Një takim me Adivie Sharofin -Mamicë–Si e xhiruam filmin “Skënderbeu”–
Aleko Likaj
Isha vonuar. Njerëzit që po më prisnin te kioska e Tos Kusit kishin rrëkëllyer dhe konsumuar disa pije freskuese të stinës. Sokoli, regjisori i ETV-së, bënte punën e pritësit. Me sa duket, i kishte mbajtur me humor dhe histori që të bëjnë për të qeshur nga ajo periudhë e dy viteve më parë, kur qyteti ynë ishte vërtet si në një “shtetrrethim”. Këtë e vura re sapo shkela në “paradhomën e lokalit”, përtej xhamit, ku grupi kishte zënë vend në një kënd me gjysmëhije, në krahun e djathtë.
— Paska nxituar dhe qenka lodhur keq — tha Jusuf Alibali, të cilin e njoha nga portreti, pasi e kisha parë në një emision të televizionit tonë kombëtar, kur fliste për krimet e diktaturës. Vuri buzën në gaz dhe, i papritur, u ngrit në këmbë si një xhentëlmen i vërtetë. Në fytyrë i buronte një mirësi e sinqeritet, edhe pse ajo ishte krejtësisht e rrudhur dhe trupi i krusur nga pesha e viteve. Dukej hokatar dhe gazmor, ashtu si gjithë shkodranët, sa herë që janë mes miqsh e shokësh, apo rreth një tavoline si ajo e jona. Ishte i dobët dhe i zbardhur; herë-herë dukej se kishte edhe disa tone të verdha në fytyrë.
Adivija qëndronte e heshtur. E veshur në të zeza dhe me një trup pak më të mbushur, rrezatonte qetësi, duke buzëqeshur lehtë ndaj batutave plot humor të të shoqit, Jusufit, i cili kishte marrë përsipër të sheshojë gjithçka pas asaj pritjeje paksa të gjatë.
Kishim edhe dy orë në dispozicion për t’u futur në studion e televizionit lokal. Do të realizohej një reklamë për dorëzimin e armëve të shpërndara në qytetin e Gramshit, i cili ishte përfshirë në një projekt të OKB-së. Mamica – Adivije, pas disa sekuencave nga filmi, do të fliste për armët dhe rrezikun që ato paraqesin. Skenari ishte përgatitur nga vetë një nënkomision që merrej me propagandimin e këtij projekti. Kreu i këtij grupi ishte prezent edhe aty, në tavolinë, dhe kishte bërë të mundur edhe sjelljen e çiftit Alibali në dyert e studios së televizionit lokal të Elbasanit. Kjo edhe për shkak të shikueshmërisë së lartë që ky televizion kishte në zonën e Gramshit. Në atë kohë, një ekip funksiononte vetëm për këtë trevë dhe ndiqte nga afër të gjitha problemet e çarmatimit, që ishin çështje të ditës jo vetëm për zonën, pasi kjo ishte edhe një nga prioritetet e qeverisë së asaj kohe.
Vendosëm që të qëndronim ende në atë lokal, derisa regjisori Sokol Barçe të përgatiste të gjitha materialet, si edhe studion për xhirim. Jusufi po tregonte kujtimet e tij nga koha kur ishte student në Moskë, kujtime që bëheshin edhe më interesante kur i dëgjoje nga një gojëtar si ai, plot kripë dhe humor. Më pas rrëfimi rrëshqiti te vitet e njohjes me Adivijen – balerinë. Padurimin tim për të mësuar drejtpërdrejt historinë e xhirimeve të “Skënderbeut”, filmit që në fëmijërinë e hershme më bëri ta dashuroj marrëzisht historinë, dhe njëkohësisht filmit që hapi rrugën e një institucioni krejt të ri për produksionet filmike, si Kinostudioja Shqiptare, Jusufi e kaloi me shaka, duke aluduar për xhirimin që na priste në studion e televizionit.
— Ndodhi që, si punonjës i atëhershëm i Ministrisë së Kulturës, të ngarkohesha posaçërisht me filmin. Ishte një ngjarje e madhe realizimi i tij për ne në ato vite — filloi të tregojë këtë herë më shtruar Alibali. — Me Jurkeviçin, regjisorin e përgjithshëm, kishim lëvizur në të gjitha ambientet artistike të asaj kohe. Kishim parë njerëz, aktorë e amatorë të ndryshëm që duheshin për figurantë, por edhe kishim vizituar vendet ku ishte menduar të bëhej xhirimi. Ishim kthyer nga Berati dhe mua më duhej të takoja vajzën e zemrës, këtë që keni ju përpara. Doemos që nxitohesha. E dija orarin kur ajo përfundonte provat në një sallë në qendër të Tiranës. Më kishte marrë malli. Disa ditë pa u parë, por edhe dashuria në këtë mes… e bënte punën e vet. Ishim pothuajse të fejuar. Një histori e bukur kjo, se si e bëra të “dorëzohej” Hoxhë Sharofin, babain e Adivijes.
