Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj
Besnik në rrugën e Ferit Rustem Hymetllarit
Ferit Rustem Hymetllari lindi më 17 gusht 1922 në fshatin Alarup të rrethit të Pogradecit. Në fillim të vitit 1944 ai lidhi jetën dhe veprimtarinë e tij me Lëvizjen Antifashiste Nacionalçlirimtare, duke u përfshirë në radhët e rinisë antifashiste. Me përkushtim dhe guxim, ai mori pjesë aktive në përhapjen e idealeve të lirisë dhe të rezistencës në komunitetin e Alarupit.
Në muajin maj të vitit 1944 u rreshtua si partizan në Brigadën IV Sulmuese. Luftoi me trimëri kundër forcave pushtuese naziste gjermane deri më 15 qershor 1944, kur ra heroikisht në fshatin Kreshisht të Korçës. Për sakrificën dhe kontributin e tij në Luftën Antifashiste Nacionalçlirimtare, me vendimin nr. 76, datë 2 dhjetor 1970, të Komitetit Ekzekutiv të Këshillit Popullor të rrethit Pogradec, u shpall “Dëshmor i Atdheut”.
Kujtimi dhe vepra e Ferit Hymetllarit mbeten të gjalla edhe sot. Emrin e tij e mban shkolla 9-vjeçare “Ferit Hymetllari” në Alarup, ndërsa një lapidar i ngritur në fshat përkujton atë dhe dëshmorët e tjerë të zonës. Ai prehet në Varrezat e Dëshmorëve në bashkinë Pogradec, si simbol i përjetshëm i sakrificës për lirinë e vendit.
Për të nderuar dhe ruajtur kujtimin e tij, familja Hymetllari ia ka vendosur emrin Ferit njërit prej djemve të familjes. Ai e mban këtë emër me krenari, besnikëri dhe dinjitet, duke u përpjekur të jetë vazhdues i denjë i traditës dhe i emrit të Dëshmorit të Atdheut. Në çdo detyrë dhe angazhim shoqëror ku ka shërbyer, ka lënë gjurmë të mira dhe është vlerësuar nga komuniteti si një njeri që nderon me sjelljen dhe punën e tij kujtimin e Ferit Rustem Hymetllarit.
Ra në luftë me autoblindën në portat e Tiranës
Abaz Tahir Peposhi lindi më 20 nëntor 1910 në fshatin Lusën të Kukësit. U rrit në malësinë e Lumës, në një mjedis të ashpër, por të mbushur me ndjenjë të fortë atdhedashurie, që e kaliti me qëndresë, durim dhe karakter të fortë. Që në rininë e tij dëgjonte dhe rrëfente histori për përplasjet e shqiptarëve me pushtuesit serbë, të cilët kishin synuar krahinën e Lumës. Këto kujtime dhe tradita të qëndresës popullore formësuan tek ai ndjenjën e detyrës ndaj atdheut.
Që në fillim të Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare, Abazi simpatizoi lëvizjen partizane. Jehona e luftës mbërriti edhe në Lusën malore dhe, kur u dha thirrja për t’u rreshtuar në formacionet partizane, ai nuk hezitoi. Më 4 tetor 1944 u inkuadrua në radhët e Brigadës XXIV Sulmuese, duke marrë mbi supe barrën e luftës për çlirimin e vendit si partizan i thjeshtë, por me përkushtim të madh.
Ai mori pjesë në të gjitha luftimet e brigadës, nga Kukësi deri në Tiranë. Ndiente respekt të veçantë për komandantin Ndreko Rino nga Libohova dhe për komisarin Abedin Shehu nga Bicaj i Lumës, një ndër luftëtarët dhe drejtuesit politikë më të njohur të krahinës.
Aksioni i parë luftarak i Brigadës XXIV Sulmuese ishte prita, në bashkëveprim me Brigadën XVIII Sulmuese, kundër një autokolone gjermane në rrugën Kukës–Prizren. Në fillim të nëntorit 1944, brigada mori urdhër të marshonte drejt Tiranës për të marrë pjesë në betejën vendimtare për çlirimin e kryeqytetit.
Nga 8 deri më 10 nëntor 1944, pas një marshimi të gjatë dhe të vështirë luftarak, forcat partizane arritën në portat e Tiranës. Në sektorin nga Ura e Kamzës deri në Laknas, në krahun e djathtë të rrugës Tiranë–Vorë, partizanët u përballën me tanke dhe autoblinda gjermane, në bashkëveprim me formacione të tjera partizane dhe batalionin “Antonio Gramshi”.
