| Llazar Syziu |
Çdo pushtet, sapo vendoset, përpiqet të fitojë jo vetëm kontrollin mbi territorin dhe institucionet, por edhe mbi kujtesën historike. Kush zotëron interpretimin e së kaluarës, fiton një pjesë të legjitimitetit për të sunduar të tashmen. Për këtë arsye, historia nuk është kurrë një grumbull datash dhe numrash; ajo është një fushë ku përplasen interesa politike, ideologji dhe vizione të ndryshme mbi shoqërinë. Lufta e Dytë Botërore në Shqipëri është një shembull domethënës i këtij ligji historik. Historia ka një ves të çuditshëm: sa më larg të mbeten ngjarjet, aq më shumë rriten numrat. Herojtë bëhen më të shumtë, armiqtë më të egër, fitoret më të mëdha. Pastaj, një ditë, hapen arkivat dhe historianët fillojnë punën e tyre të heshtur. Ata nuk mbajnë flamuj. Mbajnë dokumente. Dhe dokumentet kanë një zakon të pakëndshëm: rrallë i binden propagandës. Edhe Lufta e Dytë Botërore në Shqipëri nuk i shpëtoi këtij ligji. Historia nuk është vetëm rrëfim ngjarjesh, por edhe interpretim i fakteve. Pikërisht për këtë arsye, të dhënat statistikore kanë një rëndësi të veçantë, sepse ato ndihmojnë të kuptohet përmasa reale e një konflikti. Lufta e Dytë Botërore në Shqipëri ka qenë për dekada një nga temat më të debatuara të historiografisë shqiptare. Gjatë periudhës socialiste, regjimi komunist ndërtoi një interpretim zyrtar të luftës, ndërsa pas viteve 1990 studiuesit filluan të analizojnë dokumente shqiptare, italiane, gjermane dhe aleate, duke sjellë një pamje më të detajuar të humbjeve njerëzore. Krahasimi i këtyre dy qasjeve tregon se ndryshimi nuk qëndron aq te numri i përgjithshëm i viktimave, sa te mënyra se si ato klasifikohen dhe interpretohen.
Për dekada me radhë, shqiptarët u mësuan me një shifër që u përsërit aq shpesh, sa mori pamjen e një të vërtete të padiskutueshme: 28 mijë dëshmorë. Ishte një numër që nuk duhej analizuar, por besuar. Nuk pyetej se kush ishin, si kishin vdekur, në cilat rrethana dhe nga dora e kujt. Numri mjaftonte. Ai ishte bërë pjesë e mitit kombëtar. Por historia nuk është fe. Ajo jeton nga pyetjet. Regjimi komunist e paraqiste Luftën Nacionalçlirimtare si ngjarjen më të lavdishme të historisë moderne shqiptare. Në tekstet shkollore, botimet zyrtare dhe ceremonitë përkujtimore përsëritej vazhdimisht shifra prej rreth 28.000 dëshmorësh. Bile edhe në vjersha dhe poema epike. Kjo shifër u bë pjesë e kujtesës kolektive dhe simbol i sakrificës së popullit shqiptar. Megjithatë, historiografia e kohës nuk bënte dallime të qarta midis partizanëve të vrarë në luftime, civilëve të vrarë nga pushtuesit, viktimave të represionit dhe atyre që humbën jetën në konfliktin e brendshëm politik. Pas vitit 1944, pushteti i ri ndërtoi një histori zyrtare që kishte një funksion të qartë politik. Ajo duhej të provonte se regjimi ishte produkti i vetëm i ligjshëm i luftës dhe se udhëheqja e tij mishëronte vullnetin e të gjithë popullit. Në këtë kuadër, shifra prej rreth 28.000 dëshmorësh u shndërrua jo vetëm në një statistikë, por në një simbol politik. Numri nuk shërbente vetëm për të përshkruar të kaluarën; ai shërbente për të justifikuar pushtetin e së tashmes. Por analiza historike nuk mund të ndalet te simboli. Kur arkivat shqiptare, italiane dhe gjermane filluan të flasin, u kuptua se e njëjta shifër mund të tregojë histori krejt të ndryshme. Po, rreth 28–30 mijë shqiptarë mund të kenë humbur jetën gjatë luftës. Por kjo nuk do të thotë se të gjithë ranë në të njëjtën mënyrë.
