Llazar Syziu
Historia shqiptare ngjan me ato rrugët malore të Ballkanit që duken të drejta vetëm nga larg. Kur i afrohesh, kupton se ato përdridhen, ngjiten, zbresin dhe shpesh të kthejnë aty ku mendove se kishe kaluar përgjithmonë. Kjo është arsyeja pse në Shqipëri heronjtë e një epoke bëhen të padëshiruarit e epokës tjetër, dhe njerëzit që një ditë hapin rrugën e së nesërmes, të nesërmen akuzohen se po e pengojnë atë. Nuk është tradhti, as hipokrizi. Është thjesht mënyra se si vepron historia. Në historinë e kombeve, asgjë nuk mbetet e pandryshueshme. Asnjë klasë shoqërore, asnjë elitë politike dhe asnjë traditë kulturore nuk gëzon një mandat të përjetshëm për të udhëhequr shoqërinë. Forcat që në një epokë shfaqen si bartëse të përparimit, në një epokë tjetër mund të shndërrohen në pengesa të zhvillimit. Kjo nuk është një ironi e historisë, por vetë ligji i saj i brendshëm. Historia nuk shpërblen për meritat e djeshme; ajo gjykon sipas funksionit konkret që individët dhe grupet shoqërore luajnë në nevojat e kohës së tyre. Historia e kombit shqiptar në dyqind vitet e fundit është një dëshmi e qartë e këtij ligji. Në shekullin XIX, kur shqiptarët përballeshin me rrezikun e copëtimit dhe asimilimit, shtresa e bejlerëve dhe e intelektualëve të dalë nga administrata osmane mori mbi vete barrën e zgjimit kombëtar. Figura si Ismail Qemali, Abdyl Frashëri dhe Sami Frashëri përdorën pasurinë, dijen dhe lidhjet e tyre politike për t’i dhënë shqiptarëve një vetëdije të re kombëtare. Në atë kohë, kjo elitë ishte progresive, sepse i shërbeu nevojës themelore të epokës: krijimit të kombit. Shqiptarët e mësuan këtë shumë herët. Në shekullin XIX, kur Perandoria Osmane po shpërbëhej dhe fqinjët prisnin me hartat e hapura mbi tavolinë, Shqipëria nuk kishte as ushtri, as administratë, as një borgjezi të konsoliduar. Kishte vetëm disa bejlerë të kultivuar dhe disa intelektualë me vizion. Prej kësaj shtrese dolën Abdyl Frashëri, Sami Frashëri dhe Ismail Qemali. Ishin njerëz të botës osmane, por me zemër shqiptare. Ata përdorën privilegjet e tyre jo për të ruajtur rendin e vjetër, por për të shpikur një komb që ende nuk kishte shtet. Në atë moment, aristokracia shqiptare ishte më revolucionare se çdo tribun popullor.
Por historia nuk shpërndan dekorata të përjetshme. Pasi u ngrit flamuri në Vlorë në vitin 1912, Shqipëria kishte nevojë për diçka më pak poetike dhe më të vështirë: reforma. Fshatarët kërkonin tokë, shteti kërkonte administratë, ekonomia kërkonte modernizim. Një pjesë e atyre që kishin ndërtuar kombin nuk ishin të gatshëm të hiqnin dorë nga privilegjet e tyre. Patriotët e djeshëm u bënë konservatorët e sotëm. Nuk pushuan së qeni të rëndësishëm, por pushuan së qeni të domosdoshëm. Pas Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë, detyra historike ndryshoi. Shqipëria nuk kishte më nevojë vetëm për patriotizëm, por për reforma shoqërore, për modernizim ekonomik dhe për drejtësi në shpërndarjen e pronës. Një pjesë e po kësaj elite, e lidhur me çifligjet dhe privilegjet tradicionale, kundërshtoi ndryshimet e nevojshme. Kështu, forca që kishte ndihmuar në lindjen e shtetit u bë pengesë për zhvillimin e tij të mëtejshëm. Historia nuk mohoi kontributin e saj të mëparshëm, por ndryshoi gjykimin mbi funksionin e saj aktual. I njëjti proces u përsërit me institucionet fetare. Në shekuj, Kisha Katolike në Shqipëri, Kisha Ortodokse Autoqefale e Shqipërisë dhe Komuniteti Mysliman i Shqipërisë ruajtën gjuhën, arsimin dhe traditat kombëtare. Personalitete si Gjergj Fishta e shndërruan fenë në mbështetje të identitetit kombëtar. Megjithatë, në rendin totalitar të pas Luftës së Dytë Botërore, këto institucione u konsideruan si qendra të pavarura autoriteti dhe, për këtë arsye, u shtypën. Pavarësisht rolit të tyre historik, funksioni i tyre në raport me pushtetin e ri u interpretua ndryshe. E njëjta ironi prek edhe fenë. Në vendet e tjera të Europës, institucionet fetare shpesh u përplasën me idenë kombëtare. Në Shqipëri ndodhi e kundërta. Gjergj Fishta, Naim Frashëri dhe dhjetëra klerikë e intelektualë e mbrojtën gjuhën shqipe kur ajo nuk kishte as shkolla, as ministri. Ata e ruajtën kombin në kohën kur kombi ishte ende një ide. Por pas vitit 1944, regjimi i Enver Hoxha i pa këto institucione jo si mbrojtëse të identitetit, por si rivale të pushtetit absolut. Kisha dhe xhamia, që dikur kishin mbrojtur shpirtin e kombit, u shpallën armike të rendit të ri. Edhe borgjezia qytetare shqiptare, e cila në vitet e monarkisë kontribuoi në zhvillimin e tregtisë, të arsimit dhe të jetës urbane në qytete si Korçë dhe Shkodër, pas vitit 1945 u shpall armike e klasës punëtore. Në optikën e regjimit komunist, ajo kishte përmbushur një rol historik dhe tani përfaqësonte një rend që duhej tejkaluar.