Luftimet e datave 11–17 nëntor 1944 ishin ndër më të ashprat e betejës për çlirimin e Tiranës. Në shi të pandërprerë, me mungesë armësh kundërtanke, partizanët u hodhën në sulm përballë mjeteve të blinduara gjermane, duke luftuar me guxim dhe vendosmëri të jashtëzakonshme. Ata vunë gjokset përballë çelikut dhe shkruan faqe heroizmi që mbeten të paharruara në historinë e Luftës Nacionalçlirimtare.
Më 15 nëntor 1944, në përballjet e ashpra në portat e kryeqytetit, Abaz Tahir Peposhi ra heroikisht në fushën e nderit. Ai ishte një nga ata luftëtarë të thjeshtë që nuk kërkuan lavdi për vete, por fituan pavdekësinë me gjakun dhe sakrificën e tyre për lirinë e vendit.
Me vendimin nr. 104, datë 13.11.1969, të Komitetit Ekzekutiv të rrethit Kukës, ai u njoh si dëshmor i Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare. Më pas fitoi edhe statusin “Dëshmor i Atdheut” me vendimin nr. 39, datë 11.11.2004, të Komisionit Qendror të Statusit të Dëshmorit.
Abaz Tahir Peposhi prehet në Varrezat e Dëshmorëve të Kukësit. Emri i tij mbetet i lidhur përgjithmonë me betejën për çlirimin e Tiranës dhe me sakrificën e luftëtarëve kuksianë që ranë në portat e kryeqytetit. Në bashkinë Kamëz është ngritur një përmendore në kujtim të luftëtarëve nga Kukësi që dhanë jetën në ato përleshje të përgjakshme për lirinë e Shqipërisë.
Jordan Misja u pushkatua dhe u var në litar
Jordan Misja lindi në Shkodër më 13 janar 1913. Mësimet e para i mori në qytetin e lindjes, ndërsa shkollën e mesme e vazhdoi në Manastir. Pas përfundimit të studimeve u kthye në Shqipëri, ku dha disa provime plotësuese në Shkolla Normale e Elbasanit. Fillimisht punoi si mësues në fshatin Vrakë të Shkodrës dhe më pas në fshatin Lupckë të Përmetit.
Krahas profesionit të mësuesit, Jordani kishte pasion të veçantë pikturën dhe artin figurativ. Në vitin 1940 u regjistrua në Akademia e Arteve të Bukura, por zhvillimet e kohës dhe thirrja e atdheut e rikthyen në Shqipëri. Pas kthimit, ai u përfshi aktivisht në Lëvizjen Antifashiste Nacionalçlirimtare. Shtëpia e familjes Misja në Shkodër u bë një nga bazat e rëndësishme dhe të sigurta të veprimtarisë antifashiste.
Në qershor të vitit 1942, forca të shumta fashiste rrethuan shtëpinë ku ndodheshin edhe Perlat Rexhepi dhe Branko Kadia. Pas thirrjeve për dorëzim, në mëngjes shpërtheu një betejë e ashpër dhe e pabarabartë. E motra e Jordanit, Sava, së bashku me nënën, shërbyesen dhe nipin Toma, dolën nga shtëpia pas kërkesës së policisë dhe kryeplakut të lagjes.
Gjatë përleshjes, Perlati dhe Brankoja ranë heroikisht. Shtëpia u përfshi nga flakët. Jordani, i plagosur dhe i djegur, u hodh në pus për të shuar plagët nga zjarri, por nuk mundi të shpëtonte. Ai u kap nga forcat fashiste, u dënua me vdekje dhe më pas u pushkatua e u var publikisht në litar në qytetin e Shkodrës, si një akt terrori ndaj popullsisë.
Jordan Misja, së bashku me Branko Kadinë dhe Perlat Rexhepin, mbeten të njohur në histori si “Tre Heronjtë e Shkodrës”. Qëndresa e tyre u kthye në simbol të sakrificës dhe të krenarisë kombëtare. Ata treguan se shqiptari mund të vritej, por nuk mund të nënshtrohej.
Epopeja e Tre Heronjve të Shkodrës përfaqëson një nga aktet më të larta të heroizmit gjatë Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare. Të rrethuar, pa asnjë mundësi shpëtimi dhe përballë forcave shumë herë më të mëdha në numër e armatim, ata vendosën të luftonin deri në fund. Heroizmi i tyre qëndron jo vetëm tek përballja me armikun, por edhe tek vendosmëria për të mos u dorëzuar kurrë. Ndërsa ata luftonin me armë të pakta, forcat fashiste përdorën gjithë arsenalin e tyre, madje edhe aeroplanë.
