Llazar Syziu
Ka periudha historike që lënë pas monumente. Ka të tjera që lënë plagë. Shqipëria komuniste i la të dyja. Ajo ndërtoi fabrika, hidrocentrale, shkolla, uzina, rrugë dhe institucione që nuk kishin ekzistuar më parë. Në të njëjtën kohë, ndërtoi edhe një sistem ku pushteti depërtonte në çdo skaj të jetës së qytetarit, ku mendimi politik kishte kufij të ngushtë dhe ku shteti e shihte veten si arbitrin e vetëm të së vërtetës. Kjo është arsyeja pse historia e asaj periudhe nuk mund të shkruhet as si një hymn lavdie, as si një aktakuzë e vetme. Ajo duhet të shkruhet duke parë njerëzit që e ndërtuan. Historia e një shteti nuk ndërtohet vetëm nga institucionet, por edhe nga njerëzit që i drejtojnë ato, nga intelektualët që formësojnë mendimin, nga artistët që pasqyrojnë frymën e kohës dhe nga sportistët që përfaqësojnë kombin. Kjo është veçanërisht e vërtetë për Shqipërinë gjatë periudhës komuniste (1944–1990), një epokë e karakterizuar nga një shtet shumë i centralizuar, ku pothuajse çdo aspekt i jetës politike, ekonomike, kulturore dhe shoqërore ishte i lidhur ngushtë me institucionet shtetërore. Një regjim nuk mbahet në këmbë vetëm nga një udhëheqës. Ai mbështetet mbi një brez drejtuesish, administratorësh, ushtarakësh, akademikësh, artistësh dhe sportistësh që, secili në mënyrën e vet, bëhen pjesë e mekanizmit të shtetit. Shqipëria e viteve 1944–1990 nuk përbën përjashtim. Nëse kërkohet të përzgjidhen rreth njëzet figurat që patën ndikimin më të gjerë në jetën shtetërore dhe shoqërore të asaj kohe, lista nuk mund të jetë absolute. Kjo listë nuk është shteruese, por përmbledh figurat që patën ndikim të rëndësishëm në drejtimin e shtetit, zhvillimin ekonomik, organizimin e mbrojtjes, arsimin, shkencën, kulturën, artin dhe sportin gjatë periudhës komuniste në Shqipëri. Shqipëria e Enver Hoxhës ishte ndoshta eksperimenti më i izoluar politik i Evropës pas Luftës së Dytë Botërore. Kur Polonia kërkonte hapësira reformimi, kur Hungaria njihte luhatjet e saj, kur Çekosllovakia përpiqej të shpikte një “socializëm me fytyrë njerëzore”, Shqipëria zgjodhi rrugën e kundërt: sa më shumë bota ndryshonte, aq më shumë ajo përpiqej të mbetej e pandryshueshme. Ishte paradoksi i një shteti që ndërtonte bunkerë për t’u mbrojtur nga rreziqe që shpesh ekzistonin vetëm në hartat ideologjike të udhëheqjes. Megjithatë, edhe regjimet më të mbyllura nuk arrijnë ta planifikojnë plotësisht jetën intelektuale. Ekonomia mund të funksionojë sipas planeve pesëvjeçare; talenti jo. Ai nuk prodhohet me vendim partie, nuk shpërndahet me dekret dhe nuk lind nga një rezolutë kongresi. Maksimumi që mund të bëjë pushteti është ta orientojë, ta përdorë ose ta kufizojë. Kurrë ta krijojë.
