Sadat Cakiqi
Nga trashëgimia atërore E-V13 te kujtesa e fisit Gash dhe formimi i dy Llapashticava
Hyrje
Historia e një vendbanimi nuk fillon me dokumentin e parë ku shfaqet emri i tij. Ajo nis shumë më herët: në lëvizjet e popullsive, në lidhjet farefisnore, në kujtesën e brezave dhe, në një kuptim biologjik, në materialin gjenetik që përcillet nga një brez te tjetri.
Në këtë këndvështrim, Llapashtica e Epërme dhe Llapashtica e Poshtme përbëjnë një rast me interes të veçantë për studimin antropologjik dhe historik të popullsisë së Llapit. Sipas traditës së trashëguar familjare dhe të dhënave të paraqitura për këtë studim, të dyja Llapashticat konsiderohen pjesë e fisit Gash dhe, në kuptimin e prejardhjes së përbashkët, shihen si vëllezër mes vete.
Një element i ri i rëndësishëm në këtë rrëfim është analiza e linjës atërore të familjes Havolli, e cila, sipas materialit të paraqitur, ka rezultuar:
E-V13 → Z5017 → CTS9320 → BY4526 → BY4529 → Y20805 → Y227848.
Kjo pemë gjenetike, e paraqitur në materialin shoqërues, nuk duhet parë si zëvendësim i historisë së shkruar apo i traditës gojore. Përkundrazi, ajo mund të shërbejë si një shtresë e re dëshmie, e cila vendoset krahas dokumenteve, toponimisë, strukturës së lagjeve, kujtesës familjare dhe historisë së fisit.
Në këtë kuptim, prejardhja e Llapashticës mund të studiohet në tri nivele të ndërlidhura: biologjik, historik dhe kulturor.
I. Llapashtica si bashkësi e një prejardhjeje të përbashkët
Në traditën shqiptare, koncepti i fisit nuk ka qenë vetëm një nocion biologjik. Ai ka përfshirë kujtesën e një paraardhësi të përbashkët, lidhjet e gjakut, marrëdhëniet e solidaritetit dhe një sistem të gjerë të identitetit shoqëror.
Për Llapashticën, pohimi se Llapashtica e Epërme dhe Llapashtica e Poshtme janë fis Gash përbën një pikënisje të rëndësishme për hulumtimin e strukturës së popullsisë.
Në periudhën 1935–1945, kjo bashkësi ishte e organizuar në një numër lagjesh e degësh familjare:
Havoll
Cakiq
Muqiq
Hakiq
Poter
Lutoll
Kameroll
Hodoll
Sadovit
Seferovit
Muratovit
Bashot
Kodrali
Zhegrov
Kjo listë nuk duhet kuptuar thjesht si një regjistër emrash. Ajo është një hartë e strukturës shoqërore dhe farefisnore të Llapashticës në një periudhë të caktuar historike.
Çdo lagje përfaqësonte një degë të kujtesës së vendbanimit, ndërsa të gjitha së bashku krijonin një mozaik të historisë së përbashkët.
II. ADN-ja si një arkiv i lashtë biologjik
Njeriu trashëgon prejardhjen në disa forma.
Ai trashëgon:
emrin, gjuhën, zakonet, kujtesën, tokën, rrëfimet dhe ADN-në.
Por këto lloje trashëgimie nuk funksionojnë në të njëjtën mënyrë.
Tradita mund të harrohet.
Mbiemri mund të ndryshojë.
Një familje mund të shpërngulet.
Një vendbanim mund të ndahet administrativisht.
Ndërsa ADN-ja, në linja të caktuara, ruan një gjurmë biologjike të prejardhjes.
Haplogrupet Y-DNA ndjekin linjën atërore, pra kalojnë nga babai te djali dhe mund të përdoren për të studiar degë të largëta të një peme atërore.
Në rastin e paraqitur të Llapashticës, analiza e linjës atërore të familjes Havolli është përcaktuar në degën:
E-V13 → Z5017 → CTS9320 → BY4526 → BY4529 → Y20805 → Y227848.
