…E quajnë polimat persian,astronom,matematikan,filozof…
Gezim Llojdia
Përkthimet që Noli bëri nga O.Khajami na krijoi bindjen se ai ishte vetëm një poet.Mirëpo kjo nuk është e vërtet.
Omar Khajami nuk është vetëm poet. Ai është mendje e ndritur që bashkon shkencën dhe artin.Ai është udhëheqës shpirtëror që fjalën e bën të pavdekshme.Edhe pse Noli përktheu poezitë e tij dhe e njohim si poet por në lindje atë e quajnë polimat persian,astronom,matematikan dhe filozof…
…
Poezi nga Omar Khajam
Natën kur flinja, më tha shpirti: “Pi!
Në gjumë dhe në Varr s’ka lumëri;
Ngrehu! Sa rron, zbras Kupa dhe puth Çupa;
Ke shekuj që të flesh në qetësi”.
Në ëndërr, kur agimi zbardhëllonte,
Një zë që nga Taverna po gjëmonte:
“Çohuni, djem, e Verë sillnani,
Se Fati na e tha lëngun sonte.”
Dhe posa në Tavernë këndoi gjeli,
Besnikët jashtë thirrë “Portat çeli!
E shkurter është Jeta, ja, u mplakmë
Dhe mbetmë si kofini pas së vjeli.”
Përktheu: Fan Noli
1.
Poezia e Omar Khajamit (përmes përkthimit të Fan Nolit) fokusohet tek: “carpe diem “ shfrytëzo çastin, sepse jeta është e shkurtër”.
Kur e lexoj këtë poezi, më duket se është një thirrje e gjallë për të mos u zhyti në rutinë apo në pritshmëri, por për të përjetuar jetën plotësisht, çdo moment të saj. Ka diçka që më prek në mënyrë intime:
“Çohuni, djem, e verë sillnani”, kjo më bën të ndihem se koha po ikën dhe nuk duhet të humbas asnjë çast të lumturisë.Dhe gëzimi i çastit:janë pijet, kënga, tavernat janë simbole të lumturisë që nuk është materiale, por emocionale dhe e shijueshme.
Dhembja e kalueshmërisë: pjesa “E shkurter është jeta… dhe mbetmë si kofini” më bën të ndjej një lloj trishtimi të ëmbël, si kujtim se gjithçka kalon, por kjo e bën çastin e lumturisë edhe më të çmuar.Pra, emocionalisht, poezia më bën të ndiej një përzierje gëzimi dhe melankolie. Gëzim për jetën që mund të përjetohet. Dhe melankoli për sa shpejt kalon. Është si një thirrje për të treguar veten vetë.Dhe për të shijuar çdo moment.Si dhe për të mos pritur “nesër” që shpesh nuk vjen.
2.
Fillimisht, shpirti i thotë njeriut të zgjohet, të pijë dhe të shijojë jetën, sepse në gjumë dhe pas vdekjes nuk ka lumturi.
Ka një theks të qartë mbi kohen e shkurtër të jetës dhe kalimtarinë: “E shkurter është Jeta, ja, u mplakmë – Dhe mbetmë si kofini pas së vjeli.”
Ky është një mesazh i thellë filozofik dhe ekzistencial, tipik për O.Khajamin. Kënaqësia e çastit mbi përkushtimet e gjata dhe të kota.
“Zbras Kupa dhe puth Çupa” – pijet dhe shoqëria si simbole të kënaqësisë së jetës.
“Portat çeli!” , një metaforë për hapjen ndaj jetës, gëzimit dhe eksperiencave.
Kofini pas së vjeli që simbolizon vdekjen dhe fundin e pashmangshëm.
Poezia ka një ritëm të natyrshëm bisedor, pothuajse si tregim i shkurtër ose poezi këngë.Strofa të shkurtra, me thirrje dhe përshkrime të drejtpërdrejta, krijojnë ndjesinë e urgjencës.Rimat janë të lehta, nuk janë të detyrueshme, por bashkë me ritmin bisedor krijojnë fluiditet dhe lëvizje.Poezia lë një ndjesi gëzimi të çastit, por edhe dhembshurie për kalueshmërinë e jetës.Ka një kombinim të bukur të humorit të lehtë (pija, kënga, tavernat) me thellësinë filozofike (jeta e shkurtër, vdekja e pashmangshme).
….
Omer Kahjan në lindje njihet si …E quajnë polimat persian,astronom,matematikan,filozof…
G.Llojdia
1.
Kush nuk ka dëgjuar për poetin e pavdekshëm persian Omar Khajam (i njohur edhe si Umer Kahjam, 1048-1131).
Një mendje e ndritur,që bashkoi në një trup të vetëm astronomin, matematikanin dhe filozofin, por që zemra e botës e ruan mbi të gjitha si poet.
Në Perëndim ai mbetet i paharruar përmes veprës së tij magjepsëse, Rubaiyat of Omar Khajam, ku fjala shndërrohet në poezi, e poezia në përjetësi siç na e kujton edhe J. J. Mark.
2.
“Rubaiyat” u përkthye dhe u botua për herë të parë në vitin 1859 nga poeti anglez Edëard Fitzgerald (1809-1883). Ky përkthim do të shndërrohej shpejt në një nga veprat më të njohura dhe më të cituara në letërsinë angleze. Aq i madh ishte ndikimi i tij, sa emri i Khajam u bë i dashur për botën anglishtfolëse, duke frymëzuar krijimin e shoqatave të posaçme në nder të tij, të cilat jo vetëm nxitën adhurimin për vargjet e Khajamit, por edhe hapën dritare të reja drejt poetëve të tjerë persianë dhe trashëgimisë së tyre letrare.