Në krye të tyre qëndron Enver Hoxha. Pavarësisht bindjeve politike të kujtdo, është e pamundur të rrëfehet historia e Shqipërisë së shekullit XX pa filluar prej tij. Ai nuk ishte vetëm drejtuesi i shtetit; ai ishte boshti rreth të cilit rrotullohej i gjithë sistemi. Vendimet për ekonominë, diplomacinë, arsimin, ushtrinë dhe kulturën mbanin vulën e tij. Nën drejtimin e tij u zhduk analfabetizmi masiv, u ndërtuan uzina e hidrocentrale dhe u shtri energjia elektrike në të gjithë vendin. Por po aq të vërteta janë edhe internimet, burgjet politike, kontrolli mbi fjalën e lirë dhe izolimi i Shqipërisë nga pjesa më e madhe e botës. Historia nuk fiton asgjë nëse pranon vetëm njërën anë të këtij bilanci. Mehmet Shehu ishte njeriu i veprimit. Nëse Hoxha projektonte drejtimin politik, Shehu ishte administratori që kërkonte zbatimin e tij. Për gati tri dekada ai drejtoi qeverinë dhe mbikëqyri realizimin e planeve ekonomike, zgjerimin e industrisë, zhvillimin e energjetikës dhe organizimin e aparatit shtetëror. Ai konsiderohej administratori më i fuqishëm i shtetit socialist dhe një nga organizatorët kryesorë të ekonomisë së planifikuar. Fundi i tij tragjik nuk e fshiu faktin se për shumë vite ishte figura e dytë më e fuqishme e vendit. Në organizimin e Partisë së Punës dhe të administratës shtetërore spikat Hysni Kapo. Ai ishte një nga bashkëpunëtorët më të afërt të Enver Hoxhës dhe ndikoi në funksionimin e strukturave politike, në politikën e jashtme dhe në marrëdhëniet me vendet socialiste. Roli i tij nuk ishte aq publik sa ai i Enver Hoxhës apo Mehmet Shehut, por ndikimi në vendimmarrje ishte i konsiderueshëm. Ai nuk kishte profilin publik të udhëheqësve kryesorë, por ndikimi i tij në organizimin e partisë dhe në funksionimin e administratës ishte i madh. Sistemet e centralizuara nuk mbështeten vetëm mbi figurat që shfaqen në tribunë; ato mbështeten edhe mbi ata që organizojnë mekanizmin e tyre të përditshëm. Ramiz Alia përfaqëson lidhjen ndërmjet dy epokave. Fillimisht ai pati rol të rëndësishëm në drejtimin e rinisë, propagandës dhe arsimit, ndërsa pas vitit 1985 mori drejtimin e shtetit. Ai udhëhoqi Shqipërinë në periudhën e fundit të regjimit komunist dhe në fillimin e tranzicionit drejt pluralizmit politik, duke mbetur figura kyçe e viteve 1985–1992. Ramiz Alia përfaqëson një kapitull tjetër. Ai trashëgoi një sistem të ngritur mbi disiplinën e hekurt, por e drejtoi atë në çastin kur themelet e tij kishin filluar të lëkundeshin. Nën drejtimin e tij Shqipëria hyri në pluralizëm dhe u përball me fundin e rendit socialist. Historia do ta gjykojë më shumë si njeriun e tranzicionit sesa si arkitektin e sistemit.
Ekonomia shqiptare nuk do të kishte marrë formën që njohim pa inxhinierë dhe organizatorë si Spiro Koleka. Hidrocentralet, uzinat, objektet industriale dhe infrastruktura nuk ndërtohen vetëm me slogane. Ato kërkojnë planifikim teknik, organizim dhe drejtim. Koleka ishte një nga njerëzit që mishëroi këtë dimension të shtetit socialist. Në mbrojtje spikati Beqir Balluku. Ai organizoi ushtrinë për më shumë se njëzet vjet dhe ndikoi në ndërtimin e strukturave ushtarake të vendit. Fati i tij politik dëshmoi një të vërtetë të njohur për regjimet autoritare: afërsia me pushtetin nuk garanton gjithmonë siguri prej tij. Një shtet nuk jeton vetëm me politikë dhe ekonomi. Ai jeton edhe me dijen. Aleks Buda ngriti institucionet e kërkimit historik dhe albanologjik. Ai nuk ishte vetëm historian; ishte arkitekt institucional. Akademia e Shkencave dhe rrjeti i kërkimit historik nuk u ndërtuan spontanisht. Ato kërkonin organizim, standarde dhe formim profesional. Natyrisht, interpretimi i historisë mbështetej mbi metodologjinë marksiste-leniniste dhe shumë përfundime pasqyronin klimën ideologjike