Kjo është e rëndësishme sepse sa më poshtë të zbresë një degë në pemën Y-DNA, aq më specifike bëhet ajo për një grup të caktuar linjash atërore.
Prandaj, Y227848 mund të shihet si një degë shumë më specifike sesa vetë E-V13.
III. E-V13 dhe hapësira ballkanike
Haplogrupi E-V13 është një nga linjat atërore më të rëndësishme të identifikuara në popullsitë e Ballkanit dhe është veçanërisht i pranishëm në popullsitë shqiptare.
Materiali i paraqitur për Llapashticën e vendos këtë linjë në një horizont shumë të gjerë kronologjik, duke e lidhur origjinën e largët të E-V13 me periudhën e përhapjes së bujqësisë në Evropë.
Këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm shkencor:
E-V13 nuk është sinonim i “shqiptarit”, “ilirit” apo “dardanit”.
Një haplogrup është një linjë gjenetike që mund të gjendet te shumë popullsi. Ai nuk përcakton i vetëm etninë, gjuhën apo identitetin kulturor të një personi.
Megjithatë, prania e E-V13 në popullsitë e Ballkanit dhe veçanërisht frekuenca e tij e konsiderueshme te shqiptarët e bën atë një element të rëndësishëm për studimet e historisë së popullsive.
Pikërisht këtu qëndron rëndësia e rastit të Llapashticës: një linjë moderne familjare mund të vendoset brenda një peme shumë më të gjerë të historisë demografike të Ballkanit.
IV. Nga E-V13 te CTS9320
Brenda E-V13, linja e paraqitur për Llapashticën vazhdon te:
Z5017 → CTS9320.
Sipas materialit të analizës, CTS9320 paraqitet si një degë e lashtë, me një moshë të vlerësuar në mijëra vjet, e cila ka përhapje në hapësirën shqiptare dhe më gjerë në Ballkan.
Kjo është veçanërisht interesante nga perspektiva antropologjike.
Një familje e sotme në Llapashticë nuk duhet të mendohet si një grup që ka lindur biologjikisht në momentin kur përmendet për herë të parë në dokumentet e shekujve të fundit.
Dokumenti historik regjistron emrin e familjes ose vendbanimit.
ADN-ja kërkon të ndjekë linjën biologjike shumë më prapa në kohë.
Këto janë dy lloje të ndryshme dëshmish, por kur vendosen pranë njëra-tjetrës, ato mund të ndihmojnë në ndërtimin e një tabloje më të gjerë.
V. BY4526, BY4529, Y20805 dhe Y227848 – thellimi i pemës atërore
Pema e paraqitur nuk ndalet te CTS9320.
Ajo vazhdon në mënyrë të njëpasnjëshme:
CTS9320 → BY4526 → BY4529 → Y20805 → Y227848.
Ky zinxhir është me rëndësi sepse tregon se linja e analizuar nuk identifikohet vetëm me një haplogrup të gjerë.
Ajo përfaqëson një degë shumë më specifike të një peme atërore.
Në materialin e paraqitur, dega përfundimtare Y227848 paraqitet si linja aktuale e familjes Havolli dhe lidhet me një horizont të vlerësuar prej disa qindra vitesh.
Kjo e afron analizën me periudhën kur kujtesa gjenealogjike familjare fillon të bëhet më e prekshme.
Nëse një paraardhës i përbashkët i një dege të tillë vlerësohet të ketë jetuar disa qindra vjet më parë, kjo nuk do të thotë se ADN-ja mund të tregojë emrin e tij apo fshatin ku ka jetuar. Ajo tregon vetëm një afërsi të linjave atërore dhe një kohë të përafërt statistikore të paraardhësit të përbashkët.
VI. Lidhja me Gubetinin, Llapashticën dhe Shatrollin
Një nga elementet më interesante të materialit është afërsia e identifikuar ndërmjet linjës së familjes Havolli dhe familjeve:
Gubetini – Llapashtica – Shatrolli.