2.
Megjithatë, çuditërisht, në Lindje Omar Khajam nuk njihet aq shumë për poezinë e tij. Siç vëren J. J. Mark, atje ai është më së shumti i nderuar si shkencëtar , një astronom dhe matematikan i shquar, i cili kontribuoi në hartimin e Kalendarit Jalali, një kalendar diellor që përmirësoi saktësinë e kalendarit islamik. Përveç kësaj, Khayyam u vlerësua edhe si filozof, idetë e të cilit paraprinë frymëzimet e mëvonshme të ekzistencializmit dhe humanizmit.
3.
Dhe kështu, figura e Omar Khajam mbetet një urë e artë mes Lindjes dhe Perëndimit: një njeri që shikonte yjet për të matur kohën, por që njëkohësisht shkroi vargje për të përjetësuar çastin një mendje e ftohtë shkencëtari, e bashkuar me shpirtin e zjarrtë të poetit. Ai vazhdon të jetojë në kujtesën e njerëzimit jo vetëm si një mendimtar i madh, por edhe si një zë që na fton të reflektojmë mbi jetën, kohën dhe përjetësinë.
4.
…Deri në kohët e fundit, në Lindje Omar Khajam nuk ishte i njohur kryesisht si poet, sigurisht jo i” shtati” jo i përmasave të Rumiut apo Hafez Shirazit. Madje, studiues bashkëkohorë kanë ngritur dyshime nëse Khajam është vërtet autori i të gjitha katërvargëshareve që përbëjnë Rubaiyat-in e tij të famshëm. Për disa, poezitë bartin një frymë dhe një botëkuptim që duken krejt të ndryshëm nga veprat e tij filozofike dhe shkencore. Aty ku filozofi kërkon qartësi logjike dhe mendim të ftohtë racional, poeti lëshohet drejt pyetjeve të përjetshme mbi kuptimin e jetës, kalueshmërinë e kohës dhe gëzimin e çastit.Kjo kontradiktë, megjithatë, është ndoshta vetëm një iluzion. Mund të shpjegohet nga fakti se përmes poezisë Khayyam nuk kërkonte të shkruante traktate, por të çlironte shpirtin nga pesha e arsyeve. Në vargjet e tij ai dukej se fliste jo si matematikani që mat lëvizjen e yjeve, por si njeriu që ndien kalimin e kohës në lëkurë dhe në zemër. Poezia ishte vendi ku ai guxonte të shfaqte ndjenjat më të thella për jetën, dashurinë dhe përkohshmërinë, pa pasur nevojë t’i veshte me rrobat e ftohta të ligjërimit filozofik. Kështu, Omar Khajam, i përjetshëm në dy botë, na mbetet njëherazi shkencëtari që përmirësoi kalendarin dhe poeti që na fton të shijojmë verën, lulen dhe çastin që kurrë nuk kthehet më.
5.
Për Omar Khajmin,megjithëse ishte një mysliman i devotshëm, realitetet e dhimbshme të ekzistencës njerëzore nuk mund të shpjegoheshin gjithmonë me insistimin kuranor për një Zot dashamirës, që kishte krijuar botën sipas një plani hyjnor. Pikëpamjet e tij shpesh e sillnin në konflikt me juristët dhe klerikët e kohës, gjë që e bëri të tërhiqte ligjërimin e tij publik dhe, me shumë gjasë, ta derdhte të vërtetën e zemrës vetëm në poezi, të shkruara fillimisht për veten.
Këto vargje, me vetëdije apo jo, bartin në thelbin e tyre jehonën e një sistemi besimi shumë më të lashtë: zorvanizmit persian, ku Koha e Pafund shihet si krijuesja dhe sunduesja e gjithçkaje. Sipas kësaj bote parjeje, jeta e njeriut është e paracaktuar, e shkurtër dhe e pashmangshme. Asgjë nuk mund ta ndryshojë fatin e njeriut. Në këtë kuptim, i vetmi kurs i arsyeshëm për një qenie njerëzore ishte të shijonte jetën sa më plotësisht të gëzohej me verë, me miqësi, me dashuri dhe të linte mënjanë shqetësimet e kota që vetëm e zbraznin nga kuptimi pak kohën që i ishte dhënë mbi dhe.
Kështu, në poezitë e tij, Khayyam shfaqet jo vetëm si filozof e dijetar, por si njeri që, duke e përballuar me guxim pashmangshmërinë e fatit, na fton ende sot të mos harrojmë të shijojmë çastin e jetës që na është dhuruar.
6.
Omar Khajam lindi në Nishapur, në verilindje të Iranit të sotëm, qytet ku kaloi edhe pjesën më të madhe të jetës së tij. Thuhet se familja e tij vinte nga një traditë punëtorësh çadrash një profesion i respektueshëm dhe fitimprurës në atë kohë. Megjithatë, prindërit e tij ishin padyshim pjesë e shtresës së lartë, pasi e dërguan të studiojë me mësuesit më të shquar të qytetit, të cilët pranonin vetëm nxënës nga familjet më të njohura.
