Llazar Syziu
Ekziston një iluzion që popujt e vegjël e ushqejnë me një këmbëngulje pothuajse fetare: bindja se historia ecën sipas planeve të tyre. Shqiptarët nuk kanë qenë përjashtim. Përkundrazi, ndoshta sepse kanë jetuar gjithmonë në kryqëzimin e perandorive dhe të interesave të huaja, ata kanë besuar se një akt trimërie, një kryengritje ose një revolucion mund ta drejtojë fatin sipas dëshirës së tyre. Historia, me cinizmin e saj të zakonshëm, ka treguar diçka tjetër. Shqiptari shpesh ka hyrë në betejë me një flamur në dorë dhe ka dalë prej saj me një hartë të vizatuar nga të tjerët. Historia nuk është thjesht një varg ngjarjesh të krijuara nga vullneti i individëve apo i turmave. Ajo është produkt i ndërveprimit të aspiratave njerëzore me rrethanat ekonomike, politike dhe ndërkombëtare. Për këtë arsye, në shumë raste, motivet subjektive të masave nuk përputhen me rezultatet objektive të proceseve që ato vënë në lëvizje. Edhe historia e Shqipërisë dëshmon se populli ka luftuar për ideale të caktuara, por zhvillimet historike kanë prodhuar pasoja që shpesh kanë qenë më të ndërlikuara ose të ndryshme nga synimet fillestare. Historia e kombeve rrallëherë zhvillohet sipas dëshirave të atyre që e bëjnë atë. Njerëzit nisen nga ideale, nga shpresa ose nga nevoja të çastit, por forcat që vihen në lëvizje shpesh krijojnë një rend të ri, të cilin askush nuk e kishte menduar plotësisht. Kjo është një nga ligjësitë më të njohura të zhvillimit shoqëror dhe historia e Shqipërisë ofron shembuj të shumtë që e vërtetojnë. Njerëzit e bëjnë historinë e tyre, por nuk e bëjnë sipas kushteve që zgjedhin vetë. Ata veprojnë të shtyrë nga interesat, bindjet dhe shpresat e tyre, por veprimet e tyre zhvillohen brenda një rendi ekonomik e shoqëror të trashëguar nga e kaluara. Pikërisht për këtë arsye, motivet subjektive të masave shpesh nuk përputhen me rezultatet objektive të proceseve që ato vënë në lëvizje. Historia e Shqipërisë është një dëshmi e qartë e kësaj ligjësie.
Një nga shembujt më domethënës është Lidhja Shqiptare e Prizrenit. Shqiptarët u bashkuan për të mbrojtur trojet e tyre dhe për të kundërshtuar copëtimin e vendit pas Kongresit të Berlinit. Motivet e tyre ishin të qarta: ruajtja e tërësisë territoriale dhe sigurimi i të drejtave kombëtare. Megjithatë, rezultati objektiv nuk ishte ai që dëshironin pjesëmarrësit. Lidhja u shtyp, ndërsa një pjesë e territoreve shqiptare mbeti jashtë kontrollit të tyre. Nga ana tjetër, kjo lëvizje krijoi themelet e ndërgjegjes kombëtare moderne dhe përgatiti rrugën për pavarësinë e Shqipërisë. Kështu, një përpjekje për mbrojtjen e menjëhershme të trojeve u shndërrua në një proces më të gjerë të ndërtimit të kombit. Lidhja e Prizrenit është një shembull i qartë. Burrat që u mblodhën aty nuk mendonin se po shkruanin një kapitull për tekstet e historisë. Ata donin diçka shumë më praktike: të mbronin tokat e tyre. Nuk ëndërronin monumente, por kufij. Megjithatë, kufijtë nuk i vendosën ata. I vendosën kancelaritë evropiane, ku diplomatët e veshur me frak flisnin për Ballkanin me të njëjtin ftohtësi me të cilën një tregtar ndan mallin në magazinë. Shqiptarët humbën shumë nga ato që donin të ruanin, por fituan diçka që ndoshta nuk e kishin parashikuar: vetëdijen se ishin një komb që duhej të kishte shtetin e vet. Në fundin e shekullit XIX, kur Perandoria Osmane po dobësohej dhe kombet e Ballkanit po kërkonin vendin e tyre në hartën politike të Evropës, shqiptarët u bashkuan për të mbrojtur trojet e tyre. Qëllimi i tyre ishte i drejtpërdrejtë: të pengonin copëtimin e vendit dhe të siguronin të drejta kombëtare. Megjithatë, ngjarjet morën një drejtim më të gjerë. Lëvizja kombëtare shqiptare nuk arriti të shmangte të gjitha humbjet territoriale, por ajo krijoi themelet mbi të cilat do të ndërtohej shteti shqiptar. Kështu, përpjekja për të ruajtur rendin e vjetër çoi në lindjen e një realiteti të ri politik. Në shekullin XIX, kur Perandoria Osmane po hynte në krizë, lëvizja kombëtare shqiptare nuk lindi thjesht nga dëshira romantike për atdheun. Ajo ishte shprehje e zhvillimit të marrëdhënieve të reja ekonomike dhe e formimit të një borgjezie kombëtare, e cila kishte nevojë për një treg më të bashkuar dhe për institucione që t’i shërbenin interesave të saj. Luftëtarët e Lidhjes së Prizrenit mendonin se po mbronin trojet e tyre, por objektivisht ata po merrnin pjesë në procesin historik të formimit të shtetit kombëtar modern. Historia përdori aspiratat e tyre për të krijuar një realitet të ri politik.