Me aktin e tyre heroik, Tre Heronjtë e Shkodrës ngritën një monument të pavdekshëm në historinë e kombit shqiptar. Kujtimi i tyre vazhdon të jetojë brez pas brezi si shembull i sakrificës, dinjitetit dhe dashurisë për Shqipërinë.
Emrin e Jordan Misjes e mban me krenari nipi i tij, Jordan Thoma Misja, si një vazhdim simbolik i kujtesës dhe nderimit për heroin e familjes dhe të kombit.
Doktori që po kthehej me lirinë…
Tahir Haxhi Kalluçi u lind në vitin 1916 në fshatin Kakrukë të krahinës së Skraparit. Familja e tij ishte e njohur në zonën e Bogovë për traditat patriotike, mikpritjen dhe respektin që gëzonte në komunitet.
Babai i tij, Haxhiu, u kujdes që Tahiri të arsimohej dhe ai vijoi studimet deri në Itali. Atje kreu edhe një specializim për infermier në Romë. Ishte një djalë me dëshirë për dije dhe me ëndrra për t’i shërbyer njerëzve përmes profesionit të mjekësisë. Por koha e luftës ndryshoi rrjedhën e jetës së tij.
Me fillimin e Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare, i ati i bëri thirrje të kthehej në atdhe. Tahiri la studimet dhe u kthye në Shqipëri për t’u bashkuar me luftën kundër fashizmit. Ai doli partizan dhe u angazhua në grupet partizane të Skraparit, ku punoi në spitalet partizane të zonës Skrapar–Berat, duke u shërbyer të plagosurve dhe luftëtarëve të frontit.
Në vitin 1944 u rreshtua në radhët e Brigada VII Sulmuese, një ndër formacionet më të njohura të Ushtrisë Nacionalçlirimtare. Brigada u krijua më 17 mars 1944 në Vlush dhe Tahiri ishte ndër partizanët e saj të parë.
Si pjesëtar i Brigadës VII Sulmuese, ai mori pjesë në një rrugë të gjatë luftimesh kundër pushtuesve nazistë dhe bashkëpunëtorëve të tyre. Brigada zhvilloi mbi 120 luftime dhe beteja në shumë territore të vendit, duke kontribuar në çlirimin e qyteteve dhe zonave të rëndësishme si Berat, Shën Pal, Lezhë dhe Shkodër.
Pas çlirimit të Shkodrës, Brigada VII Sulmuese vazhdoi luftimet edhe jashtë kufijve të Shqipërisë, si pjesë e Divizionit VI të Ushtrisë Nacionalçlirimtare. Me urdhër të Komandantit të Përgjithshëm, njësitë shqiptare morën pjesë në ndjekjen e ushtrisë gjermane në territoret e Jugosllavisë së asaj kohe.
Në kushte të vështira dimri, me mungesa të shumta ushqimi dhe veshmbathjeje, partizanët shqiptarë luftuan në Tuz, Podgoricë, Zhalicë, Meduar, Dediç, Rudo, Suhagorë dhe deri në Vishegrad. Ishte një rrugë e gjatë dhe e mundimshme, e mbushur me sakrifica, qëndresë dhe heroizëm.
Partizanët shqiptarë, shpesh këmbëzbathur dhe me armë e municione të mbartura në shpinë, ishin njerëz të thjeshtë të popullit, por me zemër të madhe patriotike. Ata shkruan me gjakun dhe sakrificën e tyre një nga faqet më të rëndësishme të historisë së luftës për liri.
Në shkurt të vitit 1945, ndërsa Brigada VII Sulmuese po kthehej drejt Shqipërisë, praparoja e brigadës, ku ndodhej edhe spitali partizan, ra në një pritë të organizuar nga çetnikët serbë në Suhagorë të Vishegradit. Në atë përleshje ra heroikisht Tahir Haxhi Kalluçi, doktori i ri që po kthehej në atdhe bashkë me lirinë për të cilën kishte luftuar.
Për kontributin dhe sakrificën e tij, ai u shpall Dëshmor i Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare me vendimin nr. 17, datë 27.02.1978, të Komitetit Ekzekutiv të Këshillit Popullor të rrethit të Skraparit.
Kujtimi i tij vazhdon të jetojë edhe sot. Emrin e Tahirit e mban me krenari nipi i tij, Tahir Nazmi Kalluçi, si një dëshmi e respektit dhe e trashëgimisë morale që dëshmori la pas në familje dhe në kujtesën historike të krahinës së Skraparit.