— Me siguri që në këtë mes ka qenë edhe hiri dhe bukuria jote rinore e atyre viteve — e ngacmoi Ramazani, njeriu i komisionit të çarmatimit, i cili e ndiqte rrëfimin me gjithë vëmendje, i mbështetur në karrige.
— Eh! Për këtë pyet më mirë Adivijen, sepse ajo më thotë vazhdimisht: “Jusuf, të kam parasysh si në ditën e parë të takimit.” Kështu më tha edhe kur dola nga burgu, pasi kisha bërë disa vite atje dhe u takuam në internim. Po kështu më thotë edhe tani. Madje, edhe sot në mëngjes, kur morëm rrugën për këtu.
Ne qeshëm dhe tërhoqëm vëmendjen e pronarit, Kusi, i cili më bëri shenjë pas xhamit, nga një sallë më e vogël që e kisha përballë, për të më pyetur nëse kërkonim ndonjë gjë.
— Është e vërtetë — pohoi gruaja me të zeza. — Unë ashtu e ruaj në kujtesë Isufin edhe sot. Imagjinoni për një çast që unë vija nga një familje tepër fanatike, me origjinë nga Dibra e Madhe, por babai nuk ma theu zemrën. Më la të lirë të bëja zgjedhjen time. Natyrisht… me pak debate. Por ai kishte besim tek unë, ndaj më lejoi të shkoja e të aktivizohesha në grupin e valleve të asaj kohe. Ishte e vështirë në atë moment, pasi edhe unë kam qenë fare e re kur më ra në kokë Isufi. Ky vinte nga radhët partizane asokohe dhe ishte djalë shumë inteligjent, përveçse i pashëm.
Ne qeshëm përsëri, pasi biseda po merrte gjithnjë e më shumë humor përgjatë rrugës së saj, duke rrëfyer atë histori që e prisnim në atë ambient intim njohësish. Adivija heshti për një çast. U kaloi dorën flokëve të zinj, të fryrë paksa mbrapa, e pastaj vuri buzën në gaz. Duke na treguar se si i kishte bërë shumë përshtypje regjisorit rus e fejuara e zëvendësministrit — portreti i saj, por edhe dinamizmi i lëvizjeve — dhe për ftesën e menjëhershme për të bërë një kinoprovë të vogël, Adivija rrëfen se si hyri në petkun e Mamices, motrës së Skënderbeut, e cila në film do të kishte një linjë të veçantë: përveç asaj të luftëtares për të mbrojtur vendin, edhe atë idilike, mes saj dhe Palit.
— Nuk do ta harroj asnjëherë dashurinë dhe respektin që më rezervoi i gjithë grupi, që nga aktorët e mëdhenj rusë e deri te Naim Frashëri dhe aktorët e tjerë shqiptarë, të cilët sapo kishin nisur rrugën e artit skenik. Unë vetë nuk kisha luajtur asnjëherë në skenë, edhe pse kisha dalë si valltare. Për emocionet as që bëhej fjalë, por kur ishe përballë figurave që vinin nga një kinematografi me emër në atë kohë — jo vetëm për vendet e lindjes, siç ishim ne atëherë — patjetër që dridhesha. “Motër” më thërrisnin që të gjithë.
Xhirimet në Shqipëri i mbaruam shpejt. Skenat e fundit ishin ato në bregdetin e Durrësit. Në një moment, një ushtë e gjatë prej druri më kaloi poshtë syrit. Desh më bëri hatanë, lëre fare. Shyqyr, më gërvishi vetëm mollëzën. Plaga u bë keq. Ishte një aktor rus që u trondit shumë. Ç’faj kishte ai? Unë lëviza para kohe, jashtë shenjës që më ishte caktuar. Edhe grupi i regjisorëve dhe realizuesve u bënë pikë e helm. Incidenti, po se po, nuk duhej të ndodhte për ta, por pastaj lindte pyetja: vazhdimi si do të bëhej?
Pas pak ditësh na priste Sevastopoli, si edhe skenat e luftës së ushtrisë me turqit, që do të realizoheshin në ato sheshe shkëmbore. Tamam natyrë e egër shqiptare. Madje, atje ishte edhe skena ime finale, ku do të vritesha. Hall i madh. Atëherë, Isufi i tha Jurkeviçit se do të më sillte vetë në sheshxhirim.
Adivije Sharofi rrëfen ngadalë dhe, herë pas here, duket sikur i mbyll sytë e zinj, duke u përpjekur ta risjellë dhe ta ruajë, si në një celuloid të vërtetë, gjithë imazhin e atyre ditëve që sot kanë peshën e një gjysmë shekulli të mbetur pas.
— Vërtet që ata u nisën me një vapor rus, i cili kishte ardhur posaçërisht për filmin, dhe morën detin. Edhe unë ashtu udhëtova, me një anije mallrash që ishte shkarkuar në port. Në krah kisha Isufin dhe dy a tre shokë të tjerë të ekipit, që kishin qëndruar në Shqipëri. Tetë ditë rrugë. Më zuri dhe më shkundi deti. E pamësuar, mo-o-o… Isha e shëruar plotësisht.
