Llazar Syziu
Në historinë e kombeve ka momente kur pushteti nuk merret, por vishet si një kostum që nuk të përket. Shqipëria e viteve 1939–1944 është pikërisht një nga këto raste: një shtet që vazhdon të ekzistojë në letër, ndërsa në realitet drejtohet nga të tjerët. Nëse do ta rrëfente një artist, ai nuk do ta quante thjesht pushtim. Do ta quante një teatër, ku aktorët shqiptarë flisnin shqip, por skenari shkruhej në Romë dhe më pas në Berlin. Periudha 1939–1944 në historinë shqiptare nuk është thjesht një kronikë pushtimesh të njëpasnjëshme. Ajo është, mbi të gjitha, një provë e hidhur e faktit se një shtet mund të mbijetojë si formë juridike, ndërsa zbrazet plotësisht nga përmbajtja e tij politike. Shqipëria e atyre viteve nuk u zhduk nga harta; ajo vazhdoi të quhej “shtet”, të kishte qeveri, flamur dhe administratë. Por thelbi i sovranitetit—vendimmarrja—ishte zhvendosur jashtë kufijve të saj.
Akti i parë i kësaj drame ndodhi më 7 prill 1939, kur Italia fashiste e Benito Mussolini pushtoi Shqipërinë pothuajse pa rezistencë. Largimi në ekzil i Ahmet Zogu nuk ishte vetëm fundi i një mbretërimi; ishte kolapsi i një sistemi shtetëror që nuk arriti të mbrojë vetveten. Vendosja e Viktor Emmanuelit si mbret i Shqipërisë formalizoi një realitet tashmë të kryer: vendi ishte kthyer në një zgjatim të Romës. Megjithatë, ajo që e bën këtë periudhë veçanërisht domethënëse nuk është vetëm pushtimi ushtarak, por mënyra se si ai u institucionalizua. Italia nuk e shkatërroi shtetin shqiptar; ajo e përdori atë. Administrata vendase u ruajt, por u nënshtrua. U krijua një parti fashiste shqiptare si kopje e modelit italian. Ekonomia dhe ushtria u integruan në sistemin italian, ndërsa territori shqiptar u shfrytëzua si bazë për aventurat ushtarake, si lufta kundër Greqisë në vitin 1940. Kjo nuk ishte më një Shqipëri që vendoste për veten, por një Shqipëri që shërbente. Gjithçka nis me një akt që nuk kërkon shumë analizë për t’u kuptuar: Pushtimi Italian i Shqipërisë. Benito Mussolini nuk kishte nevojë për Shqipërinë si shtet; ai kishte nevojë për të si simbol. Një fitore e lehtë për të ushqyer një perandori që ekzistonte më shumë në propagandë sesa në realitet. Dhe kështu, brenda pak ditësh, një mbret ikën, një tjetër vendoset në letër, dhe një vend i tërë mëson se sovraniteti mund të humbasë pa zhurmë.
Në këtë skenë hyn Shefqet Vërlaci. Ai nuk është tradhtar në kuptimin melodramatik të fjalës; është diçka më e zakonshme dhe më e rrezikshme: një njeri që e pranon realitetin si të pandryshueshëm. Për juristin, figura si Vërlaci nuk janë për t’u gjykuar me zemërim, por me një lloj ironie të ftohtë: ata nuk e shesin vendin, sepse nuk besojnë më se ai është i tyre për ta mbrojtur. Pushteti i tij nuk rrëzohet; ai zëvendësohet, si një pjesë që nuk funksionon në një makineri të huaj. Në këtë kontekst, figura si Shefqet Vërlaci mishërojnë tipin klasik të bashkëpunëtorit oportunist. Ai nuk ishte thjesht një administrator; ai ishte produkt i një elite që e pa pushtimin si mundësi për pushtet personal. Më kompleks është rasti i Mustafa Merlika Kruja. Ai përfaqëson tragjedinë e intelektualit që bashkëpunon. Nuk është njeri pa ide; përkundrazi, ka një ide të qartë për Shqipërinë. Por ai beson se kjo ide mund të realizohet nën hijen e një pushtuesi. Projekti i “Shqipërisë së Madhe” nën Italinë nuk është thjesht oportunizëm; është një bast i rrezikshëm me historinë. Dhe si çdo bast i tillë, ai humbet. Jo sepse ishte i pamenduar, por sepse ishte i pamundur. Pra Mustafa Merlika Kruja paraqet një rast më kompleks: një intelektual me bindje nacionaliste që, megjithatë, pranoi të bashkëpunojë me pushtuesin në emër të një projekti më të madh, si ideja e “Shqipërisë së Madhe”. Këtu qëndron një nga paradokset më të forta të kohës: nacionalizmi mund të bashkëjetojë me varësinë, kur ky i fundit paraqitet si rrugë drejt realizimit të tij.