…Një ndër mësuesit e tij më të rëndësishëm ishte matematikani Bahmanyar (vdiq më 1067), një ish-student i polimatit dhe mjekut të madh Avicena (980-1037). Bahmanyar,dikur zoroastrian dhe më vonë i konvertuar në Islam, mendohet se mund t’i ketë transmetuar Khayyam-it jo vetëm metodën shkencore të vëzhgimit dhe hetimit të Avicenës,por ndoshta edhe jehonën e besimeve zorvaniste persiane. Madje disa studiues sugjerojnë se edhe babai i Khajam-it mund të ketë qenë një ish-zoroastrian i kthyer në Islam,gjë që do të thotë se poeti i ardhshëm ishte i ekspozuar ndaj këtij sistemi besimi qysh në fëmijëri. Vetë referencat e Khajam-it për veten si “student i Avicenës” shihen si aludim për periudhën e tij nën udhëheqjen e Bahmanyarit.
…Mësuesi i tij më i hershëm, sidoqoftë, duket se ka qenë Imam Muëaffaq i Nishapurit, një studiues i shquar dhe shumë i nderuar.Pikërisht nën kujdesin e këtij mësuesi, Omar Khajam njohu dy bashkëmoshatarë të veçantë:Hasan bin Sabbah dhe Nizam al-Mulk.
Më vonë, Fitzgerald, në parathënien e Rubaiyat-it, përmend një pasazh nga testamenti i Nizam al-Mulk, ku ky vezir i fuqishëm i Bagdadit kujton ditët e studimeve në Nishapur dhe dy miqtë e tij më të afërt të asaj kohe: Omar Khajam dhe Hasan bin Sabbah.
Të tre bënë një marrëveshje rinore: kushdo prej tyre që do të arrinte suksesin më të madh, do ta ndante fatin e tij me të tjerët. Kur Nizam al-Mulk u bë vezir, miqtë iu kujtuan marrëveshjen. Hasan bin Sabbah kërkoi një post të lartë administrativ dhe e mori, por ambicia e tij e pakufishme e shtyu drejt intrigave dhe, më vonë, drejt udhëheqjes së sektit të vrasësve, ku përfundimisht urdhëroi vrasjen e vetë Nizam al-Mulk-ut në vitin 1092.
Omar Khajam, në kontrast të plotë, kërkoi vetëm një gjë të thjeshtë. Të lejohej të jetonte në paqe dhe të ndiqte studimet e tij shkencore. Veziri ia siguroi një pagë dhe Khajam u rikthye në Nishapur, ku u përqendrua në punën e tij në matematikë, astronomi dhe filozofi. Khajam më vonë do të kritikohej për refuzimin e marrjes së studentëve dhe përvetësoi reputacionin e një prapësie antisociale. Sidoqoftë, është e mundshme që kjo aftësi e bëri mësimin një barrë të panevojshme dhe i dha mundësinë që të përqendrohej tërësisht në punën e
tij:matematikë, astronomi, dhe filozofi.
7.
Në fushën e matematikës, Omar Khajam, shkroi traktate të rëndësishme që tregojnë se ai jo vetëm e kuptoi, por edhe përdori konceptin e teoremës binomiale. Ai ishte në gjendje të rishikonte dhe të përmirësonte punimet e Euklidit me një lehtësi të dukshme, duke treguar një mjeshtëri të rrallë në kombinimin e mendjes analitike me intuitën e thellë gjeometrike. Përveç kësaj, kontribuoi në zhvillimin dhe përdorimin e algjebrës dhe gjeometrisë, duke punuar mbi atë që ai e quante “aritmetikë të pastër” një bazë që i mundësoi të realizonte studimet e tij astronomike me saktësi të madhe.
Nën patronazhin e Nizam al-Mulk, Khayyam udhëtoi në Iran më 1074 për të punuar në një vëzhgues të sapokrijuar. Aty ai dha një kontribut të jashtëzakonshëm në përmirësimin e Kalendarit Jalali, një kalendar diellor i cili konsiderohet shumë më i saktë se Kalendari Gregorian dhe ende përdoret në rajonet e Iranit të Madh. Kjo arritje e tij tregon kombinimin unik të mendjes së tij filozofike, matematikore dhe praktike një mendje që shikonte yjet dhe rrugën e tyre, por që gjithashtu e kuptonte thellësisht ritmin e kohës dhe përmasat e saj mbi jetën e njeriut.
8.
Në veprat e tij filozofike, Khajam argumenton për Zotin si një Qenie të Nevojshme, nga i cili buron gjithçka tjetër. Në këtë kuadër, vullneti i lirë i njeriut ekziston, por është i nënshtruar ndaj vullnetit hyjnor. Njeriu nuk ka kontroll mbi kohën, vendin apo rrethanat e lindjes së tij dhe jeta fillon në mënyrë të paracaktuar dhe vijon sipas rrjedhës së përcaktuar nga Zoti.Në këtë kontekst, lind një dilemë e thellë, nëse Zoti është përgjegjës për gjithçka, a është ai gjithashtu përgjegjës edhe për të keqen në botë? Një kundërshtim i tillë duket i pakalueshëm, pasi Zoti, për të qenë i denjë për adhurim, duhet të jetë i mirë.
Khajam e zgjidh këtë dilemë duke e interpretuar të keqen si mungesë e së mirës.E keqja shfaqet kur njeriu injoron udhëzimet hyjnore, kur kundërshton atë që është përcaktuar, ose kur ndodh një ngjarje natyrore që duket e pashmangshme.
Nga kjo perspektivë, veprimet që njerëzit i konsiderojnë “të ligën” nuk janë pjesë e planit të Zotit, por pasojat e tyre mund të jenë të integruara në planin hyjnor, në mënyrë që njeriu të mund të njohë, të kuptojë dhe të përgjigjet saktë. Kështu, jo gjithçka është “e vendosur” në mënyrë absolute veprimet e njeriut ushtrimi i vullnetit të lirë ndërthuren me të kaluarën e tij dhe rrjedhën e ngjarjeve që e kanë formuar atë.
