“Anzat e Parnasit”
Për me shkrue zotni n’gazeta
Duhet shkruesi t’ jetë ma parë
Njeri i ndershëm e atdhetar,
T’ jetë fisnik, zemër-bujar,
Jo intrigant e ngatrrestar
Edhe kenë mos t’ket hafije
Mandej duhet qe t’ kete dije-
Dije t’hàpt n’ekonomi,
N’histori e ne tregti,
N’politike e ne drejtsi;
Edhe t’dije shk’ asht shkolla e msimi
Shk’ asht lirija e qytetnimi,
T’ jete shqiptar ne shkrim e n’goje,
Fjala n’pende mos t’i ngurroje:
Mbarem e mbare punte t’i kallzoje
Me t’ ngushtue me kndue perdhuni
Shka nder shtylla ai rresht vuni,
Tashti, pra nji sallahan,
Vagabond e shakllaban,
Njeri idiote e laraman,
Qe mendon se per taman
Te tane bote rri n’ “sahan”,
Çka mund t’ shkruej, po t’pyes une ty
Ky qi as byk nuk ka ne krye,
Jo ma tru?…
….
Në labirinthin e mendimit të At Gjergj Fishtës, udhëtojmë si në një kështjellë mesjetare ku çdo fjalë është një gur i mprehur kundër errësirës shoqërore. Poezia “Gazetari” nga “Anzat e Parnasit” shërben si një pasqyrë e thyer që pasqyron kontrastin e mbrapshtë mes idealit dhe realitetit të Rilindjes Kombëtare, duke na çuar drejt thelbit të zemërimit të tij satirik.
Ideali i Gazetarit Atdhetar.
Fishta fillon me portretin e shkruesit të vërtetë:
“Njeri i ndershëm e atdhetar,
T’ jetë fisnik, zemër-bujar”.
Këto fjalë nuk janë rastësi në epokën e Luftës për Atdhe (1908-1912), kur shtypi shqiptar lindte si armë kundër okupatorit, Fishta kërkon një gazetar që bashkon moralin me dijen – “ekonomi,
N’histori e ne tregti,
N’politike e ne drejtsi”.
Ai sheh shtypin si shkolla të kombit, ku “lirija e qytetnimi” nuk janë abstraksione, por mjete për të forcuar identitetin shqiptar. Zgjedhja e termave si “zemër-bujar” reflekton etikën françeskane të Fishtës, ku gazetari nuk është thjesht shkrimtar, por misionar kulturor.
Satira ndaj Pseudo-intelektualit.
Labirinthi errësohet kur Fishta kthehet kundër “intrigant e ngatrrestar” dhe “sallahan, / Vagabond e shakllaban”.
Këto fjalë vulgare, dialektore nga gegnishtja shkodrane, janë armë të qëllimshme për të goditur hipokritët që pushtojnë gazetat e Shkodrës e të Tranit.
Në kohën kur figura si Bajo Topulli apo Luigj Gurakuqi ndërtonin shtypin patriotik, Fishta denoncon “laramanin” që “mendon se per taman / Te tane bote rri n’ ‘sahan'”. Fraza si “as byk nuk ka ne krye, / Jo ma tru?” ironizon mungesën e dijes bazë, duke e krahasuar gazetarin e rremë me një kafshë pa instinkte. Kjo zgjedhje fjalësh nxjerr në pah frikën e Fishtës se shtypi mund të degradojë në organ të intrigues politike, duke minuar ringjalljen kombëtare.
Konteksti i Rilindjes dhe Armiku i Vërtetë.
Në thellësi të labirinthit, kuptojmë pse Fishta zgjedh kontrastin e ashpër: Rilindja Kombëtare kërkonte një shtyp të pastër për të bashkuar shqiptarët kundër osmanëve dhe serbëve. Ai sheh “gazetarin” e pavlerë si pengesë – jo armik të jashtëm, por brenda kombit – që “fjalën n’pende mos t’i ngurroje” për fitim personal. Fjalët si “perdhuni” (fyelli) dhe “ngushtue me kndue” evokojnë një muzikë të rreme, metaforë për publicistikën që tradhton idealin. Fishta, si deputet dhe publicist, di që shtypi i dobët ushqen me “hafije” (spiunë), duke e kthyer gazetën në “sahan” të kotësisë.
Dalja nga Labirinthi.
Duke ecim nëpër këto vargje, dalim me bindjen se Fishta nuk tall vetëm individin, por paralajmëron komunitetin: gazetari i vërtetë forcon “shkolla e msimi”, ndërsa ai i rremë e shkatërron. Zgjedhja e fjalëve – nga fisnike te vulgare – reflekton gegnishten e tij si gjuhë lufte, duke na mësuar se satirë nuk është lojë, por thirrje për ndërgjegjësim në prag të pavarësisë.
Nëse At Gjergj Fishta do të ringjante sot mes nesh, labirinthi i mendimit të tij do të mbushur me britma të reja indignimi, duke parë se gazetaria shqiptare ka degjeneruar në një paçavure të klaneve politike, ku penja tradhton idealin atdhetar për shërbim të pushteteve të përkohshme.
Gazetaria e Korruptuar e Sotme.
Sot, media shqiptare shpesh shërben si megafon i partive, oligarkëve dhe interesave të ngushta, ku “shkruesit” nuk dallohen nga “intrigant e ngatrrestar” që Fishta denonconte. Në vend të dijes në ekonomi apo histori, gazetarët e zinxhirëve televizivë e online nxjerrin “vrerë” të përditshme – fletërrëfime, shpifje dhe propaganda që ndasin shqiptarët në vende, duke e kthyer shtypin në armë kundër “lirija e qytetnimi”. Kjo oligarki gazetare, ku pronarët e mediave diktojnë linjën editoriale sipas kontratave me qeverinë apo opozitën, reflekton një degradim ku fjala “n’pende mos t’i ngurroje” për fitim personal është bërë rregull, jo përjashtim.
