Në historinë e qytetërimeve njerëzore, feja ka qenë një ndër forcat më të mëdha të ndryshimit kulturor, moral dhe politik. Në këtë kuptim, Krishterimi dhe Islami, dy prej feve më të përhapura monoteiste, kanë luajtur rol të jashtëzakonshëm në shndërrimin e shoqërive nga besime primitive dhe zakone të dhunshme, në sisteme me norma etike dhe vlera humane. Nga Lindja e Mesme e deri në Afrikën Lindore, ndikimi i këtyre feve u shtri përmes arsimimit, ligjshmërisë dhe reformës shpirtërore, duke eliminuar shumë nga praktikat e dëmshme të epokave parafetare. Krishterimi dhe Islami – përmirësues të besimeve të vjetra dhe zakoneve të dëmshme rajonale.
Besimet e vjetra dhe praktikat rituale parafetarë: Para shfaqjes së feve monoteiste, shumë popuj udhëhiqeshin nga besime politeiste dhe kulte të natyrës. Në shoqëritë tribale të Afrikës, Azisë dhe Evropës së lashtë, zakone të tilla si sacrifica njerëzore, kanibalizmi ritual, hakmarrja e përgjakshme, dhe nënshtrimi i grave ishin të zakonshme. Në rajonin e Afrikës Lindore, për shembull, fiset Ngoni, Hehe, Karamojong dhe Turkana praktikuan për shekuj rite të dhunshme lufte, që shpesh përfshinin ushqimin simbolik me trupin e armikut si akt nderi dhe triumfi (Middleton & Tait, Tribes Without Rulers, 1958). Këto praktika nuk kishin qëllim ushqimor, por fetar — për të fituar “forcën shpirtërore të armikut”.
Ndikimi i Krishterimit: Nga sakrifica në humanizëm. Me lindjen e Krishterimit në shekullin I pas Krishtit, u shpall një etikë e re morale dhe shpirtërore që ndryshoi thellësisht botën antike. Mësimet e Jezu Krishtit mbi dashurinë, faljen dhe paqen, ishin kundërshtim i drejtpërdrejtë ndaj normave të dhunshme të kohës. Nëpërmjet përhapjes së Kishës, sakrificat njerëzore dhe rite të dhunshme u ndaluan. Historiani Will Durant thekson se Krishterimi “zëvendësoi egërsinë e luftës me mëshirën si virtyt suprem”.
Në shekujt XIX–XX, misionarët e krishterë evropianë luajtën rol reformues në Afrikën Lindore: Shoqëria Misionare e Kishës në Kenia dhe Uganda, Misionarët gjermanë në Tanganika (Tanzania), Misionarët katolikë italianë në Mozambik. Ata ndërtuan shkolla, spitale dhe qendra komunitare, duke i dhënë fund skllavërisë, sakrificave njerëzore dhe kanibalizmit simbolik. Krishterimi e identifikoi kanibalizmin si mëkat të rëndë dhe promovoi jetën si dhuratë hyjnore — një koncept që përbën bazën e të drejtave të njeriut sot.
Islami si reformator moral dhe ligjor. Islami, që u përhap nga shekulli VII e tutje, shënoi një revolucion të thellë moral në shoqëritë arabe dhe më gjerë. Në një periudhë ku Arabia karakterizohej nga luftëra fisnore, hakmarrje e dhunshme dhe nënshtrim i grave, mesazhi i Profetit Muhamed solli parime të reja si drejtësia, barazia dhe mëshira. Ligji islam, i njohur si Sheriat, përcaktoi ndalimin absolut të ngrënies së mishit të njeriut dhe rregulla të drejta për ndëshkimet ligjore, duke e zëvendësuar hakmarrjen kaotike me drejtësi të organizuar shtetërore. Në Afrikën Lindore, Islami u përhap përmes tregtarëve arabë dhe persianë përgjatë brigjeve të Oqeanit Indian. Qytetet Mogadishu, Mombasa, Kilwa, Zanzibar u shndërruan në qendra tregtare dhe fetare ku u ndërtuan xhami, medrese dhe gjykata islame. Sipas historiani James Kirkman, “me përhapjen e Islamit, zakonet e dhunshme të fiseve u shndërruan në kode nderi dhe drejtësie që respektonin jetën njerëzore”.