Realizuesit kishin xhiruar të gjitha skenat ku nuk isha unë: atë të Kuvendit të Lezhës, skenën e Carit të Serbisë, takimin e ambasadorëve, por edhe atë të Papës. Luftën e Venedikut, amanetin e Lekë Zaharisë, fundin e Hamza Kastriotit… Vërtet që ishin gjetur ambiente që na mungonin në atë kohë. Kishin realizuar edhe dy beteja, si dhe skenën e fundit të filmit. Ato ku isha unë u lanë për në fund.
Më pritën me një përzemërsi të pashoqe, sidomos rusët, të cilët më ftonin të vizitoja qytetet dhe vendet historike midis pushimeve nga skenat tona. Erdhi radha të luaja edhe unë: skena ime e fundit, pasi kisha xhiruar e vdekur në duart e Palit — Naimit.
Duhej të vritesha. Këtë herë i gjithë grupi ishte në merak, sepse nuk donin që të përsëritej edhe një herë historia në bregun e detit shqiptar, me ushtën e “luftëtarit turk”. Më këshilloi për herë të fundit Sergej Jurkeviçi, shefi i madh, siç i thonim ne. Një burrë i zgjuar dhe i heshtur, pasionant dhe tepër korrekt në marrëdhëniet me vartësit. Më trajtonte si bijën e tij. Mendonte se këtë herë edhe unë do të kisha frikë dhe se mund të rrezikohesha vërtet.
Akaki Horava, Skënderbeu — vëlla, një aktor i shkëlqyer dhe njeri jashtëzakonisht i mirë, gjeorgjian, të cilin e kisha parë në disa filma përpara se të njiheshim në kinematë e Tiranës, më tha:
“Jeta jote është mbi të gjitha, pastaj filmi. Ki besim tek vetja dhe zbato me përpikmëri ato që të thonë regjisorët. Do të kesh dublantë për të gjitha momentet e vështira. Kurajë.”
— Interesante — tha Ramazani. — Ti ke kalëruar dhe pastaj ke marrë edhe shtizën në kraharor, më pas je rrëzuar nga kali si e vdekur.
— Natyrisht, në këtë mes janë përdorur edhe truket. Ishin skena të rrezikshme për një burrë, e jo më për Adivijen — hyri në bisedë Jusuf Alibali, i cili gjatë gjithë kohës bënte indiferentin.
Ai kishte qenë vetë aty dhe i kishte ndjekur nga afër skenat e Adivijes, por edhe gjithë filmin, për të cilin thoshte se kishte marrë një udhëzim të veçantë nga udhëheqja e asaj kohe, pasi vlerësohej si një ngjarje e pazakontë dhe me përmasa të mëdha për vetë kulturën tonë kombëtare.
— Kam kalëruar, ashtu siç tha edhe Isufi. Isha ushtruar në këtë lloj sporti. E bëja me kënaqësi, si gocë dibre — qeshi Adivija, Mamica. — Sheshi ishte gjetur dhe matur mirë. Bëra disa prova derisa arrita te skena e ushtrisë. Ja dola. Skënderbeu kthente kokën disa herë nga unë. Kishte merak, ashtu siç më kishte thënë disa orë përpara se të fillonin xhirimet. Më erdhi mirë në një moment dhe vazhdova të bëja luftëtaren e trimëreshën njëkohësisht. Pastaj u xhirua ushta, shtiza që fluturoi drejt e në kraharorin tim. Ma vendosën të montuar në një jelek lëkure, që e kisha nën parzmore. Kaq. Ramazan, ajo që u rrëzua nuk isha unë, por një kaskador rus, që e bëri disa herë, i veshur me rroba si të miat, të pikturuara e të ideuara tamam. Kështu u “vrava” dhe “vdiqa” në atë betejë…
Ndërsa dukej se Adivija i kishte dhënë fund rrëfimit të saj për “Skënderbeun” dhe xhirimet e tij, Sokoli u shfaq në derë.
— Kam kohë që rri këtu — tha ai — por nuk doja t’ua prishja historinë. E dija që flisnit për filmin. Unë e kam “konsumuar” një herë këtë rrëfim me profesorin dhe aktoren e nderuar, para një jave, në shtëpinë e tyre, por këtë herë ishte për gazetarin që rri i heshtur aty pranë. Piva një kafe këtu me pronarin dhe tani jemi gati. Mund të fillojmë që nga ky çast…
U ngritëm të gjithë dhe, me rrëfimin e Mamices ende të freskët, hyra në studion e televizionit. Në atë kohë isha kryeredaktor i lajmeve. Natyrisht, drejtori im i “Koha Jonë”, Nikolla Lesi, nuk e dinte. Na kishte ndaluar të bashkëpunonim me media të tjera; kishte parashikuar edhe masa. Por unë kisha pasionin…
Intervista me Adivije Sharofin, Mamicen, motrën e Skënderbeut, u botua dy ditë më vonë në gazetën “Koha Jonë”.
