Kryegjyshata e Tiranës një seli me emër botëror, por me juridiksion pothuajse tërësisht lokal…
G.Llojdia
pjesa 2.
1.
Ajo që ne nuk njohim është se Teqeja historike në Hacıbektaş (Anatoli, Turqi) nuk mbante titullin e formuluar me fjalën “Botërore”, por njihej dhe funksiononte si qendra e urdhrit përmes emërtimeve të tjera tradicionale e kanonike.
Emërtimi Historik (Pir Evi): Vendi njihej si Pir Evi “Shtëpia e Pirit “teqja qendrore ku sot ndodhet mauzoleumi i Haxhi Bektash Veliut. Edhe pse nuk përdorej fjala administrative “Botërore”, aty qëndronte Kryegjyshi, merreshin vendimet drejtuese dhe dekretoheshin klerikët për të gjitha teqetë nga Azia e Vogël deri në Ballkan.
2.
Mirëpo si lindi ky termi botëror dhe ku lindi?Formulimi modern “Botërore”. Termi zyrtar institucional “Kryegjyshatë Botërore” lindi dhe u kodifikua juridikisht vetëm kur qendra u zhvendos në Shqipëri gjatë viteve 1929-1930. Para vitit 1925, teqeja e Haxhi Bektashit kishte të gjithë peshën dhe autoritetin e një qendre për bektashinjtë, por titullimi fjalë për fjalë si “Kryegjyshatë Botërore” është një nocion institucional i krijuar më vonë me vendosjen e selisë në Tiranë.Dhe ky fakti prek paradoksin më të madh historik dhe gjeopolitik të Bektashizmit modern.
a.
Çfarë ndodhi me Teqenë e Haxhi Bektashit?Teqeja historike në Anatoli kishte peshë dhe ndikim real mbi miliona besimtarë në Perandorinë Osmane, por nuk e përdori kurrë fjalën administrative “Botërore”. Ajo funksiononte si qendër shpirtërore e natyrshme prej autoritetit të vet historik (Pir Evi).
b.
Pse e mori ” Selia e Tiranës këtë titull?Kur qendra historike u mbyll me ligj nga Turqia në vitin 1925, kleriku bektashianë që u shpërngulë në Shqipëri kryesisht me origjinë shqiptare, si Salih Njazi Dedei (i cili kishte qenë vetë Kryegjyshi fundit në Anatoli)u përball me rrezikun e zhdukjes së plotë të strukturës drejtuese.
Titulli “Kryegjyshatë Botërore” u shpik në Tiranë në vitet 1929-1930 si një artifakt ligjor e institucional.Mirëpo shtrirja e kontrollit real të Tiranës u tkurr ndjeshëm për shkak të rrethanave politike.
Në Turqi: Shumica e Alevinjve-Bektashinjve mbetën në Turqi dhe vazhduan praktikat e tyre pa pasur nevojë apo mundësi ligjore për t’u udhëhequr nga Tirana.
Në Ballkan: Me ardhjen e komunizmit pas Luftës së Dytë Botërore, lidhjet mes Tiranës dhe teqeve në Kosovë, Maqedoninë e Veriut apo diasporë u ndërprenë pothuajse tërësisht.
Titulli “Botërore” u përdor nga selia e Tiranës për të kompensuar me emërtim institucional atë që e humbi në gjeografi dhe demografi. Është një titull që reflekton pretendimin e trashëgimisë shpirtërore globale, megjithëse baza reale e besimtarëve mbeti kryesisht në hapësirën shqiptare.
2.
Titulli dhe statusi si Kryegjyshatë Botërore iu njoh zyrtarisht në vitet 1929-1930.
Kjo erdhi si rrjedhojë e dy ngjarjeve kryesore:
Kongresi III Bektashian (28 Shtator 1929): Zhvilluar në teqenë e Turanit në Korçë.Dhe ky kongres miratoi statutin e ri që e shpallte zyrtarisht Shqipërinë si qendrën e re botërore të Bektashizmit, pas mbylljes së teqeve në Turqi nga M.Q.Ataturk në vitin 1925.