Lufta dhe aritmetika e historisë. Rreth 3.000–5.000 shqiptarë u vranë gjatë pushtimit italian. Më pas erdhën gjermanët dhe me ta një luftë më e shkurtër, por më brutale. Operacionet ndëshkimore, djegiet e fshatrave dhe ekzekutimet sollën edhe 8.000–10.000 viktima të tjera. Këto nuk janë vetëm shifra. Janë fshatra të zbrazur, familje të shkatërruara dhe emra që nuk gjenden gjithmonë në monumente. Pastaj është kapitulli që për shumë vite mbeti i mbyllur. Studimet historike bashkëkohore paraqesin një ndarje më të hollësishme të humbjeve. Sipas tyre, gjatë pushtimit italian të viteve 1939–1943 u vranë rreth 3.000–5.000 shqiptarë si pasojë e operacioneve ushtarake, represionit dhe përleshjeve të armatosura. Pas kapitullimit të Italisë, pushtimi gjerman u karakterizua nga një intensitet më i madh dhune. Djegia e fshatrave, ekzekutimet dhe operacionet ndëshkimore sollën rreth 8.000–10.000 viktima shqiptare. Këto shifra tregojnë se, megjithëse pushtimi gjerman zgjati më pak, ai ishte më i ashpër për popullsinë civile. Kur dokumentet shqiptare, italiane dhe gjermane krahasohen me njëra-tjetrën, bëhet e qartë se humbjet njerëzore kanë një përbërje shumë më të ndërlikuar. Rreth 3.000–5.000 shqiptarë humbën jetën gjatë pushtimit italian. Më pas, gjatë pushtimit gjerman, represioni u bë edhe më i ashpër dhe solli rreth 8.000–10.000 viktima të tjera. Këto humbje ishin rezultat i politikës së pushtimit dhe i logjikës së luftës totale, ku popullsia civile shndërrohej në objekt ndëshkimi.
Një aspekt që historiografia komuniste e trajtoi shumë pak ishte konflikti i brendshëm shqiptar. Në vitet 1943–1944, përplasjet ndërmjet Frontit Nacionalçlirimtar, Ballit Kombëtar, Legalitetit dhe formacioneve të tjera morën karakterin e një lufte civile. Historianët e sotëm vlerësojnë se kjo përplasje shkaktoi rreth 2.000–3.000 viktima shqiptare. Pranimi i këtij fakti nuk e zvogëlon rëndësinë e luftës kundër pushtuesit, por e plotëson tablonë historike duke treguar se shqiptarët luftuan jo vetëm kundër ushtrive të huaja, por edhe mes tyre. Megjithatë, lufta nuk zhvillohej vetëm midis popullit shqiptar dhe ushtrive pushtuese. Në vitet 1943–1944, kontradiktat politike brenda vetë shoqërisë shqiptare u shndërruan në përplasje të armatosura. Fronti Nacionalçlirimtar, Balli Kombëtar dhe Legaliteti nuk përfaqësonin thjesht organizata ushtarake; ato mishëronin projekte të ndryshme për mënyrën se si duhej të organizohej pushteti pas luftës. Nga ky konflikt i brendshëm humbën jetën rreth 2.000–3.000 shqiptarë. Kjo dëshmon se historia nuk është vetëm përballje me armikun e jashtëm, por edhe rezultat i kontradiktave të brendshme politike e shoqërore. Në vitet 1943–1944 shqiptarët nuk luftuan vetëm kundër pushtuesit. Luftuan edhe kundër njëri-tjetrit. Fronti Nacionalçlirimtar, Balli Kombëtar, Legaliteti dhe formacione të tjera u përplasën në një konflikt që sot shumë historianë e përkufizojnë si luftë civile. Rreth 2.000–3.000 shqiptarë humbën jetën në këtë përballje. Për një kohë të gjatë kjo pjesë e historisë u hesht, sepse nuk i shërbente rrëfimit të një populli të bashkuar. Por faktet nuk zhduken vetëm sepse nuk përmenden.