Sipas informacionit të dhënë, këto familje lidhen me fisin Gash dhe janë vendosur në zonën e Podujevës pas ngjarjeve të viteve 1877–1878.
Në analizën e paraqitur, paraardhësi i përbashkët me këto linja vlerësohet të ketë jetuar rreth 300–500 vjet më parë.
Këtu krijohet një pikë jashtëzakonisht interesante për kërkimin historik.
Nga njëra anë kemi:
kujtesën e fisit Gash;
nga ana tjetër:
historinë e vendosjes së familjeve në trevat e Llapit;
dhe, në një nivel të tretë:
afërsinë e linjave atërore të zbuluar nga Y-DNA.
Këto tri shtresa nuk janë prova identike dhe nuk duhet të barazohen automatikisht. Por, së bashku, ato krijojnë një hipotezë historiko-gjenealogjike që meriton studim të mëtejshëm.
VII. Lidhja me Dardaninë
Për Llapashticën, dimensi dardan ka rëndësi të veçantë.
Llapashtica ndodhet në një hapësirë historike që lidhet me territorin e Dardanisë antike, një nga njësitë e rëndësishme të historisë së Ballkanit qendror.
Megjithatë, duhet shmangur një përfundim i drejtpërdrejtë i tipit:
E-V13 = Dardan → shqiptar i sotëm.
Shkenca moderne e gjenetikës së popullsive nuk lejon një barazim kaq të thjeshtë.
Popullsitë e lashta kanë qenë të përziera, kanë lëvizur, janë martuar ndërmjet tyre dhe kanë kaluar nëpër ndryshime të shumta demografike.
Prandaj formulimi më i kujdesshëm është:
linja E-V13 dhe degët e saj përbëjnë pjesë të historisë së gjatë gjenetike të Ballkanit dhe mund të kenë qenë të pranishme në popullsi që kanë jetuar në hapësirën e Dardanisë, por një haplogrup i vetëm nuk mund të provojë identitetin etnik të një popullsie të lashtë.
Ky dallim e bën studimin më profesional dhe më të qëndrueshëm shkencërisht.
VIII. Kujtesa e fisit dhe dokumenti gjenetik
Në shoqërinë tradicionale shqiptare, kujtesa e prejardhjes është ruajtur kryesisht nëpërmjet gojëdhënës, pleqësisë së familjes, emrave të paraardhësve, lagjeve, varrezave, tokave dhe marrëdhënieve farefisnore.
Për shekuj me radhë, familjet kanë ditur të tregojnë:
“Ky është prej këtij vëllazërimi.”
“Ky është prej asaj dere.”
“Ky është kushëri.”
“Ky është prej atij fisi.”
Kjo kujtesë nuk është gjithmonë e mjaftueshme për të rindërtuar një pemë të plotë gjenealogjike. Por ajo është një burim antropologjik me vlerë.
Në rastin e Llapashticës, tradita që i konsideron dy Llapashticat si vëllezër dhe pjesë të një identiteti të përbashkët fisnor mund të studiohet së bashku me dokumentacionin historik dhe rezultatet e Y-DNA-së.
IX. Ndarja në lagje gjatë viteve 1935–1945
Një kapitull i veçantë i historisë së Llapashticës është organizimi i saj në lagje gjatë periudhës 1935–1945.
Në këtë periudhë përmenden:
Havollët, Cakiqët, Muqiqët, Hakiqët, Poterët, Lutollët, Kamerollët, Hodollët, Sadovitët, Seferovitët, Muratovitët, Bashot, Kodralitë dhe Zhegrovët.
Këto emërtime janë të rëndësishme sepse tregojnë mënyrën se si një bashkësi e madhe rurale organizohej sipas degëve familjare dhe farefisnore.
Lagjja nuk ishte vetëm hapësirë banimi.
Ajo ishte:
njësi familjare;
njësi e kujtesës;
hapësirë ekonomike;
rrjet solidariteti;
strukturë e marrëdhënieve martesore;
dhe, në shumë raste, shenjë e prejardhjes.
