Llazar Syziu
Ka udhëheqës që ndërtojnë shtete dhe ka të tjerë që ndërtojnë sisteme. Enver Hoxha bëri të dyja – dhe pikërisht për këtë arsye mbetet një nga figurat më të vështira për t’u gjykuar pa pasion. Ai lindi më 16 tetor 1908 në Gjirokastër, në një Shqipëri që ende nuk e kishte vendosur se çfarë donte të ishte. U formua në Montpellier dhe Paris, ku Evropa e viteve ’30 prodhonte ide me ritmin e krizave të saj. Aty, në auditorë dhe kafene politike, ai nuk mësoi vetëm libra, por një mënyrë për ta parë botën: përmes konfliktit, përmes revolucionit, përmes bindjes se historia nuk pret, por shtyhet përpara. Kur shpërtheu Lufta e Dytë Botërore, ai nuk ishte më një vëzhgues. U bë drejtues i Frontit Nacionalçlirimtar dhe, si shumë liderë të lindur nga lufta, e ndërtoi autoritetin mbi disiplinën dhe mbi fitoren. Në vitin 1944, kur gjermanët u tërhoqën, ai nuk hyri thjesht në Tiranë: hyri në histori si fitues. Dhe fituesit, siç dihet, nuk negociojnë me humbësit – i zëvendësojnë.
Pas luftës, ai ndërtoi një shtet që nuk njihte rivalë. Partia e Punës e Shqipërisë nuk ishte thjesht parti; ishte shteti vetë. Opozita nuk u mund – u zhduk. Shqipëria u bë një laborator i një ideologjie që kërkonte barazi absolute dhe përfundoi në kontroll absolut. Ekonomia u rindërtua mbi parimin e barazisë: prona private u zhduk, toka u kolektivizua, dhe shteti u bë pronari universal. Në letër, ishte një projekt i drejtë. Në praktikë, shpesh ishte një makinë që prodhonte më shumë uniformitet sesa mirëqenie. Por duhet thënë pa hipokrizi: analfabetizmi u ul, industria u ngrit, infrastruktura bazë u ndërtua. Shqipëria doli nga një prapambetje shekullore. Pyetja është: me çfarë çmimi?
Në politikën e jashtme, ai fillimisht u lidh me Bashkimin Sovjetik, më pas me Republikën Popullore të Kinës, dhe në fund me askënd. Izolimi u bë doktrinë. Një vend i vogël vendosi të jetonte si një ishull ideologjik në një botë që ndryshonte me shpejtësi. Dhe ndërsa bota hapte kufijtë, Shqipëria i betononte. Brenda vendit, kontrolli nuk ishte vetëm politik, por edhe shpirtëror. Në vitin 1967, feja u ndalua dhe Shqipëria u shpall shtet ateist – një eksperiment radikal që synonte të krijonte “njeriun e ri”, por që në fakt shpesh krijoi një shoqëri të heshtur. Mendimi ndryshe nuk debatohej; ndëshkohej. Burgjet dhe internimet nuk ishin përjashtim, por pjesë e sistemit. Dhe megjithatë, është e lehtë ta reduktosh këtë histori në një fjalë: diktaturë. Por kjo do të ishte një thjeshtim i rrezikshëm. Sepse Enver Hoxha nuk ishte vetëm arkitekt i shtypjes; ishte edhe produkt i një kohe kur rendi ndërtohej shpesh mbi frikën dhe disiplinën. Ai krijoi një shtet funksional aty ku kishte kaos, por e mbylli atë shtet në një kafaz ideologjik. Kur vdiq më 11 prill 1985 në Tiranë, u përcoll me një ceremoni madhështore, si një figurë që kishte identifikuar veten me vetë shtetin. Por historia nuk njeh varrime përfundimtare. Pak vite më vonë, sistemi që ai ndërtoi filloi të shembet, si një ndërtesë që kishte qëndruar gjatë, por pa themele të hapura ndaj ndryshimit.
Sot, figura e tij mbetet e ndarë. Për disa, ai është çlirues dhe garant i pavarësisë në një botë të ndarë nga Lufta e Ftohtë. Për të tjerë, është simbol i izolimit dhe i një regjimi që i mohoi qytetarëve të vet liritë themelore. Të dyja palët kanë argumentet e tyre – dhe të dyja palët kanë të drejtë vetëm pjesërisht. Sepse e vërteta është më e pakëndshme: historia e Enver Hoxhës është historia e një paradoksi. Një vend i vogël u bë shtet i fortë, por një shtet i fortë u bë i mbyllur. Dhe pyetja që mbetet pezull nuk është vetëm për të kaluarën, por edhe për të tashmen: a mund të ndërtohet stabilitet pa liri, dhe nëse liria vjen, a është gjithmonë gati shoqëria ta përballojë atë?