Dekret-Deklarata e Mbretit Zog I (20 Gusht 1930): Qeveria e Mbretërisë Shqiptare e dekretoi statutin e ri, duke i dhënë zyrtarisht Tiranës statusin e qendrës ndërkombëtare (Kryegjyshatës Botërore) dhe duke emëruar Kryegjyshin e Parë Botëror me seli në Tiranë, Salih Dede .
Kufizimi i juridiksionit. Një shtet si Shqipëria nuk mund t’u imponojë me ligj shteteve të tjera statusin ndërkombëtar të një institucioni fetar. Megjithatë, pasi qendra historike në Turqi u mbyll dhe nuk kishte më pretendim apo funksionalitet atje.
Pranimi ose “legjitimiteti” i këtij titulli nuk u mat me votën e besimtarëve të thjeshtë, por u përcaktua nga disa faktorë praktikë e hierarkikë:
a. Hierarkia klerikale, jo vota e besimtarëve .Në urdhrat me strukturë piramidale si Bektashizmi, vendimet dogmatike dhe administrative merreshin nga hierarkia (baballarët, dervishët dhe kryegjyshërit) nëpërmjet Kongreseve, e jo nga baza e besimtarëve.
b. Ndarjet dhe mospajtimet vendimi nuk u prit në mënyrë uniforme apo pa debate:
Bektashinjtë në Turqi: Edhe pse teqetë u mbyllën zyrtarisht, një pjesë e bektashinjve turq (përfshirë degën Çelebi) vazhduan të ruanin traditën lokale klandestine dhe nuk konsideronin automatikisht Tiranën si të vetmen qendër supreme, pasi për ta qendra historike me vlerë simbolike e shpirtërore mbeti Haxhi Bektashi në Anatoli.Në rajone të ndryshme si në Tetovë apo Kosovë, teqetë shpesh funksiononin me autonomi të madhe praktike nga qendra e Tiranës për shkak të kufijve shtetërorë dhe rrethanave politike pas Luftës II Botërore.Emërtimi “Kryegjyshatë Botërore” ishte kryesisht një titull institucional e juridik i vendosur nga klerikët shqiptarë dhe Mbretëria e Zogut për të mbrojtur vazhdimësinë e urdhrit, dhe jo rezultat i një vullneti të matur me sondazh te masat e besimtarë
Përgjigjja e shkurtër në kuptimin e një njohjeje diplomatike shtetërore.Nuk ka pasur traktat diplomatik: Shtetet e tjera si OKB-ja, SHBA-ja, apo vendet e tjera evropiane nuk votuan apo të nënshkruanin ndonjë dokument për njohjen e titullit “Botërore”, sepse ky ishte një emërtim i brendshëm i një komuniteti fetar
Në aspektin e së drejtës ndërkombëtare publik-shtetërore, një komunitet fetar nuk mund të vetëshpallet “botëror” me dekret të një shteti të vetëm.Në nivel diplomatik: Nuk ekziston asnjë dokument ndërkombëtar që e konfirmon këtë status. Nuk është organizatë ndërshtetërore.
Prandaj, titulli “Kryegjyshatë Botërore” është një vetë-emërtim institucional i miratuar nga ligji shqiptar, dhe jo një status i dhënë apo i garantuar nga bashkësia ndërkombëtare.
3.
Por cili ishte sfondi historik para viteve ’90.Titulli “Kryegjyshatë Botërore” (ose Kryegjyshatë Botërore Bektashiane) ka qenë i shkruar në dokumente në vitet ’30.Në Statutin e Bektashinjve të dekretuar nga Mbreti Zog më 1930, selia e Tiranës përcaktohej si qendra supreme e të gjithë bektashinjve në botë.