Kështu, topografia e Llapashticës mund të lexohet njëkohësisht si hartë gjeografike dhe si pemë farefisnore.
X. Nga fisi te vendbanimi
Një ndër proceset më interesante antropologjike është shndërrimi gradual i një strukture fisnore në një komunitet të qëndrueshëm territorial.
Në fazat më të hershme, identiteti i njeriut përcaktohej fuqishëm nga:
fisi → vëllazëria → familja.
Me kalimin e kohës, identitetit iu shtua një dimension tjetër:
fshati → lagjja → prona → institucionet lokale.
Llapashtica e Epërme dhe e Poshtme mund të studiohen pikërisht në këtë proces të transformimit.
Një komunitet që ruan kujtesën e fisit, por njëkohësisht ndërton lagje, shtëpi, toka, rrugë, objekte fetare, shkollë dhe institucione të tjera, kalon nga një organizim kryesisht farefisnor drejt një bashkësie territoriale komplekse.
XI. Afërsitë gjenetike ballkanike
Sipas materialit të analizës, përveç lidhjeve më të afërta të linjës së familjes Havolli me disa familje shqiptare, janë evidentuar edhe afërsi më të largëta me individë nga:
Greqia;
Bullgaria;
Mali i Zi;
Serbia;
Bosnja;
Hungaria;
Suedia.
Kjo pjesë është veçanërisht e rëndësishme për të kuptuar natyrën e hapësirës ballkanike.
Ballkani nuk ka qenë kurrë një hapësirë e izoluar.
Ai ka qenë korridor migrimesh, tregtie, luftërash, pushtimesh, martesash dhe zhvendosjesh.
Prandaj një linjë atërore shqiptare mund të ketë degë të afërta në vende të ndryshme të Evropës.
Kjo nuk do të thotë se familja Havolli ose Llapashtica kanë prejardhje të drejtpërdrejtë nga këto popullsi moderne. Afërsia gjenetike tregon se në një periudhë të largët historike kanë ekzistuar linja me paraardhës të përbashkët.
XII. Nga Dardania te Llapashtica: një hipotezë, jo një barazim
Një hipotezë e paraqitur në material është se disa prej këtyre linjave atërore mund të kenë mbetur në hapësirën e Dardanisë gjatë periudhave të mëdha të migrimeve të hershme sllave.
Kjo është një hipotezë interesante, por duhet trajtuar me kujdes.
Për ta vërtetuar atë në mënyrë shkencore do të nevojiteshin:
mostra të shumta Y-DNA nga familje të ndryshme të Llapashticës;
krahasime me familjet e tjera të Llapit;
analiza të ADN-së së lashtë nga territori perkatës;
të dhëna arkeologjike;
dokumente historike;
studim i toponimisë;
rindërtim i pemëve gjenealogjike familjare.
Vetëm kombinimi i këtyre burimeve mund të japë një tablo më të fortë.
XIII. Çfarë mund të dëshmojë dhe çfarë nuk mund të dëshmojë ADN-ja?
Ky është një parim themelor për çdo studim profesional.
ADN-ja mund të ndihmojë të përcaktojmë:
afërsinë e linjave atërore;
paraardhës të përbashkët;
degëzimin e një linje;
periudha të përafërta të paraardhësve të përbashkët;
marrëdhëniet e largëta ndërmjet popullsive.
Por ADN-ja nuk mund të tregojë vetvetiu:
nëse një paraardhës ishte ilir, dardan apo shqiptar;
çfarë gjuhe fliste;
çfarë feje kishte;
ku ka lindur saktësisht;
çfarë profesioni ushtronte;
cilat beteja ka zhvilluar;
çfarë emri kishte.
Pikërisht për këtë arsye, gjenetika duhet të ecë krah për krah me historinë dhe antropologjinë.
