Llazar Syziu
Revoltat e Haxhi Qamilit në vitet 1914–1915 përbëjnë një nga episodet më kontradiktore dhe më të debatuara të historisë shqiptare. Aq kontradiktore dhe të debatuara ishin, sa që edhe vetë arkitektët e regjimit socialist nuk prononcoheshin drejtpërdrejtë. Ia linin kete çështje në dorë të historianëve dhe të kohës. Ato janë interpretuar herë si kryengritje popullore, herë si tradhti ndaj shtetit të sapokrijuar shqiptar. Megjithatë, një lexim realist dhe skeptik, i ngjashëm me historinë e popujve ballkanikë, i zhvesh këto ngjarje nga mitizimi dhe i vendos ato në kontekstin e vërtetë shoqëror e historik. Sipas këtij këndvështrimi, revoltat e Haxhi Qamilit nuk janë as heroike, as thjesht kriminale, por simptoma të thella të një shoqërie që nuk kishte kaluar ende nga rendi perandorak në shtet modern.
Shqipëria e vitit 1914: Një shtet pa shoqëri. Problemi themelor nuk qëndron te individi Haxhi Qamili, por te realiteti shqiptar i fillimshekullit XX. Shqipëria, e dalë rishtazi nga sundimi osman, ishte një krijesë politike pa themel shoqëror: pa administratë funksionale, pa arsim masiv, pa kulturë qytetare dhe pa një klasë të mesme që të mbështeste shtetin. Shtetin modern si produkt të një procesi të gjatë shoqëror, jo si akt diplomatik. Shqipëria, përkundrazi, u shpall shtet përpara se të bëhej shoqëri. Ky hendek midis formës politike dhe realitetit shoqëror krijoi terrenin ideal për shpërthime kaotike si revolta e Haxhi Qamilit.
Haxhi Qamili: Figurë, jo ideologji. Në këtë optikë, Haxhi Qamili nuk përfaqëson një ide politike të artikuluar, por një reagim instinktiv kolektiv. Ai ishte zëri i fshatarësisë së varfër, të painformuar dhe të frikësuar nga ndryshimi që sillte shteti i ri: ligje të reja, taksa, administratë laike dhe shkëputje nga autoriteti i njohur osman. Thirrja “Duam Babën” nuk ishte shprehje besnikërie ndaj sulltanit si figurë politike, por shenjë e nevojës për një autoritet paternalist. Kjo ishte një revoltë e atyre që nuk kërkonin liri, por siguri; jo shtet, por padron.
Revolta si kundërshtim i modernitetit. Revoltat e Haxhi Qamilit nuk kishin projekt për të ardhmen. Ato ishin kryengritje kundër procesit të modernizimit, kundër Evropës dhe kundër çdo forme shteti laik. Princ Vidi, simbol i rendit perëndimor, u perceptua si i huaj dhe kërcënues, jo sepse ishte i paaftë, por sepse përfaqësonte një botë që shumica e popullsisë nuk e kuptonte. Pra do ta përkufizonim këtë situatë si përplasje midis një elite që mendonte në terma evropianë dhe një mase që jetonte ende në logjikën mesjetare të besnikërisë fetare dhe fisnore.
Dhuna si gjuhë politike. Një element qendror në këtë interpretim është dhuna ekstreme e revoltës: vrasjet e patriotëve, përndjekja e intelektualëve dhe shkatërrimi i institucioneve të brishta shtetërore. Kjo nuk është thjesht brutalitet individual, por tregues i mungesës së kulturës politike. Kur shoqëria nuk njeh dialogun, ligjin dhe kompromisin, dhuna bëhet mjeti i vetëm i shprehjes politike. Në këtë kuptim, revolta e Haxhi Qamilit ishte një “hakmarrje sociale e veshur me flamur fetar”.
Dështimi i elitës shqiptare. Një tjetër tezë thelbësore është përgjegjësia e elitave. Elita shqiptare e kohës ishte e vogël, e formuar jashtë vendit dhe e shkëputur nga realiteti i masave. Ajo ndërtoi një shtet ideal në letër, por dështoi ta përkthejë modernitetin në gjuhën e popullit. Prandaj, sipas këtij interpretimi, Haxhi Qamili nuk e rrëzoi shtetin shqiptar; ai thjesht e ekspozoi faktin se shteti nuk kishte ende rrënjë në shoqëri.
Përfundimisht revoltat e Haxhi Qamilit nuk duhen parë as si akt heroik popullor, as si devijim i rastësishëm historik. Ato janë pasqyrë e një shoqërie të papërgatitur për shtetin modern dhe dëshmi se historia nuk ecën me dekrete, por me procese të dhimbshme shoqërore. Kjo ngjarje na kujton se kombet nuk ndërtohen vetëm me flamuj dhe kushtetuta, por me arsim, kulturë qytetare dhe vetëdije kolektive.
Pra, Shqipëria e vitit 1914 deshi të hynte në Evropë përpara se të dilte nga Mesjeta.