të kohës. Por, siç ndodh shpesh në histori, mjeti mbijetoi më gjatë se doktrina. Arkivat, botimet kritike, puna mbi burimet dhe disiplinimi metodologjik vazhduan të shërbenin edhe pasi sistemi që i kishte financuar u shemb. Ideologjia u plak; dokumenti mbeti. Edhe më domethënës është rasti i Eqrem Çabejt. Gjuha është një nga ato pak realitete që pushteti nuk arrin ta komandojë plotësisht. Mund të ndalosh një gazetë, por jo evolucionin fonetik të një fjale. Mund të imponosh një slogan, por jo historinë e një etimologjie. Çabej, me formimin e tij në universitetet austriake dhe metodën e filologjisë evropiane, punoi mbi një territor ku propaganda kishte ndikim shumë më të kufizuar. Pikërisht për këtë arsye, studimet e tij vazhdojnë të lexohen jo si dokumente të një regjimi, por si pjesë e trashëgimisë shkencore shqiptare. Eqrem Çabej i dha gjuhës shqipe një analizë shkencore që vazhdon të mbetet themelore edhe sot. Androkli Kostallari organizoi punën që çoi në standardizimin e shqipes, duke krijuar një normë të përbashkët për administratën dhe arsimin. Ai drejtoi hartimin e fjalorëve dhe ishte një nga figurat kryesore të Kongresit të Drejtshkrimit të vitit 1972. Pavarësisht debateve që vazhdojnë mbi disa zgjedhje gjuhësore të asaj kohe, ndikimi i standardit në arsimin dhe administratën shqiptare është i padiskutueshëm. Shaban Demiraj e zhvilloi më tej këtë traditë me studimet e tij të gramatikës dhe historisë së gjuhës. Në fushën e gjuhësisë, Shaban Demiraj përfaqëson vazhdimësinë e studimeve shkencore shqiptare. Punimet e tij mbi gramatikën historike, morfologjinë dhe zhvillimin e gjuhës shqipe janë ende sot referenca themelore në universitetet shqiptare. Edhe kur debatet mbi disa zgjedhje shkencore vazhdojnë, pesha e veprës së tyre mbetet e padiskutueshme. Historia kombëtare u studiua dhe u interpretua nga Kristo Frashëri. Në historiografi, Kristo Frashëri dha kontribut të rëndësishëm në studimin e Rilindjes Kombëtare, të epokës së Skënderbeut dhe të historisë moderne shqiptare. Edhe pse disa interpretime të tij janë diskutuar në dritën e zhvillimeve të mëvonshme të historiografisë, ndikimi i tij në formimin e brezave të studiuesve është i rëndësishëm.
Në letërsi, Ismail Kadare dhe Dritëro Agolli u bënë dy shtyllat e kulturës shqiptare. Kadare e çoi romanin shqiptar përtej kufijve të vendit dhe përdori historinë e mitin për të trajtuar çështje universale. Në letërsi, debati mbi Ismail Kadarenë shpesh ka qenë më politik sesa letrar. Pyetja nëse ishte “shkrimtar i regjimit” apo “shkrimtar kundër regjimit” është, ndoshta, një pyetje që e varfëron letërsinë. Letërsia e madhe rrallë pranon të futet në formularët e administratës ideologjike. Një censurë mund të lexojë një roman si himn; një brez tjetër si alegori; një studiues i huaj si meditim universal mbi pushtetin. Kjo shumësi leximesh nuk është dobësi e veprës; është prova e jetëgjatësisë së saj. Propaganda kërkon një kuptim të vetëm. Letërsia jeton pikërisht sepse nuk pranon vetëm një. Edhe Dritëro Agolli dëshmon të njëjtin fenomen nga një kënd tjetër. Agolli, ndikoi fuqishëm në jetën letrare si poet, romancier dhe drejtues i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve. Në veprën e tij propaganda nuk mungon, por shpesh nuk është ajo që mbetet në kujtesën e lexuesit. Kujtohen personazhet, humori, ironia e butë, kontradiktat e fshatit dhe qytetit, dobësitë njerëzore. Regjimet zakonisht besojnë se njerëzit mbajnë mend parullat; në të vërtetë, lexuesit mbajnë mend njerëzit. Agolli solli një zë poetik e narrativ që u bë pjesë e kujtesës kolektive të disa brezave. Të dy shkruan brenda një sistemi të kontrolluar, por secili gjeti mënyrën e vet për të krijuar një univers letrar që mbijetoi edhe pas rënies së atij sistemi.
