë. Të paktën do të shpëtosh jetën. Jeta ka rëndësi, vëlla, të flas si më i madh dhe nga ç’më kanë parë sytë dhe ç’më kanë zënë veshët në këto kohë lufte.
– Ah, më dashke të mirën, vëlla i madh! Më thua të dorëzohem? Domethënë, të dezertoj nga radhët e ushtrisë çlirimtare popullore ELLAS? Për këtë të kanë dërguar këtu në fshat? Të lumtë! Do të japin edhe dekoratë fashistët e Athinës!
Tonet e zërave në konakun Kacika ishin ngritur tani në qiell dhe biseda të kujtonte atë hekurin në zjarr që sa vjen e bëhet flak i kuq.
– Jo Stavro im, jo! Unë erdha të takoj Manën. Mora leje për këtë. Kjo është e gjitha, do të qëndroj dy orë dhe do të nisem përsëri andej nga erdha.
– E shikoj që paske edhe mision! Më fton të dorëzohem! O Zot! Pse nuk bëjmë këtë tjetrën? Që ti, të vish me mua, të luftojmë bashkë në mal për të çliruar Katarën dhe gjithë vendin nga kolera fashiste! E di ti, që malet janë mbushur me andartë, djem e vajza që duan një Greqi të lirë, si Rusia, si Polonia, si Jugosllavia, si Shqipëria? Kam dëgjuar të mëdhenjtë për këto që them. Kam dëgjuar ata që kanë takuar vetë Stalinin në Moskë.
***
Që pas derës së dhomës tjetër, mana Niqi dëgjonte çdo fjalë në ankth. Për një çast, çeli portën dhe u tregoi dy trasta të punuara me lesh dhie.
– Bijtë e mi, sytë e mi, këtu keni nga një gjysmë kulaçi me djath dhie. Keni edhe nga dy bukëfiqe secili në torbë. Makari, të kisha gjë tjetër e t’u jepja më shumë!
Por askush nuk iu përgjigj. Ajo i la të dyja trastat mbi sëndukun e madhpas derës dhe kaloi sërish në dhomën ngjitur.
– Dëgjo këtu, vëlla! Dëgjo mirë! Nuk është sekret që po ta them unë, se e di mirë. I kam dëgjuar dhe i kam parë me sy. Së shpejti do të ketë sulme të pareshtura nga ushtria në çdo pozicion të andartëve të ELLAS. Kanë ardhur edhe ushtarakë nga Anglia dhe Amerika. Do të ketë sulme dhe mitralime nga ajri, nga aeroplanët. Do të përdoret edhe një armë e re amerikane, që djeg çdo gjë nga ajri. Nuk do të shpëtojë asnjë, vëlla, më dëgjon?!
– Prandaj ne po i largojmë fëmijët nga lufta, për t’i çuar në vendet demokratike, ku liria ka fituar më parë se tek ne. Po ti, ç’bën ti atje? Po na turpëron shtëpinë, fisin. Por edhe fshatin na e turpërove. Për një rrobë, për një uniformë dhe për këtë kapele, edhe gavetën me fasule. Jeni shitur te Amerika! Jeni të pafe! Krerët shikojnë fronin e tyre. Sa për popullin, akoma nuk ka ngordhur?! Por bëji vend kokës, vëlla, se nesër në fshatin tonë do të ngrihet flamuri i ELLAS! Ne luftojmë për atdhe, po ju? Ju jeni fashistë, bashkë me qeverinë e Athinës! Për kë luftoni ju? Për Amerikën? Për Anglinë? Për kë?.
Po përsëriste ato që kish dëgjuar nga propaganda dhe i ishin ngjeshur në kokë nga ligjëratat e kopetentët për muaj e muaj të tërë në formacionin partizan në mal.
– Për kë luftojmë ne?-iu kthye Kosta.- Ne luftojmë për vendin tonë. Por nuk luftojmë të marrim me zor “vullnetarë” edhe fëmijë, madje edhe vajza 12-15 vjeç, fëmijë që nuk u ka mbirë qimja në faqe. Ju, në vitin ’48 ju ka marrë koka erë me sovjetikët dhe shqiptarët. Ke dëgjuar e lexuar për EAM-in? Ushtria demokratike popullore dhe partia e saj i do aq shumë fëmijët, sa i regjistrojnë me detyrim e dhunë për t’i shpurë në vende të tjera të lindjes komuniste. Si turqit me jenicerët! Se do të kthehen për adheun një ditë avokatë e mësues, inxhinierë e agronomë! Profka të kuqe dhe utopira! Ju keni tradhtuar shpirtin dhe zotin për utopitë komuniste!