Paralele me Fashizmin e Urryer.
Fishta, që luftoi fashizmin italian si deputet dhe patriot, do ta shihte qartë se kjo metodë gazetare është trashëgimi e asaj epoke të errët që urrente. Asokohe, shtypi fashist i quajtur “qëllimisht” servilizonte diktaturën, duke shtypur lirinë mendore si “Gazetari” i tij tallte pseudo-intelektualët pa tru. Sot, oligarkia e mediave funksionon poashtu si mekanizëm fashist modern: kontrollon narrativën për të mbajtur pushtetin, duke e kthyer gazetarin në “sallahan” që këndon “me t’ ngushtue me kndue perdhuni” sipas urdhrave të sipërqendruar. Kjo nuk është thjesht korrupsion, por një formë totalitarizmi ku fjala e lirë zëvendësohet nga servilizmi, duke minuar rilindjen e vërtetë kombëtare.
Thirrja për Ringjallje Fishtiane
Duke vazhduar labirinthin, Fishta do të na kujtonte se dalja gjendet te kthimi në idealin e tij: gazetari si “njeri i ndershëm e atdhetar” që bashkon, nuk ndan. Në epokën digjitale, ku algoritmet ushqejnë “laramanët” e rinj, sfida është të rikthejmë shtypin si “shkolla e msimi”, larg klaneve politike. Satira e tij na sfidon:
-a do të lejojmë që “as byk nuk ka ne krye” të udhëheqin mendimin publik, apo do të ngrihemi si Fishta për një gazetari që forcon kombin?
Në qendër të mendimit fishtian për gazetarinë qëndron një parim i prerë: fjala e shkruar nuk është mjet kotësie, por shpatë e mprehtë e ndërgjegjes kombëtare, që pret mes idealit dhe tradhtisë.
Etika si Gur Themelor.
Gjergj Fishta, në poezinë “Gazetari”, ngre gazetarin në piedestal moral para se ta ulë në baltë satirike. Për të, shkruesi duhet të jetë “njeri i ndershëm e atdhetar”, fisnik me zemër bujare, larg intrigantit apo ngatërrestarit.
Kjo nuk është moralizëm fetar i një frati, por filozofi praktike: në një komb të shtypur si shqiptarët e fillim shekullit XX, gazetaria shërben si etikë e mishëruar. Pa të, shtypi degjeneron në “hafije” – spiunë të vetvetes – duke e kthyer dijen në ekonomi, histori apo drejtësi në vegël të pushteteve të përkohshme.
Fishta na mëson se fjala pa karakter është si një degë e thyer në stuhi kombëtare.
Dija si Kusht Ekzistencial.
Filozofia e tij thellohet te kërkesa për dije të thellë:
“Dije t’hàpt n’ekonomi, / N’histori e ne tregti”.
Gazetari fishtian nuk është sipërfaqësor; ai di çfarë është “shkolla e msimi”, “lirija e qytetnimi”. Kjo reflekton një humanizëm rilindas ku gazetaria bëhet epistemologji kombëtare – njohuri që bashkon fragmentet e identitetit shqiptar kundër errësirës otomane apo sllave.
Në labirinthin e mendjes së tij, mungesa e dijes prodhon “idiot e laraman”, që mendojnë se bota rri në “sahan” të vogël. Këtu Fishta sfidon ekzistencializmin modern: a është gazetari krijues lirie apo rob i injorancës?
Satira si Armë Dialektike.
Mendimi kulmon te kontrasti dialektik mes idealit dhe realitetit: “Tashti, pra nji sallahan, / Vagabond e shakllaban”.
Duke përdorur gegnishten vulgare si “perdhuni” apo “ngushtue me kndue”, Fishta transformon satırën në dialektikë hegeliane, teza e gazetarit fisnik përballet me antitezën e pseudo-intelektualit pa “byk ne krye”.
Sinteza?
Një thirrje për vetëdijësim:
-fjala “n’pende mos t’i ngurroje” nuk është lojë, por detyrim ontologjik për të “kallzue mbarem e mbare punte”.
Në këtë, Fishta i paraprin Niçes të “kësaj jete”,gazetari i vërtetë është Übermensch kombëtar, jo “shakllaban” i turmave.
Trashëgimia Filozofike.
Mendimi i Fishtës mbetet i fuqishëm sepse e sheh gazetarinë si etikë-dije-praktikë të pandashme, ku tradhtia mediatike minon qenien kombëtare. Në epokën tonë të “vrerës” digjitale, ai na kujton se liria fillon te ndershmëria e fjalës, jo te shpifja. Kështu, labirinthi i tij nuk mbyllet – ai hapet drejt një gazetarie që ringjall shpirtin, jo që e zhyt në humnerë.
….
Nga ky udhëtim në satirën e Gj Fishtës mësova:
“Në labirinthin e Fishtës, fjala nuk shërben për të zbukuruar mendimin, por për ta shpëtuar nga prishja; gazetari i vërtetë nuk shkruan për botën, por për ndërgjegjen e saj.
Gazetari që shkrun pa tru, veç me bark, s’ban fjalë — ban zhurmë; e kush ushqehet prej zhurmës, s’ka vend në tryezën e ndërgjegjes kombëtare.”
….. A Jaupi, mejtime, shkruar nga mërgimi në Normandi .