Një rast tjetër është ai i kryengritjeve shqiptare të viteve 1910–1912. Shumë prej udhëheqësve kërkonin autonomi brenda Perandorisë Osmane dhe garantimin e të drejtave kombëtare. Mirëpo, zhvillimet politike në Ballkan dhe ndërhyrja e Fuqive të Mëdha bënë që procesi të përfundonte me shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë. Megjithëse u krijua shteti shqiptar, kufijtë e tij nuk përfshinë të gjitha territoret e banuara nga shqiptarë. Kjo tregon se rrjedha e historisë nuk përcaktohet vetëm nga dëshirat e aktorëve të saj. Edhe kryengritjet e viteve 1910–1912 mbartnin të njëjtin paradoks. Shumë prej udhëheqësve kërkonin autonomi. Historia u dha pavarësinë. Duket si fitore, por nuk ishte aq e thjeshtë. Shteti shqiptar lindi, ndërsa një pjesë e madhe e shqiptarëve mbeti jashtë tij. Ishte një nga ato shakatë e hidhura që historia u rezervon popujve të vegjël: të fitosh një flamur dhe të humbasësh një pjesë të shtëpisë. Pra kryengritjet e viteve 1910–1912 tregojnë këtë dukuri. Shumë nga udhëheqësit shqiptarë kërkonin autonomi dhe vetadministrim. Por Luftërat Ballkanike dhe ndryshimet e mëdha ndërkombëtare përshpejtuan shpalljen e pavarësisë. Shteti shqiptar u krijua, por kufijtë e tij u përcaktuan nga vendimet e Fuqive të Mëdha dhe jo vetëm nga aspiratat e shqiptarëve. Historia dëshmoi edhe një herë se vullneti i një populli është i rëndësishëm, por ai vepron gjithmonë brenda rrethanave më të gjera të kohës. Kjo do të thotë se kryengritjet e viteve 1910–1912 e vërtetojnë këtë. Shumë pjesëmarrës kërkonin autonomi dhe mbrojtjen e zakoneve të tyre. Por zhvillimi i kapitalizmit në Evropë, dobësimi i perandorive shumëkombëshe dhe rivaliteti i shteteve ballkanike krijuan kushte që çuan drejt pavarësisë. Masat luftonin për një qëllim të afërt, ndërsa procesi historik realizonte një transformim më të thellë. Rezultati nuk ishte produkt i vullnetit individual, por i ndërveprimit të forcave shoqërore dhe politike të kohës.