Në artet skenike ndodh një fenomen edhe më interesant. Një aktor nuk mund të improvizojë talentin, ashtu si një violinist nuk mund të interpretojë me urdhër administrativ. Kadri Roshi, Margarita Xhepa, Sandër Prosi dhe Robert Ndrenika mbetën figura qendrore jo sepse skenarët ishin ideologjikë, por sepse interpretimi i tyre ishte njerëzor. Ironia e historisë është se shumë filma që dikur u prodhuan për të lavdëruar sistemin, sot shikohen për arsye krejt të tjera: për aktrimin, dialogun, fotografinë ose nostalgjinë kulturore. Mesazhi politik është zbehur; arti ka mbetur. Teatri dhe kinemaja u identifikuan me artistë si Kadri Roshi, Margarita Xhepa dhe Dhimitër Anagnosti. Ata formësuan gjuhën artistike të një epoke dhe krijuan personazhe që mbetën pjesë e kulturës shqiptare. Arti i tyre lindi në një sistem me kufizime ideologjike, por shumë prej interpretimeve dhe filmave të tyre e tejkaluan kohën kur u krijuan. Në muzikë, Çesk Zadeja hodhi themelet e kompozicionit klasik shqiptar. Simfonitë, operat dhe baletet e tij krijuan një traditë kombëtare në muzikën akademike, ndërsa Vaçe Zela u bë zëri më i njohur i muzikës së lehtë. Njëri krijoi partitura që hynë në historinë e muzikës kombëtare; tjetra krijoi emocione që publiku vazhdon t’i ruajë në kujtesë. As sporti nuk mbeti jashtë këtij zhvillimi. Ymer Pampuri solli Shqipërisë titullin e parë botëror në peshëngritje, ndërsa Panajot Pano u shndërrua në simbolin e futbollit shqiptar. Sporti shqiptar fitoi identitet ndërkombëtar falë figurave si Panajot Pano dhe Ymer Pampuri. Njëri u bë simbol i futbollit shqiptar, tjetri hapi rrugën e medaljeve evropiane në peshëngritje. Pano konsiderohet një nga futbollistët më të mëdhenj shqiptarë të shekullit XX dhe një simbol i suksesit të futbollit kombëtar. Në një vend të izoluar, suksesi sportiv kishte edhe peshën e një prezantimi kombëtar. Fitorja në arenën sportive nuk pyet për ideologji; ajo matet me sekonda, gola dhe kilogramë. Për këtë arsye, sukseset e tyre mbeten të vlefshme edhe sot.
Çfarë i bashkon të gjitha këto figura? Jo bindjet e njëjta. Jo të njëjtat role. As të njëjtat fate. Ajo që i bashkon është ndikimi. Në tërësi, këto njëzet figura përfaqësojnë pothuajse të gjitha shtyllat mbi të cilat u mbështet shteti shqiptar gjatë periudhës komuniste: drejtimin politik, ekonominë e planifikuar, mbrojtjen kombëtare, arsimin, shkencën, gjuhësinë, letërsinë, muzikën, teatrin, kinemanë dhe sportin. Secili, në fushën e vet, ndryshoi diçka në jetën e vendit. Disa morën vendime politike që prekën miliona njerëz. Të tjerë ndërtuan institucione shkencore, shkruan libra, kompozuan muzikë, interpretuan role apo fituan gara sportive që formësuan kujtesën kolektive. Kjo nuk do të thotë se sistemi ishte më liberal sesa paraqitet sot. Përkundrazi. Censura ishte reale. Vetëcensura ishte ndoshta edhe më e fortë. Shumë dorëshkrime nuk panë kurrë dritën e botimit, shumë ide mbetën në sirtarë dhe shumë karriera u ndërprenë për arsye politike. Do të ishte po aq e pasaktë të idealizohej kjo periudhë, sa do të ishte e padrejtë të mohohej çdo arritje e saj. Historia nuk funksionon me ngjyrat bardh e zi që preferojnë polemistët. Ajo është një mozaik ku drita dhe hija bashkëjetojnë në të njëjtën figurë. Prandaj, historia nuk duhet t’i trajtojë këta njerëz si monumente të paprekshme dhe as si simbole që duhen rrëzuar pa dallim. Ajo duhet t’i vendosë në kohën e tyre, të peshojë veprat dhe pasojat e tyre, të dallojë kontributin profesional nga përgjegjësia politike dhe të pranojë se e shkuara është pothuajse gjithmonë më e ndërlikuar sesa dëshirojnë ta paraqesin polemikat e së tashmes. Njëzet figurat e kësaj periudhe nuk përfaqësojnë vetëm një regjim. Ato përfaqësojnë një pjesë të historisë shqiptare. Dhe historia nuk ndryshon duke zgjedhur çfarë të kujtojmë e çfarë të harrojmë. Ajo kuptohet vetëm kur pranojmë ta shohim të plotë, me arritjet, kufizimet, sukseset, gabimet dhe kontradiktat e saj.