9.
Khajam përparon një teori që, shekuj më vonë, do të artikulohej si Hierarkia e Nevojave nga psikologu Abraham Masloë (1908-1970) askush nuk mund të ndjekë vetëpërmirësimin ose qëllimet më të larta deri sa të përmbushen nevojat themelore të jetës.
Ai shkruan: “Zoti krijoi speciet njerëzore, që nuk është e mundur të mbijetojnë dhe të arrijnë përsosmërinë përveç nëse ndihmojnë njëri-tjetrin dhe jetojnë në reciprocitet. Deri sa ushqimi, rrobat dhe strehimi thelbësorët e jetës nuk janë të siguruara, nuk ekziston mundësia për të arritur përsosmëri.”
Ky koncept pasqyron edhe idetë e Aristotelit, i cili në etikën e tij thotë se qëllimi i jetës njerëzore është lumturia, por për ta arritur atë, së pari duhet të jenë të siguruara nevojat fizike.
Për Khajmin, virtyti të veprosh në përputhje me parimet më të larta të vetvetes është një koncept aristotelian, ndërsa ideja e thelbit, apo ajo që do të thotë të jesh vërtet njeri, është platonike. Në përdorimin e këtyre filozofëve, së bashku me konceptet fetare dhe besimet e tjera, Khajam shton gjithmonë prekje personale, ky ndikim personal formohet kryesisht nga Zorvanizmi, duke i dhënë veprës së tij një identitet unik dhe të thellë filozofik.
Zorvanizmi ishte një sekt i fesë persiane të Zoroastrianizmit, i cili duket se u shfaq për herë të parë gjatë pjesës së dytë të Perandorisë Akhemenide (rreth 550-330 p.e.s.) dhe u zhvillua plotësisht në kohën e Perandorisë Sasaniane (224-651 e.s.).
11.
Pesimizmi i Khajamit dhe përqafimi i një jete të bazuar në një hedonizëm të ndriçuar ka shtyrë disa studiues të sugjerojnë se autori i Rubaiyat mund të mos jetë i njëjti Omar Khajam që shkroi traktatet filozofike.
Vepra, në fund të fundit, duket se kundërshton ndjekjet intelektuale në favor të verës, shoqërisë së mirë dhe këngës. Stanza 27 madje zhvlerëson plotësisht ndjekjet akademike.
Megjithatë, kjo kritikë harron një fakt të rëndësishëm. Folësi i poezisë është një personazh imagjinar, i cili mund ose nuk mund të përfaqësojë autorin. Edhe nëse është vetë filozofi-poeti, asnjë mendimtar nuk është gjithmonë në gjendje të balancojë çdo aspekt të jetës intelektuale dhe personale në mënyrë perfekte. Në këtë kuptim, vargu i Khajamit mund të shihet si një pasqyrë e prozës së tij filozofike një reflektim i kundërshtimeve dhe tensioneve që ai ndjente ndaj jetës dhe dijes.
Askush nuk dyshon se Khayyam shkroi poezi, pikëpyetja është nëse ai ka shkruar të gjitha pjesët që përbëjnë Rubaiyat-in e famshëm. Dëshmi për poetikën e tij ekzistojnë tek historiani persian Imad ad-Din al-Isfahani (1125-1201) dhe polimati Fakhr al-Din al-Razi (1150-1210),i cili citon të plotë stanzën 62 të Rubaiyat. Megjithatë, disa studiues vazhdojnë të sugjerojnë se libri mund të ketë përmbajtur pjesë nga një poet tjetër.
Kritika e tillë ka më shumë peshë kur lidhet me përkthimin e Edëard Fitzgerald-it të vitit 1859, për të cilin vetë Fitzgerald pranoi se kishte përkthyer lirshëm dhe modësuar sipas shijeve të audiencës viktoriane.
Dijetari Peter Avery vë në dukje se në kohën e Fitzgerald, poetët shpesh punonin në një zhanër të njohur si “imitimi”, duke synuar të kapnin frymën e një vepre të huaj pa u shqetësuar për përkthim të saktë.Në këtë traditë, Fitzgerald nuk përkthente fjalë për fjalë katërkëndësit e Khajamit, por krijonte një poezi të re që ruante shpirtin e origjinalit. Ai e përshkroi këtë proces si “transmogrifikim”.
Megjithatë, Fitzgerald kishte mësuar persishten nga kolegu dhe shoku i tij Edëard Byles Coëell (1826-1903), dhe kështu punonte nga tekstet origjinale të Khayyam-it, duke krijuar një interpretim që, pavarësisht nga liria në përkthim, ka bërë që Rubaiyat të mbetet një nga poezitë më të njohura dhe më të suksesshme në gjuhën angleze.
12.
Prandaj, Rubaiyat i Fitzgeraldit nuk është thjesht një përkthim i veprës së Omar Khajamit, por një krijim i përbashkët: një bashkëpunim mes poetit persian të Mesjetës dhe poetit viktorian anglez.Ky bashkëpunim është konsideruar një nga më të suksesshmit në historinë letrare. Me fillimin e shekullit të 20-të, Rubaiyat do të tërhiqte vëmendjen e lexuesve në mbarë botën, duke prezantuar një audiencë perëndimore me bukurinë dhe thellësinë e letërsisë persiane. Vepra ndikoi artistë të panumërt në mediume të ndryshme, ringjalli interesin për krijimet e Khajamit edhe në Lindje dhe mbeti bestseller për më shumë se një shekull.