Kolonizimi dhe ndalimi ligjor i riteve primitive. Në shek. XIX–XX, kolonizimi britanik dhe gjerman solli një rend të ri politik dhe ligjor në Afrikën Lindore. Pushtuesit evropianë, megjithëse shpesh me motive ekonomike, imponuan ligje që ndalonin çdo formë të dhunës rituale, përfshirë kanibalizmin simbolik dhe hakmarrjen fisnore. Kodi Penal kolonial parashikonte burgim të përjetshëm ose vdekje për vrasje rituale. Kjo periudhë, e bashkuar me ndikimin fetar të krishtërimit dhe islamit, shënoi zhdukjen përfundimtare të praktikave të dhunshme tradicionale.
Para shfaqjes së feve monoteiste, shumë popuj udhëhiqeshin nga besime politeiste dhe kulte të natyrës. Kjo nuk do të thotë që të gjithë këta popuj kanë arritur të praktikojnë në mjediset e dhunëshme jetësore forma të ndryshme të kanibalizmit. Për këtë mund të analizojmë religjionin ilir ne Ballkan. “A ka ekzistuar ndonjë formë e kanibalizmit në tërësinë e fiseve ilire?”
Në historiografinë e lashtësisë, shumë popuj të Ballkanit, veçanërisht ata të quajtur “barbarë” nga grekët dhe romakët, janë përshkruar me tone ekzotike, të egra dhe mitizuese. Ndër ta, edhe Ilirët – popullsia autoktone e gadishullit Ilirik – shpesh u paraqitën si luftëtarë të fortë, të ashpër dhe të papërkulur. Megjithatë, një pyetje që shpesh ngjall kuriozitet është nëse ndër fiset ilire ka ekzistuar ndonjë formë kanibalizmi, qoftë ajo rituale apo ushqimore. Mund të analizojmë me argumente historike, burimore dhe arkeologjike, nëse një praktikë e tillë ka ekzistuar realisht apo është produkt i perceptimeve kulturore të botës klasike.
Kuptimi i termit “kanibalizëm” në kontekstin historik. Në kontekstin e lashtësisë, “kanibalizëm” nënkupton aktin e ngrënies së mishit të njeriut. Ky veprim mund të ketë forma të ndryshme: Ritual, si pjesë e riteve fetare për nder të hyjnive; Ushqimor, në raste ekstreme urie ose rrethimi; Funerar, si pjesë e nderimit të të vdekurve, për të “bashkuar shpirtin” me fisin; Apo simbolik, në rastet e besimeve që përfshinin pirjen e gjakut të armikut për të marrë forcën e tij. Në shkrimet antike, termi shpesh përdorej për të shënuar egërsinë e një populli të huaj, pa pasur domosdoshmërisht bazë faktike. Kështu, për të gjykuar mbi Ilirët, është e domosdoshme të dallojmë propagandën kulturore nga dëshmitë reale.
Dëshmitë nga burimet antike. Autorët grekë dhe romakë që kanë shkruar për Ilirët janë të shumtë, por asnjëri nuk përmend drejtpërdrejt ndonjë akt kanibalizmi.
Në veprën e tij “Gjeografia”, Straboni përshkruan fiset e veriut të Ilirisë si “të fortë, luftëtarë dhe të papërkulur në male”. Ai thekson se ata jetojnë në kushte të vështira dhe janë të dhënë pas luftës, por nuk përmend asnjë zakon që lidhet me ngrënien e mishit të njeriut. Straboni përmend edhe disa fise thrake që kryenin flijime njerëzore, por për Ilirët përdor termat “fisnikë”, “të dhënë pas armëve” dhe “ruajtës të zakoneve të tyre të lashta”. Në “Historiae Romanae”, Titi Livi përshkruan betejat e Romakëve me Dardanët dhe Ardianët. Ai i quan këta popuj “barbarë të guximshëm dhe të egër”, por në asnjë pasazh nuk përmend praktika të kanibalizmit. Në fakt, ai e përshkruan mënyrën e jetesës së tyre si të rregullt, me institucione fisnore dhe një ndjenjë të fortë të nderit luftarak.
Appiani i Aleksandrisë: Në “Illyrike”, Appiani trajton luftërat ilire kundër Romës. Ai përmend mizori gjatë luftimeve, por asnjëherë akte të ngrënies së njerëzve. Përkundrazi, Appiani vëren se ilirët kishin zakone të forta fetare dhe një ndjenjë të thellë respekti ndaj të vdekurve, gjë që bie ndesh me çdo formë të kanibalizmit. Në “Historia Romana”, Cassius Dio përmend kryengritjet e Dardanëve kundër Romës dhe përshkruan sakrifica njerëzore të rralla te fise thrake, por jo te ilirët. Nëse do të kishte ekzistuar ndonjë formë e tillë në Iliri, autorët romakë do ta kishin theksuar, për të justifikuar fushatat e tyre “civilizuese”. Heshtja e tyre është argument i fortë se kanibalizmi nuk ka qenë pjesë e jetës ilire.