Po aq domethënëse është edhe ndarja midis luftëtarëve dhe civilëve. Sipas vlerësimeve bashkëkohore, vetëm rreth 6.500–7.500 partizanë ranë në luftime, ndërsa rreth 5.000–6.000 civilë humbën jetën si pasojë e bombardimeve, represionit dhe operacioneve ushtarake. Kjo ndarje nuk ishte e pranishme në historiografinë zyrtare të periudhës socialiste, e cila prirej ta përfshinte sakrificën kombëtare pothuajse tërësisht nën simbolin e dëshmorit partizan. Po kështu ndryshon edhe fotografia e vetë luftës partizane. Historiografia e periudhës socialiste krijoi përshtypjen se pothuajse të gjitha viktimat ishin partizanë. Studimet e sotme flasin për rreth 6.500–7.500 partizanë të vrarë në luftime. Krahas tyre qëndrojnë mijëra civilë: gra, pleq dhe fëmijë që nuk mbanin armë, por që u gjendën në mes të zjarrit. Edhe ata janë pjesë e historisë, edhe pse propaganda nuk dinte ç’të bënte me ta. Patjetër që represioni dhe fushatat ndëshkuese drejtoheshin në zonat që mbeshtetnin më tepër rezistencën e frontit antifashist, por ata nuk e dhane jetën me armë në dorë. Edhe përbërja e viktimave flet më shumë sesa numri i tyre. Studimet bashkëkohore tregojnë se rreth 6.500–7.500 ishin partizanë të vrarë në luftime, ndërsa rreth 5.000–6.000 ishin civilë. Gruaja që humbi jetën nga bombardimet, fëmija i vrarë gjatë një operacioni ndëshkimor dhe fshatari i ekzekutuar nuk mund të zhduken nga historia vetëm sepse nuk i shërbejnë një rrëfimi politik. Historia nuk njeh kategori njerëzish me vlerë të ndryshme; ajo njeh vetëm njerëz që kanë jetuar dhe kanë humbur jetën.
Një tjetër ndryshim lidhet me humbjet e ushtrive pushtuese. Gjatë periudhës socialiste shpesh theksohej se forcat partizane kishin asgjësuar dhjetëra mijëra ushtarë italianë dhe gjermanë. Ata nuk ishin pula, as lepuj, por kontigjente humanësh të përgatitur më së miri për aktivitete vrastare. Studimet e bazuara në arkivat ushtarake japin shifra më të ulëta: rreth 3.000–4.000 italianë dhe 2.000–3.000 gjermanë të vrarë në territorin shqiptar. Në të njëjtën kohë, dihet se gjatë luftës në Shqipëri kaluan mbi 500.000 ushtarë italianë dhe rreth 80.000–100.000 ushtarë gjermanë, për shkak të rotacionit të vazhdueshëm të njësive. Këto të dhëna ndihmojnë për të kuptuar më mirë përmasat reale të pranisë ushtarake në vend. Historia nuk matet me mite, por me fakte. Po kështu, edhe humbjet e ushtrive pushtuese kërkojnë një analizë të çliruar nga retorika. Në Shqipëri kaluan mbi 500.000 ushtarë italianë dhe rreth 80.000–100.000 gjermanë, ndërsa humbjet e tyre vlerësohen në rreth 3.000–4.000 italianë dhe 2.000–3.000 gjermanë të vrarë. Këto shifra nuk zvogëlojnë rëndësinë e rezistencës shqiptare; përkundrazi, e vendosin atë në përmasat e saj reale dhe e ndajnë analizën historike nga nevoja për ekzagjerim propagandistik. Edhe humbjet e ushtrive pushtuese kanë kaluar në sitën e dokumenteve. Për shumë vite u krijua përshtypja se në Shqipëri ishin asgjësuar dhjetëra mijëra italianë e gjermanë. Arkivat ushtarake japin një tablo më të matur: rreth 3.000–4.000 italianë dhe 2.000–3.000 gjermanë të vrarë. Këto shifra nuk e zvogëlojnë rezistencën shqiptare; përkundrazi, e vendosin atë në përmasat e saj reale, pa nevojën e ekzagjerimeve.