Audienca moderne i përgjigjet poezisë së Khajamit po aq ngrohtësisht sa viktorianët, dhe për të njëjtën arsye: për bukurinë e një vizioni poetik që ofron një alternative ndaj dëshpërimit në lundrimin e një jete të karakterizuar nga humbja dhe pashmangshmëria e vdekjes. Siç thekson autori J. J. Mark, kjo ndërthurje midis kulturave dhe epokave e bën Rubaiyat-in një kryevepër të përjetshme, që lidh mendimin filozofik, emocionin dhe imagjinatën në një mënyrë unike dhe të paharrueshme.
…
Omar Khajam mbetet një figurë e rrallë dhe e jashtëzakonshme: një polimat që pushtoi shkencën, matematikën dhe filozofinë, dhe një poet që e shprehu thellësinë e shpirtit njerëzor me vargje të thjeshta dhe të fuqishme. Ai na mëson se, përtej fatit, humbjeve dhe pashmangshmërisë së vdekjes, ekziston një bukuri e përhershme në përjetimin e jetës në shijen e një filxhani vere, në këngën e shokëve, në mrekullinë e njohurisë. Poezia e tij, si shkenca dhe mendimi i tij filozofik, na sfidon të reflektojmë mbi kuptimin e jetës dhe të gjejmë lumturinë në çastet më të thjeshta, duke lënë një trashëgimi që vazhdon të ndriçojë mendjet dhe zemrat e lexuesve, shekull pas shekulli. Khajam nuk ishte vetëm një njeri i ditur. Ishte një dritë që na kujton se jeta është e shkurtër, por bukuria dhe dijet e saj mund të jenë të përjetshm
Poemë nga: Omar Khajam
Shqipëroi: Fan Noli
1
Natën kur flija, më tha shpirti: “Pi!
Në gjumë dhe në Varr s’ka lumturi.
Ngreju! Sa rron, zbras Kupa dhe puth çupa;
se ke shekuj që të flesh në qetësi”.
2
Në ëndërr, kur Agimi zbardhëllonte,
Një zë që nga Taverna po gjëmonte:
“Çohuni, djema, e Verë sillnani,
Se Fati na e thau lëngun sonte”.
3
Dhe posa në tavernë këndoi gjeli,
Besnikët jashtë thirrën “Portat çelni!
E shkurtër është Jeta, ja, u mplakmë
Dhe mbretmë si kofini pas së vjeli”.
4
A di përse këndesi po këndon
Dhe menatë nga gjumi po të zgjon?
Që shkoi një ditë po të lajmëron,
Dhe ti, çkujdesur, fle dhe ëndërron.
5
U gdhi! Me verë zëmrën e zbardhëlloj
përdhe çdo fe të natës e dërmoj:
në djall dërgoj parajsën e përpjetë,
gërshetin me lahutën lavdëroj.
6
Kur Diellin me zjarr kurorëzuar,
E pret me gas Natyra faqeshkruar,
Shoqen me mall po shoh në gjumë shtruar
Dhe foshnjën buzëqeshur më të zgjuar.
7
Ja, kup’ e qiellit skuqet prej agimit,
bilbili nisi këngën e dëfrimit
me trëndafilin: eja, faqepjeshkë,
natyra qesh, nem qelqin e rubinit.
8
Zgjo-hu! mëngjezi me shigjet’ e grisi
perden e natës, yjt’ i arratisi,
dhe dielli gjahtar me rreze kapi
çdo majë mali, pallati e lisi.
9
O Engjëll faqedritë, ja u gdhi,
Shtjer verë dhe këndo me ëmbëlsi!
Xhamshidi e Khosroj qysh lulëzuan,
Qysh dimërojnë sot në Varrverri.
10
Ja, Mars ‘i ri dëshirat na valon,
Çdo shpirt i mënçur në gërmadhë shkon
Ku dor’ e Moisiut zbardh nga degët
Dhe frym’ e Krishtit tokën gjelbëron.
11
Mbi lulet po pikojnë vesë retë,
Dhe me një zë qiellor nilbili ishkretë:
Ah, verë! Verë! Trëndafilit
I lyp t’i skuqë faqëzën e zbehtë.
12
Bilbili nëpër kopshtet në pranverë
Sheh lilin kup’ e trëndafilin terë
Dhe thotë: “Puthuni e pihuni!
S’e gjeni këtë ditë tjatër herë”.
13
Shiko luadhe, lule, bukuri,
lumenj kristali, kronj e brohori:
nga dimri ferr pranvera qiell na ndriti,
gëzomi dhe parajsën me huri.
14
Desh trëndafili e thotë: “lulëzoj
dhe botës bukurinë po ia shtoj:
pastaj e hap kuletën e mëndafshtë
dhe përmbi kopsht thesarin po e shtroj”.
15
“Jam, thotë, lulja e Josefit t’ ri
t’ egiptes, xhevahir, zëmërflori:
ja edhe rrob’ e kuqe gjak, e çjerur
Prej vllezërve dhe gruas Petefri.
16
Tufani kopshtin kur ma çkatërron
Dhe Rrot’ e Fatit shpresat m’i dërmon,
Pështillem si burbuq’ i Trëndafilit,
Po zemra gjak përbrenda më pikon.
17
U dogja dhe u përvëlova: Verë!