XIV. Tri shtyllat e prejardhjes së Llapashticës
Në përfundim të analizës mund të propozohet një model me tri shtylla:
Trashëgimia biologjike
E-V13 → Z5017 → CTS9320 → BY4526 → BY4529 → Y20805 → Y227848
Kjo përfaqëson gjurmën atërore biologjike.
Trashëgimia historike
Dardania → mesjeta → periudhat e migrimeve → formimi i bashkësive shqiptare → vendosjet në Llap → Llapashtica.
Kjo përfaqëson rrjedhën historike.
Trashëgimia kulturore
Gashi → vëllazëria → lagjja → familja → gjuha → zakonet → kujtesa → identiteti.
Kjo përfaqëson vazhdimësinë kulturore.
Asnjëra prej këtyre nuk është e mjaftueshme e vetme.
Por të tria së bashku krijojnë një kuadër shumë më të pasur për të kuptuar historinë e Llapashticës.
XV. Llapashtica si kujtesë e gjallë
Në këtë pikë, Llapashtica nuk duhet parë vetëm si një fshat në hartën e Llapit.
Ajo mund të kuptohet si një arkiv i gjallë antropologjik.
Emrat e lagjeve janë kapituj.
Mbiemrat janë degë.
Varrezat janë dokumente.
Toponimet janë gjurmë.
Tradita gojore është kronikë.
Dokumentet janë dëshmi.
Dhe ADN-ja është një arkiv biologjik i një historie shumë më të lashtë se kujtesa njerëzore.
Nëse të gjitha këto burime lexohen së bashku, Llapashtica mund të studiohet jo vetëm si vendbanim, por si një komunitet historik me shtresa të shumta të trashëgimisë.
Përfundim
Prejardhja e Llapashticës së Epërme dhe të Poshtme është një temë ku takohen historia, antropologjia, gjenealogjia, tradita gojore dhe gjenetika moderne.
Sipas traditës së përcjellë dhe materialit të paraqitur, të dyja Llapashticat kanë një lidhje të përbashkët me fisin Gash dhe konsiderohen si vëllezër mes vete. Organizimi i tyre në lagje gjatë viteve 1935–1945 dëshmon për një strukturë të pasur familjare dhe shoqërore, e cila ka ruajtur identitete të veçanta brenda një bashkësie më të madhe.
Në planin gjenetik, analiza e linjës atërore të familjes Havolli, E-V13 > Z5017 > CTS9320 > BY4526 > BY4529 > Y20805 > Y227848, vendos një degë të kësaj familjeje brenda një linje të lashtë të përhapur në Ballkan.
Afërsitë e identifikuara me familje të tjera të lidhura me Gashin, veçanërisht me Gubetinin, Llapashticën dhe Shatrollin, hapin një fushë interesante për kërkime të mëtejshme mbi marrëdhëniet ndërmjet vëllazërive dhe degëve familjare.
Por rëndësia më e madhe e këtij rezultati nuk qëndron te pretendimi për të zgjidhur njëherë e përgjithmonë çështjen e prejardhjes. Rëndësia qëndron te mundësia që tradita dhe shkenca të vendosen në dialog.
Sepse një familje nuk është vetëm një rezultat laboratorik.
Ajo është një histori.
Një emër.
Një shtëpi.
Një varr.
Një tokë.
Një kujtim.
Një gjuhë.
Një këngë.
Dhe, në thellësinë e saj më të madhe, një varg brezash që kanë kaluar përmes kohës për të arritur deri te brezi i sotëm.
Llapashtica e Epërme dhe Llapashtica e Poshtme janë, në këtë kuptim, jo vetëm dy vendbanime, por dy degë të një kujtese të përbashkët.
Dhe nëse historia është ajo që ruhet në dokumente, ndërsa kujtesa është ajo që ruhet në fjalën e të parëve, atëherë ADN-ja është një tjetër gjuhë në të cilën e kaluara vazhdon të flasë.
Historia jonë është ajo që trashëgojmë, ajo që ruajmë dhe, mbi të gjitha, ajo që ua përcjellim brezave që vijnë.
S. C