Gjatë periudhës 1945-1967 (para ndalimit të fesë), regjimi komunist gjithashtu e përdorte këtë emërtim për qëllime propagande, për ta paraqitur Shqipërinë si “qendër globale” të një besimi.
Pra gjithçka është bërë nga shqiptarët për të krijuar një qendër botërore të shkëputur nga realitete i 12 tarikateve.
4.
Historikisht Bektashizmi numërohet si një nga 12 tarikatet kryesore të misticismit islam (sufizmit) në perandorinë osmane.
Ajo që bënë udhëheqësit bektashianë në Shqipëri gjatë shekullit XX nuk ishte mohimi i origjinës apo i rrënjëve sufie, por ngritja administrative dhe institucionalizimi i tij mbi atë kornizë tradicionale:
Në kuadrin e sufizmit islam, Bektashizmi bashkëekzistonte krah tarikateve të tjera të njohura (si Rrefa’i, Kadiri, Halveti, Mevlevi, Tijani, etj.), të cilat në perandorinë osmane kishin struktura me teqe dhe shehlerë lokalë.
Tarikatet (si Bektashizmi, Kadiri, Halveti, Rrefa’i, Mevlevi, Naqshbandi, etj.) janë udhë mistike ezoterike (Tassaëuf).
Shumica dërrmuese e 12 tarikateve klasike kanë origjinë dhe traditë sunite ose ndjekin një misticizëm që tejkalon ndarjen e rreptë sunit-shiit (edhe pse pothuajse të gjitha e çojnë linjën e tyre shpirtërore te Imam Aliu).
Edhe pse Bektashizmi ushqen një dashuri dhe devotshmëri të thellë për Ehl-i Bejtin (Familjen e Profetit) dhe 12 Imamët gjë që e lidh me elemente shpirtërore shiite .Se sa i përket historisë së hershme në Anatolinë e shekujve XIII-XVI, strukturat e tarikateve (përfshirë bektashizmin) ndikoheshin drejtpërdrejt nga lëvizjet shpirtërore që vinin nga Khorasani (Persia lindore/Azia Qendrore), si dhe nga dervishë e mistikë udhëtues (abdalë) që vinin nga rajone të ndryshme të botës islame.
Struktura anatoliane si zgjedhja e dervishëve, etërve dhe vetë Dedebabait (kryegjyshit) bëhej pranë Teqesë në Haxhi Bektash .Aty ndërthureshin traditat e misticizmit persian, turke dhe lindor, dhe hierarkia kishte shtrirje mbarëperandorake osmane.
Hapi shqiptar:Kështu, ajo që dikur ishte një rrjet mistik i hapur ndaj klerikëve e mistikëve nga Persia dhe Azia, u kthye në një institucion të institucionalizuar në Tiranë, ku vendimmarrja u mor plotësisht në dorë nga klerikët bektashianë shqiptarë.
Pra, mjeti, lidershipi dhe organizimi janë tërësisht shqiptare, ndërsa statusi i selisë dhe shtrirja e autoritetit cuditerisht janë botërore.
Titull juridik pa perandori. Për shkak të izolimit komunist (1967-1990) ku feja u ndalua totalisht në Shqipëri, lidhjet e Tiranës me pjesën tjetër të botëkuptimit bektashian-alevi u këputën për dekada. Kur institucioni u ringrit në vitin 1991, ai ruajti titullin e madh “Botërore”, por pa pasur mekanizma realë për të ushtruar kontroll gjeografik.
Pse vazhdon të quhet ashtu? Sepse në letrat zyrtare të shtetit shqiptar, në statutin e vet dhe në diplomacinë fetare, mban titullin e trashëguar nga viti 1930. Është njëlloj si një “mbretëri në letër” ku selia pretendon autoritetin suprem moral e historik, edhe pse në terren nuk ka ushtri apo administratë për ta zbatuar jashtë oborrit të vet.
Kjo e bën Kryegjyshatën e Tiranës një seli me emër botëror, por me juridiksion pothuajse tërësisht lokal.