Paradoksi është se numri i përgjithshëm nuk ndryshon shumë. Ai mbetet afërsisht 28–30 mijë viktima shqiptare. Ajo që ndryshon është përbërja e tij. Historia moderne nuk pyet vetëm “sa”. Ajo pyet “kush”, “si” dhe “pse”. Këto janë pyetje më të vështira, por edhe më të ndershme. Megjithatë, duhet theksuar se ekziston edhe një pikë ku dy qasjet afrohen. Shifra e përgjithshme prej rreth 28.000–30.000 viktimash shqiptare nuk ndryshon ndjeshëm nga ajo që përmendej gjatë periudhës socialiste. Dallimi thelbësor qëndron në përmbajtjen e saj. Historiografia komuniste e paraqiste këtë numër kryesisht si rezultat të luftës së udhëhequr nga Fronti Nacionalçlirimtar, ndërsa historiografia bashkëkohore e ndan atë në kategori të ndryshme: partizanë, civilë, viktima të pushtimit italian, viktima të pushtimit gjerman dhe viktima të konfliktit të brendshëm. Pra paradoksi është se shifra e përgjithshme prej rreth 28.000–30.000 viktimash shqiptare nuk ndryshon ndjeshëm nga ajo që u përhap gjatë periudhës socialiste. Ndryshon përmbajtja e saj. Ajo që dikur paraqitej si një masë homogjene dëshmorësh, sot ndahet në kategori të ndryshme: luftëtarë, civilë, viktima të pushtimit italian, viktima të pushtimit gjerman dhe viktima të konfliktit të brendshëm. Kjo nuk është një çështje aritmetike; është një ndryshim metodologjik që e çliron historinë nga funksioni i saj propagandistik.
Në përfundim, historia nuk duhet të mbështetet vetëm mbi shifra, por edhe mbi analizën e tyre. Statistikat nuk janë thjesht numra; ato përfaqësojnë jetë njerëzish dhe duhet të interpretohen me kujdes. Krahasimi ndërmjet të dhënave të periudhës socialiste dhe studimeve moderne tregon se njohja historike është zhvilluar falë hapjes së arkivave dhe metodave më të avancuara të kërkimit. Prandaj, një qasje kritike dhe e balancuar ndaj burimeve historike është mënyra më e mirë për të kuptuar të kaluarën dhe për të ndërtuar një kujtesë historike sa më të saktë. Prandaj, detyra e historianit nuk është të mbrojë një mit, por të zbulojë marrëdhëniet reale që prodhojnë ngjarjet historike. Vetëm atëherë shifrat pushojnë së qeni instrumente të legjitimimit politik dhe kthehen në atë që janë në të vërtetë: dëshmi të fatit njerëzor. Historia nuk fiton kur një ideologji triumfon mbi tjetrën; ajo fiton vetëm kur faktet vendosen mbi interesat politike dhe kur e kaluara studiohet siç ka qenë, jo siç ka dëshiruar ta paraqesë pushteti i radhës. Në fund të fundit, propaganda dhe historia kanë objektiva të ndryshëm. Propaganda kërkon besim; historia kërkon prova. Propaganda ndërton mite; historia përpiqet të kuptojë njerëzit. Propaganda është e qetë vetëm kur të gjithë përsërisin të njëjtën shifër; historia fillon pikërisht atëherë kur dikush pyet se çfarë fshihet pas saj.
Prandaj, respekti për ata që humbën jetën nuk matet duke përsëritur numra të shenjtëruar nga koha. Ai matet duke u përpjekur të njohim të vërtetën, sado e ndërlikuar të jetë. Sepse një komb nuk bëhet më i madh duke zbukuruar të kaluarën e tij. Ai bëhet më i pjekur kur ka guximin ta shohë atë ashtu siç ka qenë: me heroizëm, me gabime, me sakrifica dhe me plagë që asnjë propagandë nuk mund t’i fshijë.