Pastaj vjen rënia e Italisë, një moment që për Shqipërinë nuk sjell liri, por një ndryshim regjisorësh. Gjermania hyn në skenë me një stil tjetër: më pak teatral, më cinik. Ajo nuk ka nevojë të shpallë një mbret; i mjafton të krijojë iluzionin e një shteti të pavarur. Dhe kështu lind Regjenca, një trup kolektiv ku figura si Mehdi Frashëri, Lef Nosi dhe Anton Harapi përpiqen të mbajnë gjallë idenë e shtetit në një kohë kur shteti është bosh. Këtu psikologu do të ndalonte dhe do të bënte dallimin që shpesh historia e humbet: jo të gjithë bashkëpunëtorët janë njësoj. Disa janë oportunistë, disa janë të bindur, dhe disa janë thjesht njerëz që përpiqen të shpëtojnë atë që mund të shpëtohet. Regjentët nuk janë figura të zeza në një tablo të bardhë; janë nuanca gri në një kohë pa ngjyra. Ata nuk e kontrollojnë pushtetin; ata administrojnë mungesën e tij. Rënia e Italisë në shtator 1943, nuk solli çlirim, por thjesht një ndërrim të administrimit të varësisë. Gjermania naziste, ndryshe nga Italia, zgjodhi një qasje më të sofistikuar. Ajo nuk e shpalli Shqipërinë si koloni të drejtpërdrejtë, por krijoi iluzionin e një shteti të pavarur. U ngrit Këshilli i Regjencës dhe u ruajt një autonomi formale më e gjerë për qeveritë shqiptare. Por kjo autonomi ishte, në thelb, një maskë. Vendimet strategjike mbeteshin në duart e ushtrisë gjermane, ndërsa elitat vendase përfshiheshin në pushtet për një qëllim të qartë: luftën kundër kundërshtarit të ri kryesor, lëvizjes komuniste. Figura si Ibrahim Biçaku dhe anëtarët e Regjencës—Mehdi Frashëri, Lef Nosi, Anton Harapi—u gjendën në një pozitë të ndërmjetme: midis përpjekjes për të ruajtur një rend minimal shtetëror dhe realitetit të një bashkëpunimi të pashmangshëm me pushtuesin.
Në fund të kësaj periudhe, del në pah një e vërtetë që nuk ka nevojë për retorikë: Shqipëria kishte qeveri, por nuk kishte pushtet. Kishte institucione, por jo vendimmarrje. Kishte udhëheqës, por jo drejtim. Dhe kjo është ndoshta forma më e rafinuar e humbjes së sovranitetit: kur gjithçka duket në vendin e vet, përveç thelbit. Këtu del në pah dallimi thelbësor mes dy pushtimeve: italianët imponuan një varësi të drejtpërdrejtë dhe të dukshme; gjermanët ndërtuan një varësi të maskuar, më të pranueshme në sipërfaqe, por po aq të plotë në përmbajtje. Nëse pushtimi italian ishte brutal në formën e tij, ai gjerman ishte cinik në thelbin e tij. Ndërkohë, në sfondin e kësaj loje pushteti, zhvillohej një tjetër realitet: rezistenca. Enver Hoxha dhe Fronti Nacionalçlirimtar, së bashku me forcat nacionaliste të Ballit Kombëtar, përfaqësonin dy projekte të ndryshme për të ardhmen e vendit, por një reagim të përbashkët ndaj humbjes së sovranitetit. Fundi i vitit 1944, me tërheqjen gjermane dhe ardhjen në pushtet të komunistëve, nuk ishte vetëm mbyllja e një pushtimi; ishte hapja e një epoke tjetër, po aq vendimtare dhe po aq e diskutueshme. Kur gjermanët largohen në vitin 1944, ata nuk rrëzojnë një shtet; ata lënë pas një boshllëk. Dhe ky boshllëk mbushet menjëherë nga një forcë tjetër, që nuk do të jetë më kukull e askujt, por do të kërkojë të jetë zot absolut: ajo e Enver Hoxhës. Në një farë mënyre ironike, periudha e udhëheqësve kukull përfundon pikërisht kur Shqipëria hyn në një regjim ku nuk do të ketë më kukulla — sepse do të ketë vetëm një dorë që lëviz gjithçka.
Në përmbledhje, kjo periudhë dëshmon tre të vërteta të pakëndshme, por të domosdoshme. Së pari, shteti shqiptar ekzistonte më shumë si fasadë sesa si realitet. Së dyti, bashkëpunimi me pushtuesin nuk ishte një fenomen homogjen: ai lëvizte nga oportunizmi i pastër te pragmatizmi politik. Dhe së treti, forma e pushtimit mund të ndryshojë—nga e drejtpërdrejta te e maskuara—por thelbi i tij mbetet i njëjtë: kontrolli i jashtëm mbi fatin e brendshëm të një vendi. Ky është ndoshta mësimi më i rëndë i viteve 1939–1944: një shtet nuk humbet vetëm kur pushtohet, por kur pranon të funksionojë pa sovranitet. Dhe në atë moment, ai vazhdon të jetojë—por si një trup pa vullnet.Dhe këtu qëndron paradoksi që kronikani do ta shijonte: Shqipëria kalon nga një pushtet që nuk ishte i saji, në një pushtet që do të jetë vetëm i një njeriu. Nga mungesa e sovranitetit, në tepricën e tij të përqendruar. Dhe në të dyja rastet, qytetari mbetet spektator. Sepse historia, në fund, nuk pyet nëse udhëheqësit ishin kukulla apo sundimtarë. Ajo pyet diçka më të thjeshtë dhe më të vështirë: a ishte ndonjëherë pushteti në duart e atyre që duhej ta mbanin?