Dëshmitë arkeologjike: Arkeologjia moderne e trojeve ilire (në Shqipëri, Kosovë, Mal të Zi, Bosnjë e Kroaci) ka zbuluar: Varreza me rite djegieje (kremimi i trupit); Varrosje me dhurata, si stoli, armë dhe enë qeramike; Shenja të nderimit të të vdekurve, por jo gjurmë gatimi ose konsumimi të mishit njerëzor. Në asnjë nga këto gjetje nuk është identifikuar asnjë kockë njeriu me shenja prerjeje, gërvishtjeje ose pjekjeje, që do të tregonin ndonjë formë të përpunimit të trupit për ushqim. Përkundrazi, ritet funerare tregojnë respekt të lartë ndaj trupit të njeriut dhe besim në jetën pas vdekjes — një koncept që përjashton çdo praktikë kanibaliste.
Ritet që mund të jenë keqinterpretuar: Në disa raste, autorët antikë e kanë ngatërruar ruajtjen e kokave të armiqve si trofe me akte “barbare”. Në fakt, kjo ishte një praktikë nderimi e përhapur në shumë kultura indoevropiane, që simbolizonte fitoren mbi armikun. Po ashtu, disa rite gjaku (si pirja e një pike gjaku për të marrë forcën e armikut) janë përmendur në kulturat thrake, por nuk janë dëshmuar te Ilirët. Këto keqinterpretime ndoshta kanë ndihmuar në krijimin e miteve të mëvonshme për “egërsinë” e tyre.
Analizë historike dhe kulturore: Fiset ilire, përfshirë Dardanët, Taulantët, Labeatët, Ardianët dhe Enkelejt, kishin një strukturë shoqërore të organizuar, një besim të pasur politeist dhe rite të përpunuara funerare. Një popull që beson në shpirtin e përjetshëm dhe në jetën pas vdekjes nuk do të kryente veprime që cënojnë trupin e të vdekurit. Kjo përforcohet nga kulti i të parëve, që në traditën ilire nderoheshin me kujdes dhe përkushtim. Nëse kanibalizmi do të kishte ekzistuar, autorët romakë do ta kishin përdorur si arsyetim moral për pushtimin e Ilirisë, ashtu siç bënë për disa fise të tjera “të egra” në veri të Evropës. Por, në mungesë të çdo dëshmie të tillë, është e qartë se kanibalizmi nuk ka qenë asnjëherë pjesë e realitetit ilir.
Përfundimisht, duke u mbështetur në burimet antike (Strabon, Titi Livi, Appiani, Cassius Dio) dhe në gjetjet arkeologjike, mund të përfundojmë me siguri se: Në tërësinë e fiseve ilire nuk ka ekzistuar asnjë formë e kanibalizmit. As tradita rituale, as ritet funerare dhe as burimet historike nuk mbështesin një praktikë të tillë. Ky mit, nëse ka qarkulluar ndonjëherë, ka qenë produkt i përfytyrimeve greko-romake mbi “barbarët” e veriut, e jo një pasqyrë e vërtetë e kulturës dhe fesë ilire. Në vend të kësaj, Ilirët duhen parë si popull me sistem të pasur besimesh, rite të nderimit dhe kode të forta nderi, që përjashtonin çdo akt që cenonte trupin dhe shpirtin e njeriut.
Ndikimi në shoqëritë moderne: Në shekullin XXI, ndikimi i Krishterimit dhe Islamit mbetet i dukshëm në etikat shoqërore, ligjore dhe kulturore. Në vendet e Afrikës Lindore, si Kenia, Tanzania, Uganda dhe Sudani i Jugut, komunitetet fetare luajnë rol të rëndësishëm në arsim, paqe dhe bashkëjetesë ndërfetare. Të dyja fetë predikojnë dinjitetin e jetës, ndalimin e korrupsionit, dhe solidaritetin njerëzor, duke shërbyer si forca morale dhe stabilizuese përballë sfidave të dhunës moderne.
Përfundimisht, Krishterimi dhe Islami kanë qenë për shekuj shtylla të transformimit moral dhe civilizues në historinë botërore. Ato zëvendësuan besimet e frikës me besimin e arsyes, zhdukën zakone që nënçmonin jetën, dhe krijuan themele për shoqëri të ndërtuara mbi drejtësinë, mëshirën dhe respektin për njeriun. Edhe pse me rrugë të ndryshme, të dyja këto fe kontribuan në përmirësimin e njerëzimit, duke i dhënë botës një kuptim të ri për paqen, moralin dhe dinjitetin.