Paradoksi më i madh i historisë shqiptare shfaqet te vetë lëvizja komuniste. Partia e Punës e Shqipërisë u paraqit fillimisht si forcë çlirimtare, duke udhëhequr Luftën Nacionalçlirimtare dhe duke premtuar barazi shoqërore. Por pas konsolidimit të pushtetit, ajo krijoi një sistem represiv që kufizoi liritë individuale dhe izoloi vendin për dekada. Forca që kishte ardhur në emër të emancipimit u shndërrua në mbrojtëse të një rendi të ngurtë dhe të mbyllur. Pra erdhën komunistët, të cilët mbërritën në pushtet me armë në dorë dhe me një premtim në gojë: barazinë. Partia e Punës e Shqipërisë fitoi prestigj të madh gjatë Lufta Nacionalçlirimtare. Në një vend të varfër dhe të copëzuar, ajo ofroi disiplinë, rend dhe një ide të fortë të së ardhmes. Për një kohë, dukej se historia kishte gjetur më në fund protagonistin e saj ideal. Por pushteti ka një zakon të vjetër: i bind revolucionarët se janë të pazëvendësueshëm. Dhe në çastin kur një forcë fillon të besojë këtë, ajo fillon të kalbet. Regjimi që premtoi emancipimin prodhoi burgje, izolim dhe heshtje.
Kur komunizmi u rrëzua në vitet 1990, shqiptarët besuan se kishin hyrë në epokën e lirisë. Dhe në një farë mase kishin të drejtë. U hapën kufijtë, u legalizua pluralizmi, vendi u kthye nga Perëndimi. Por edhe elitat demokratike, të lindura si shpresë, treguan se historia nuk bën përjashtime. Disa prej tyre u zhytën në korrupsion, klientelizëm dhe konflikt të pafund politik. Edhe këta, si pararendësit e tyre, u përballën me fatin e zakonshëm të elitave: nga instrumente të ndryshimit, në mbrojtëse të status quo-së. Pas Rënia e komunizmit në Shqipëri, elitat e reja demokratike hapën rrugën e pluralizmit dhe integrimit europian. Megjithatë, me kalimin e kohës, një pjesë e tyre u përfshi në korrupsion dhe klientelizëm, duke treguar edhe një herë se asnjë forcë nuk mbetet përjetësisht bartëse e përparimit. Nga kjo perspektivë, historia e Shqipërisë është historia e transformimit të vazhdueshëm të roleve shoqërore. Bejlerët, kleri, borgjezia, komunistët dhe elitat demokratike kanë qenë, secili në kohën e vet, herë motorë të zhvillimit, herë pengesa ndaj tij. Vlera e tyre historike nuk qëndron në një moral të pandryshueshëm, por në përputhjen ose mospërputhjen me nevojat e epokës.
Kjo është, në fund të fundit, historia e Shqipërisë moderne. Një vend ku bejlerët shpikën kombin dhe më pas u trembën nga reforma; ku kleri ruajti gjuhën dhe më pas u përndoq; ku komunistët çliruan vendin dhe më pas e burgosën; ku demokratët hapën dyert e Europës dhe më pas shpesh u bënë pengesë për standardet e saj. Filozofi do të thoshte se kjo nuk është tragjedi, por normalitet historik. Historia nuk njeh mirënjohje. Ajo përdor njerëzit, klasat dhe institucionet për aq kohë sa i duhen, dhe më pas i lë mënjanë pa ceremoni. Meritë e vërtetë nuk është të kesh qenë i dobishëm dje, por të dish të mos bëhesh pengesë sot. Pra, përvoja shqiptare e dy shekujve të fundit dëshmon se historia ecën përmes kontradiktave. Ajo nuk njeh privilegje të përjetshme dhe nuk garanton rol të përhershëm për askënd. Çdo klasë, çdo elitë dhe çdo traditë është e dobishme vetëm për aq kohë sa i shërben zhvillimit të shoqërisë. Kur ajo fillon të mbrojë privilegjet e veta dhe të pengojë ndryshimin, historia e tejkalon. Ky është mësimi më i thellë që mund të nxirret nga rrugëtimi i kombit shqiptar: përparimi nuk është pronë e askujt, por rezultat i një lëvizjeje të pandërprerë të shoqërisë drejt formave më të përshtatshme të organizimit dhe të lirisë. Në këtë kuptim, dyqind vitet e fundit të kombit shqiptar na mësojnë një të vërtetë të thjeshtë dhe të ashpër: askush nuk është i pazëvendësueshëm. Historia nuk ka pronarë. Ajo ka vetëm aktorë të përkohshëm, të cilët hyjnë në skenë, luajnë rolin e tyre dhe largohen, ndërsa kombi vazhdon udhëtimin e tij të vështirë drejt një forme gjithnjë e më të pjekur të lirisë.