Nga vrer’i lotëve u shova: Verë!
Në Qelq rubin, e Dashur, dhe Luten
Dhe nga ky zjarr shpëtova: Verë!
18
Me ver’ e vajza, me lahut e valle,
me fyell e me këngë po s’u çmalle,
jeta s’vlen hiç: se pa këto nuk është
veç pemë helmi, pus e tym vërdallë.
19
Nga njëra dorë Trëndafil e Grua,
Nga dora tjatër patsha Rrush e krua:
“Zotit – po thoni – i ardhtë keq për mua!”
Po as m’a fal pendimin, as ia dua.
20
Një Engjëll më tërhiqte në Xhami,
Një Djall po më zvarrniste në Dolli;
Po Ver’ e kuqe e fitoi davanë:
Gërshet këtej – edhe andej Hardhi.
21
Në prehërin e Hurisë kur gëzohesh
Veten humbet, e veten gjen, bekohesh:
Kur pi kungatën shpirtrëmbenjëse,
Përsipër Jetës, Vdekjes lartësohesh.
22
Te Shpell’ e Verës kemi hedhur mendjen,
Dehemi, puthim për të mbledhur mendjen:
C’pyet? Gjykim e tru na kanë rrjedhur,
Se Vajzat na e kanë vjedhur mendjen.
23
“Pse s’pi më pak?” më thonë njerëzia,
“për ç’arësye s’ka kufi dollia?”
një: faq’e vajzës; dy: rubin’i verës,
ja shkaqe si kristal nga qartësia.
24
Drit’ e Kungatës vlen çdo mbretëri
N’Evropë dhe n’Afrikë dhe n’Azi:
rënkim’i vajzës mallëngjen më rëndë
se çdo shamat’ e turmës në xhami.
25
Fito një zemër, puthe dhe rrëmbeje,
dhe adhuroje si altar prej feje:
një qind qabera s’vlejnë sa një zemër;
zemër kërko, haxhi, jo gur qabeje.
26
Si mjer’ ay që Dashuri s’ka ndjerë
Dhe zemra s’i ka ndritur në prënverë:
Pa Ver’ e Dashuri çdo dit’ e shkuar
Prej meje s’nëmërohet asnjëherë.
27
S’ka hir apo shëmtim në dashuri,
për ferr e për parajsë s’ka mërzi,
as për pallate a kasolle a shpella
as për mëndafsh a rrecka a stoli.
28
Kjo zemr’ e marr’ e mbytur në mjerime
pa prerë vuan e lëshon rënkime:
kur më dha zoti verë dashurie,
ma mbushi kupën gjak prej zemrës sime.
29
E prisja! Si rrufeja më tronditi!
E Dashura më shkoi, më neveriti:
S’e çmoja kur e kisha… Ah, çma priti!
Në Ferrin nga Parajsa më vërviti.
30
Rënkoj e psherëtij, se s’të kam pranë,
M’u çuar zëmra, vojtjet mënt s’më lanë,
Askujt s’ia qaj dot hallin, djall’ o punë:
Vrermjalt’ e flagëves’ e qiellhapsanë!
31
Nga hidhërim’i ndarjes jam përpirë,
Sa e sa herë zemra m’është grirë:
Ty natën të kujtoj e psherëtij,
Nga malli digjem, si qiriri kam shkrirë.
32
Kur s’dhëmp e s’shëmp nuk është Dashuri,
Pa Ferr s’gjen dot Parajsë dhe Huri:
Kur zjarr’ e ke në gji, me nat’ e ditë
Sot ndrit me gas e nesër ndes më zi.
33
Te rrug’ e Trëndafilit plot me gjëmba
Pikova gjak, u çora dhe u shëmba:
Pa qindra plag’ e çpojtje s’qepeht krehri
Në flokët e së Dashurës me dhëmba.
34
Zemrën me sy e dashura ma ndes,
Zemraqiri me flakën rron e vdes:
Te flak’ e bukur zemraflutur turret,
Kurban e tëra digjet pa kujdes.
35
Me syrin bukuri e dritë çpall,
Në zemrën Dashuri e zjarr më kall:
Ti s’më vë re aspak ose më tall,
Kur unë pshërtij për ty me mall.
36
Zefire, fryre, syri im të pa,
Nga gjoksi zemra m’iku dhe më la
Dhe dyke fluturuar pas të ra:
Banesën sot në gjoksin tënt e ka.
37
Selvia që më bëri skllav e mbret
Tani më nisi prapë muhabet;
Më qesh me buz’ e sy, se shpirti i thotë:
“Bëje të mirën dhe e hith në det”.
38
E dashura shkëlqeu, më vërboi,
Zemra më fliste gjuha më pushoi:
Kush pa me sy torturë kësisoj?
Nga etja u dogja, u shova mun te kroj.
39
Kush në Gërmadhen të ka prurë, kush?
Kush ta ka çfaqur natën mirë, kush?
Kush të ka fryrë të më ndezësh furrë
Nga Dashuria të sëmurë, kush?
40
Në këtë Dhe pa prehje, pa pushim,
Jam lodhur me kërkim e udhëtim:
Të bukur Qiparis si ti s’kam parë,
S’të kapërcen as hëna në shkëlqim.
41
O ti mbi Dhe m’e zgjedhura Selvi,
M’e shtrenjtë je se shpirt dhe syt’ e mi:
Gjë më të çmuar se sa jeta s’ka;
Një qind herë më e çmuar më je ti!