Edhe Lufta Nacionalçlirimtare përbën një shembull të kësaj ligjësie. Shumë shqiptarë morën armët për të çliruar vendin nga pushtimi i huaj dhe për të ndërtuar një të ardhme më të mirë. Çlirimi i vendit u arrit, por pas luftës Shqipëria hyri në një sistem politik njëpartiak, me një ekonomi të centralizuar dhe me kufizime të shumta të lirive politike. Për një pjesë të madhe të pjesëmarrësve, objektivi kryesor kishte qenë liria kombëtare, ndërsa rezultati përfundimtar përfshiu edhe një transformim të thellë ideologjik dhe institucional. Lufta e Dytë Botërore solli këtë ironi. Mijëra shqiptarë luftuan për të çliruar vendin nga pushtuesit. Ata mendonin për lirinë, për fundin e luftës dhe për një jetë më të drejtë. Lufta mbaroi, pushtuesit ikën, por shteti që lindi pas saj kërkoi jo vetëm bindje, por edhe kontroll mbi mendimin, besimin dhe jetën private të qytetarëve. Çlirimi kombëtar u shoqërua me një rend të ri politik, të cilin jo të gjithë e kishin imagjinuar kur dolën në mal. Pra një kthesë e madhe erdhi gjatë Luftës së Dytë Botërore. Shqiptarët që morën pjesë në luftë dëshironin çlirimin e vendit dhe fundin e pushtimit të huaj. Ky qëllim u arrit. Por pas luftës, Shqipëria hyri në një sistem të ri politik dhe ekonomik, i cili ndryshoi rrënjësisht jetën e vendit. Reforma të thella shoqërore, ekonomike dhe kulturore u ndërmorën në emër të ndërtimit të një rendi të ri. Për shumë njerëz, këto zhvillime shkonin përtej qëllimit fillestar për të fituar lirinë kombëtare. Lufta Nacionalçlirimtare përfaqëson një shembull edhe më domethënës. Për shumë luftëtarë, qëllimi ishte çlirimi i vendit nga pushtimi i huaj. Por lufta nuk ishte vetëm një konflikt ushtarak; ajo ishte edhe një luftë për pushtetin politik dhe për ndryshimin e strukturës ekonomike të shoqërisë. Pas fitores, u kryen reforma të thella që ndryshuan marrëdhëniet e pronësisë dhe organizimin e shtetit. Kështu, motivet individuale të mijëra pjesëmarrësve u shkrinë në një proces objektiv që ndryshoi të gjithë bazën shoqërore të vendit.
Ngjarjet e viteve 1990 përbëjnë një shembull edhe më të afërt. Pas dekadash izolimi, qytetarët kërkonin demokraci, ekonomi tregu dhe një jetë më të mirë. Shqipëria u hap ndaj botës dhe ndërtoi institucione pluraliste. Megjithatë, tranzicioni solli edhe vështirësi të mëdha ekonomike dhe shoqërore. Emigracioni, papunësia dhe krizat politike u bënë pjesë e një periudhe të gjatë ndryshimesh. Këto pasoja nuk ishin synimi i atyre që kërkonin ndryshimin, por ato dolën nga vetë procesi historik. Ndoshta shembulli më domethënës është ai i viteve 1990. Turmat që mbushën rrugët nuk kërkonin teori politike. Kërkonin një jetë normale. Kërkonin të jetonin si Evropa që shihnin në televizor. Besonin se rrëzimi i një sistemi do të mjaftonte për të ndërtuar një tjetër. Por historia nuk është një ndërtesë ku mjafton të shembësh muret e vjetra për të parë menjëherë të ngrihen të rejat. Tranzicioni solli liri, por solli edhe pasiguri. Solli ekonomi tregu, por edhe varfëri për shumë njerëz. Solli të drejtën për të udhëtuar, por edhe emigracionin e një pjese të madhe të rinisë shqiptare. Pra shembulli edhe më i afërt është periudha e ndryshimeve demokratike të viteve 1990. Qytetarët shqiptarë kërkonin pluralizëm politik, ekonomi të lirë dhe një standard më të mirë jetese. Këto aspirata u realizuan pjesërisht me vendosjen e sistemit demokratik dhe hapjen e vendit ndaj botës. Megjithatë, tranzicioni solli edhe papunësi, emigracion masiv, kriza ekonomike dhe tensione të forta politike. Ngjarjet e vitit 1997 treguan qartë se energjia e një lëvizjeje popullore mund të prodhojë pasoja që askush nuk i kishte parashikuar. Kështu, ngjarjet e viteve 1990 nuk mund të kuptohen vetëm si një revoltë për liritë politike. Ato ishin pasojë e krizës së modelit ekonomik ekzistues dhe e ndryshimeve të mëdha që po ndodhnin në botë. Masat kërkonin një jetë më të mirë, mirëqenie dhe demokraci. Mirëpo kalimi drejt ekonomisë së tregut solli përqendrimin e pasurisë, pabarazi të reja shoqërore, emigracion masiv dhe konflikte të forta politike. Kjo nuk ndodhi sepse njerëzit dëshironin këto pasoja, por sepse zhvillimi i marrëdhënieve të reja ekonomike prodhoi efekte që shkonin përtej vullnetit të tyre.