– Ti nuk je më vëllai im, që ruanim dikur dhitë mbi fshat! Tani je një i shitur. Gjykatat tona komuniste do t’ju shkojnë në satër, edhe po shpëtuat. Më vjen këtu e më bën propagandë fashiste!
– Stavro im, vëllai im!
– Nuk jam vëllai yt!
– Mos harro, dy vjet më parë, më ’46-n, kur u vra Aris Veluqotis dhe Xhavella, bashkëpunëtori dhe besaliu i tij, kokat e tyre për terror i varën në tel në Trikalla. Kush? Shokët e tyre komunistë, shokët e gjoja idealit!
– Po the edhe një gjysmë fjale, do të të quaj ashtu siç je, ushtar armik dhe do ta tregoj vendin.
– Mua mos më kërcëno, por këto duhet t’i dinë edhe ato vajzat që flenë me armë dhe me burrat e botës nëpër pyje. Bashkë me ty. Apo ty të kanë përkëdhelur si i tredhur?!
– !?
Për një grimë kohe, në vend të përgjigjes, nënëzeza Niqi dëgjoi një krismë arme, njëlloj si ta kishin goditur në zemrën e ngrirë nga llahtari.
Hyri vrik në dhomën e zjarrit dhe pa që njëri nga djemtë doli në oborr. Në dhomë kishte mbetur i shtrirë në grahmën e fundit djali i madh.
– O Shën Mëri! Ç’të kemi bërë!- dhe dora e saj preku dorën e djalit nga sytë e të cilit atë çast rrodhën lotë
– O Zot i madh! Oh Shën Mëri! Pse mua, nënë qyqen?!
– O biiiiiir! Oooooh, Kosti im! Ooo Kostaqi im, që u bërë burrë dhe nuk i shpëtove mallkimit të plumbit! Ooooohh!
Britma ulëritëse dalë nga kraharori i nënës si prej shtresave magmatike të llavës së tokës, u përhap atë natë me borë nëpër mëhallat e fshatit dhe tej e përtej në pyjet me pisha e bredha të rënduara nga bora, që vinte valë-valë e mbulonte me shtresa njëra-tjetrën. Një dhimbje pa fund shponte atë natë edhe drurët e pemëve ngarkuar me dëborë.
***
Atë mëngjes dhjetori, në prag krishtlindjesh, të dyja njësitë e palëve ndërluftuese vëzhgonin me dylbi fshatin poshtë në luginë si tek këmbët e tyre. Në qetësinë prej varreze dhe mbi bardhësinë verbuese të borës, befas u dëgjuan tingujt e kobshëm të këmbanës të kishës në Katarës.
Goditjet e këmbanës dhe pauzat e barabarta midis tyre njoftonin mort, humbjen e një jete.
“Baam… baaam… baaam… baaam! Baam… baaam… baaam… baaam!”
Në kompaninë e armatosur rëndë të të djathtëve, që mbante të rrethuar si një gjysmëhënë rrethinat e Katarës, pyetën nga komanda:
– Ç’është kjo këmbanë? Kush ka vdekur? Nesër, si në këtë orë, mund të nisë sulmi.
Drejt fshatit ishte nisur një korrier i ri, veshur civil. Aris quhej. Në kthim, ende pa hyrë në strehim, dhjetëra sy iu ngulën djaloshit.
– Çfarë ka ndodhur? Për kë bien këmbanat?- iu drejtua komandanti i batalionit.
– Ç’të flas! Kosta Kacikas, shoku ynë që i dhatë leje të takonte Manën, është vrarë!- Si tha këto, hoqi kapelën dhe e mbajti në dorë. Pastaj shtoi:
– Për Kostin bien këmbanat, komandant,- tha djaloshi dhe i rrodhën lotë.
– Si? Si the?! Nga kush? Nga ata? Nga pala tjetër?
– Lere, komandant! Më keq akoma!
Komandanti iu afrua dhe e tundi, duke i vënë duart mbi supe:
– Nga kush, Aris? Nga komunistët që rrethuan fshatin? Fol, more djalë, fol!
– Jo, komandant. U vra nga i vëllai partizan. Edhe ai kishte shkuar të takonte nënën. Të shkretën Mana!
Zëri iu drodh.
– Këmbanat bien për Kosta levendin.
– O Zooot!- u dëgjuan zërat në kthinën e komandës, si në një korale tragjike.
___o0o___