42
Si në mëngjes burbuqi i vesuar
Me rrezet buzëqesh i ngushëlluar,
Më ndrit me gas fytyra e përlotur
Kur zemrën ti ma ngroh me syt’ e shkruar.
43
Ti, që me faqe Rrushin e kapërcen,
Dhe që me zë Bilbilin e gënjen,
Një sy i luan Mbretit t’Babilonës
Dhe mbretëresh’ e kulla ia rrëmben.
44
Për ty bëj be të hedh në det dhe nderin;
Në shkelça fjalën, shkelmin nem dhe vrerin:
Në mos mjaftoftë jeta ime e zezë,
Laj borxhin në të Funtmin Gjyq me Ferrin.
45
Sa kohë munt, e Dashur, ngushëllomë,
Nga barr’ e vrerit zemrën lehtësomë;
Se bukuria jote s’rron për jetë;
Shpejt! Nesër zbresim që të dy në Llomë.
46
Me buzët gjak, Sirenë, dehm’ e mpimë,
Me dhëmbët e me thonjtë çirm’ e grimë:
Me krah’ e me gërshetë mbytm’ e shtrimë,
Me syt’ e tu të zjarrtë tretm’ e shkrimë!
47
Me Bukë sa për shpirt, me Hën’ e Zanë,
Me Ver’ e Harp’ e Vjersha dhe ty pranë
Në Pjergull të Gërmadhës jam m’i lumtur
Se në pallat a fron një qint Sulltanë.
48
“Sa bukur të jesh Mbret!” disa mendojnë;
“Sa ëmbël në Parajsë!” ca besojnë:
Ah, merr trumpetat e ler kusurin,
Daullet, pompat lark le të gjëmojnë.
49
Në botë kotësira mos lakmo
Të mirat e të ligat ia harro:
Kthjelloje zemrën si ky Qiell i kaltër,
Si Yll më ndrit, si Diell perëndo.
50
Shpirti për ku m’u bë prej Perëndie?
Për Qiell a Ferr? S’e di, po veresie
S’lë gas të saktë, Ver’ e Vajz’ e Këngë,
Për profka, ëndrra, prralla shenjtërie.
51
Se save që për Dhenë bëjnë rragë
Dhe save që për Qiell hedhin flagë,
Nga Kull’ e Natës Korbi u bërtet:
“Të çmëndur! S’ka as lart as poshtë çpagë!”
52
Me vajzën në prënver’ e në lëndinë
Me Këngën, me Lahutën, me Dollinë
Dëfrej: le të më shajnë; s’më ha malli!
Këtu e gjej Parajsën, Perëndinë.
53
Me Ver’ e Valle, me Huri – në pastë,
Te vija në lëndin’ u shtri – në pastë,
Dhe humbi fare Ferr’i zi – në pastë,
Dhe ja, Parajsa na u gdhi – në pastë.
54
Një kupë Verë, mor Saki – ta puth!
Vajzën e bukur si selvi – ta puth!
Atë gërshet si lak të zi ku kapet
I urti plak e djal’i ri – ta puth!
55
Nem kupën dhe këndo një melodi,
Me Engjëj dhe Bilbilë simfoni:
Se Vera qesh, këndon, kur rrjeth nga shishja
Dhe s’duhet pirë veç me brohori.
56
Me gjithë Trëndafijt’ Irami u shua,
Qelqi magjik Xhamshid u çduk në prrua,
Po prapë Vreshta Rrush rubin na nxjerr
Dhe kopshti lulëzon ku rrjeth një krua.
57
Shih, mijëra burbuqe lulëzojnë
Dhe erët mijëra përdhe rrëzojnë;
Dhe ditët që na sjellin Trëndafilin
Xhamshid e Kaj-Kobad na i çkallmojnë.
58
Po eni me Khajamin dhe ia shtroni
Dhe Kaj-Kobad e Kas-Khosro harroni:
Rustemi le t’ju ftojë në kushtrim
E Taji në zijafet, mos i dëgjoni.
59
Eja, mbush Kupën e në zjarr gëzimi
Vërvit çdo vrer e helm të zi pendimi:
Se Shkab’ e Kohës Jetën na shkurton,
Dhe shih se sa shpejton nga fluturimi.
60
E Dashur, mbushma Kupën që kthjellon
Të sotmen nga vreri q’ikën, tmerr q’afron:
Po nesër? nesër ndofta fryra, humba
Në shqotën ku e djeshmja fluturon.
61
Na fryri dita, mor Saki: sill Verë!
Jetën s’e shohim përsëri: sill Verë!
Bota një her’ u mbyt në kataklizmë,
Ashtu u mbytshim me Dolli: sill Verë!
62
U bëra prapë djal’ i ri: sill Verë!
Kërcej me flag’ e lumturi: sill Verë!
S’ka gjë, në qoftë e hidhur, mor Saki,
Si jeta ime në Persi: sill Verë!
63
Sakinjtë derdhin Ver’ e vala rrushi,
Në zemra shuajn’ afsh’ e avull prushi:
Lavdi, o Zot, se dhe këtë ballsam
Që na shëroi e me shëndet na mbushi.
64
Si merimanga vallë pse ta tjerim
Perin e Jetës, kur pastaj e çtjerim?
C’do të fitojmë kur aspak s’e dimë
Frymën që marrim jasht’ a do ta nxjerrim?
65
Në Nishapur ose në Babilon,
Me Kupën që tharton e ëmbëlson,
Fletët e Jetës një nga një na bien
Dhe lëngu i saj pa reshtur na pikon.