Kjo nuk është një tragjedi vetëm shqiptare. Është një ligj i vjetër i historisë. Masat lëvizin të shtyra nga idealet, ndërsa historia ecën e shtyrë nga interesat, rastësitë dhe rrethanat. Njerëzit ndërtojnë planet e tyre, por ngjarjet kanë zakonin e keq të mos i lexojnë ato. Shqipëria e ka provuar këtë më shumë se një herë. Ka luftuar për autonomi dhe ka fituar pavarësi. Ka luftuar për liri dhe ka ndërtuar sisteme të forta pushteti. Ka kërkuar mirëqenie dhe ka kaluar përmes krizave të rënda. Kjo nuk e bën historinë shqiptare të veçantë; e bën thjesht njerëzore. Këto raste dëshmojnë se historia shqiptare është ndikuar jo vetëm nga vullneti i popullit, por edhe nga faktorë të tjerë si interesat e fuqive të mëdha, zhvillimet rajonale, kushtet ekonomike dhe vendimet e elitave politike. Kur këta faktorë ndërthuren, rezultati përfundimtar shpesh ndryshon nga synimet fillestare të masave. Kur shqyrtohen këto ngjarje në tërësinë e tyre, bëhet e qartë se historia shqiptare nuk mund të kuptohet vetëm nga dëshirat dhe idealet e njerëzve. Ajo është formësuar edhe nga ndikimi i zhvillimeve evropiane, nga interesat e shteteve të mëdha dhe nga ndryshimet ekonomike e shoqërore. Pikërisht ndërthurja e këtyre faktorëve bën që motivet subjektive të masave të mos përputhen gjithmonë me rezultatet objektive të proceseve historike. Kjo është dialektika e historisë. Njerëzit hyjnë në skenën historike me qëllime të caktuara, por ligjet objektive të zhvillimit shoqëror i shndërrojnë veprimet e tyre në pjesë të një procesi më të madh. Individët dhe turmat janë aktorët e historisë, por lëvizja e saj përcaktohet nga kontradiktat ekonomike, nga lufta për pushtet dhe nga ndryshimi i marrëdhënieve të prodhimit.
Në përfundim, mund të argumentohet se mospërputhja midis motiveve subjektive dhe rezultateve objektive është një nga ligjësitë më të rëndësishme të zhvillimit shoqëror. Historia e Shqipërisë, nga Lidhja e Prizrenit deri te tranzicioni demokratik, tregon se populli ka qenë gjithmonë një forcë aktive e ndryshimit, por jo gjithmonë ka mundur të përcaktojë drejtimin përfundimtar të proceseve historike. Pikërisht kjo e bën historinë një fushë komplekse, ku idealet njerëzore dhe realiteti historik jo rrallë ndjekin rrugë të ndryshme. Pra historia e Shqipërisë nuk duhet parë si një varg ngjarjesh të rastësishme ose si rezultat i vullnetit të disa figurave të mëdha. Ajo duhet kuptuar si një proces në të cilin masat popullore, të shtyra nga motive subjektive, bëhen bartëse të transformimeve objektive që shpesh tejkalojnë vetëdijen e tyre. Pikërisht në këtë qëndron një nga ligjësitë themelore të zhvillimit historik: njerëzit bëjnë historinë, por historia prodhon rezultate që nuk janë gjithmonë ato që njerëzit kishin menduar kur nisën ta bënin atë. Prandaj, historia e Shqipërisë nuk është vetëm historia e fitoreve dhe e humbjeve. Ajo është edhe historia e pasojave të papritura, ku një brez lufton për një qëllim të caktuar, ndërsa veprimi i tij hap rrugën për zhvillime që do të kuptohen plotësisht vetëm nga brezat që vijnë më pas. Ky është një mësim që nuk i përket vetëm një populli, por vetë natyrës së zhvillimit historik. Ndoshta mësimi më i madh është se popujt nuk duhet të gjykohen vetëm nga qëllimet e tyre, por edhe nga aftësia për të kuptuar pasojat e veprimeve të tyre. Sepse historia nuk është gjykatë e idealeve. Ajo është regjistri i rezultateve. Dhe shumë herë, ajo që një brez nis me entuziazëm, brezi tjetër detyrohet ta kuptojë me dhimbje.