66
Ah, mbushini Kupat! Zemra na thërret,
Se Koha nëpër këmbë po na shket:
E djeshmja vdiq, e nesërmja s’na gjen;
C’mërziti kur e sotmja ka lezet?
67
Ditën e shkuar fare e harro
Dhe për të nesërmen mos u mendo:
Gëzo një çast të lumtur, faqebardhë,
Dhe Jetën n’erë mos e çkatërro.
68
Për nesër mos u verdh sa pa e parë,
Të sotmen e gëzo, mor djal’ i mbarë:
Shpejt ikim nga ky Han e hasim shokët
Që shkuan shtatë mijë vjet më parë.
69
Me Buzët trëndafilen shtatselvi
Këndo e nat’ e ditë zbras Dolli:
Se nesër Vdekja fryn, te çthurr si lule
Dhe fletët t’i përmbledh në Dhe të zi.
70
Të shkuarat mos i kujto me lot
Dhe për të pritmet mos u loth më kot:
Sa kohë në luadhin je, kullot;
Nga drapr’ i Vdekjes nuk shpëton dot.
71
Buza që puth e Vera që po pi
Vërtet mbarojnë dhe ato si hi:
Po sot të paktën je një hi i gjallë,
Gëzohu sa s’kalon në Hiç të zi.
72
Sa kohë po vazhdon kjo Jet’ e ngratë
Për qafe kape Qiparisn’ e gjatë.
Se nesër Mëmë-Dheu do t’të kapë
Dhe posa të pushtoi s’të lëshon prapë.
73
Sa nga të dashurit mbi këtë bar
Që m’emëruan për trashëgimtar
I zbraznë Kupat rrotull nja dy herë
Dhe heshtn’ e zbritnë një nga një në varr.
74
Më shkuan shokët! Vdekja pa mëshirë
M’i shtrydhi një nga një si Rrush në Tirë:
Festuam, pim’ e biseduam bashkë,
Pastaj u shtrin’ e thanë: “Lamtumirë!”
75
Dhe ne, që sot dëfrejmë në lëndinë,
Ku pleqtë na bekuan me Dollinë,
Dhe ne në shtrat të dheut do të zbresim
Dhe do ta zbrazim vendin për risinë.
76
Si lot pikon nga Qiell’i mvrojtur shiu
Sis’ i jep lules si një çilimiu;
Nga varri bukën ia mëkon njeriu:
Bga pluhr’i tij kjo lul’e bukur mbiu.
77
M’i kuqi Trëndafil i çdo behari
Nga toka mbin që piu gjak Qesari:
Në gji të kopshtit manushaqja shket
Prej faqes Vajzës me ulli nga Varri.
78
Dhe kjo lëndin’ e njomë që po çel
Bregun e lumit ku tani po ngel,
Ah, pshtetu leht’ e but’ e mos e shkel,
Se s’di nga cila buz’ e bukur del.
79
Ah, Trëndafili me prënverën shkon
Vjeshta risisë fletët ia rrëzon:
Bilbili, që në degët i këndon,
Ikën – e kush e di ku fluturon?
80
Ah, pini dhe Khajamit shtjerini!
Profetët le të flasin, lerini!
Një gjë ësht’ e vërtetë: Lulja vdes,
Si lulëzon, dhe profkat prejini!
81
Çdo shpresë që në flakë na përfshin
Shuhet e bëhet hi; a shkrepëtin
Mbi kum të shkretëtirës si dëbora
Një or’ a dy dhe menjëherë shkrin.
82
Në Dhe, o shpirt, të mirat si për Mbret
Dhe gazet e dëfrimet plot lezet
S’të janë veç si ves’ e lulevet,
Që ndrit menatë dhe pastaj humbet.
83
Edhe ay që mbleth e shin flori
Edhe ay q’e heth, e derth si shi,
Kur vdesin nukë bëhen ar e mjaltë:
Po kalben, myken nënë Dhe të zi.
84
Te ky Karvan – Saraj faqekëmbyer,
Që netët edhe ditë ka për dyer,
Sulltanë pas Sulltanëve u shtruan
Sa ish’ e thën’ e iknë të pakthyer.
85
Ja, sot gas paske dhe shëndet: pastaj?
Ja, mot të patshim si simvjet: pastaj?
Ja, qofsh i lumtur një qint vjet: pastaj?
Ja, për çudi, dy qint si mbret: pastaj?
86
Dhe tre qint vjet të rrosh e plot me dritë,
Këtejza do të shkosh me lot një ditë,
Qofsh Mbret i lart’ a lipës i ngratë
Në varr do të mbarosh pa mot i mpitë.
87
S’banojnë veç luanë dhe zhapi
Në sallat ku Xhamshidi u shtri, u pi:
Bahrami, që me lak onagre kapte,
U lak, u kap në llom’ e pellgpusi.
88
Kështjella gjer në Qiell një herë ndriti
Dhe Mbretër e Qesarë brënda priti:
Përmbi gërmadha tani qyqja qan:
“Ku vajti, ah! ku? ku, ku zbriti?”
89
Nga mur’i Tusit Korbi po vë re
Kafkën e Kaj-Kavusit tej përdhe
Dhe kujës ia kërcet: Kaj, Kral i Ngratë,
Daullet dhe trumbetat ku m’i ke?
90
Ç’fitova nga të gjith’ andrallat? Hiç!
Dhe nga mundimet e vërdallat? Hiç!
Sa para bën se sot jam Yll e Dritë
Kur shuhem nesër, shkoj me prrallat? Hiç!
