E MIRA NUK HUMB
Një meditim filozofik mbi mirësinë, ndërgjegjen dhe kuptimin e jetës
Nga Agim Lika
Poet, studiues dhe historian
Çfarë vlere ka të bësh mirë, nëse e mira jote harrohet? Kjo pyetje lind shpesh pas zhgënjimit. Pasi kemi qenë pranë dikujt në ditën e tij më të vështirë, kemi zgjatur dorën pa kërkuar asgjë dhe, në vend të mirënjohjes, kemi marrë indiferencë, harresë apo edhe lëndim. Atëherë njeriu ndalet përballë vetes dhe pyet: A ia vlejti?
Por kjo nuk është vetëm një pyetje mbi një veprim të së kaluarës. Është një pyetje mbi vetë kuptimin e mirësisë. Nëse e mira bëhet për të marrë diçka në këmbim, ajo pushon së qeni dhuratë dhe shndërrohet në marrëveshje. Nëse kërkon medoemos falënderim, ajo mbetet e varur nga gjykimi i tjetrit. Mirësia e vërtetë fillon pikërisht aty ku mbaron llogaria; aty ku njeriu nuk pyet më: “Çfarë do të fitoj?”, por: “Çfarë është e drejtë të bëj?” E mira është një zgjedhje e ndërgjegjes. Njeriu nuk zgjedh gjithçka që i ndodh. Nuk zgjedh gjithmonë kush do ta zhgënjejë, kush do ta lëndojë, kush do të largohet apo kush do ta harrojë. Por ekziston një hapësirë e fundit lirie që asnjë rrethanë nuk mund t’ia marrë plotësisht: mënyra se si ai përgjigjet ndaj asaj që i ndodh.
Pikërisht aty sprovohet karakteri. Të jesh i mirë kur të kanë trajtuar mirë është e lehtë. Të mbetesh i mirë pasi je lënduar kërkon forcë të brendshme. Në atë çast mirësia nuk është më thjesht një sjellje; ajo bëhet një vendim për të mos lejuar që e keqja e tjetrit të përcaktojë atë që bëhesh vetë. Të mos e kthesh plagën në armë. Të mos ia kalosh tjetrit dhimbjen që të është shkaktuar.Të mos lejosh që zhgënjimi të të varfërojë shpirtërisht. Kjo është një nga format më të larta të lirisë njerëzore. Por mirësia nuk është naivitet. Të bësh mirë nuk do të thotë të lejosh veten të shfrytëzohet. Të falësh nuk do të thotë të harrosh mësimin. Të duash nuk do të thotë të heqësh dorë nga dinjiteti. Ndonjëherë mirësia kërkon të ndihmosh; ndonjëherë të falësh; por ndonjëherë edhe të largohesh.
Mund të largohesh pa urrejtje. Mund të vendosësh kufij pa humbur njerëzoren. Mund të falësh pa e rikthyer dikë në vendin që dikur kishte në jetën tënde.
Mirësia pa urtësi mund të kthehet në dobësi; mirësia e udhëhequr nga urtësia bëhet forcë.
Ne shpesh kërkojmë ta shohim menjëherë frytin e së mirës, sikur çdo veprim duhet të prodhojë një përgjigje të dukshme. Por e mira nuk funksionon gjithmonë kështu. Ajo është si një farë: mbillet në heshtje dhe mund të rritet larg syve të atij që e mbolli. Një fjalë e mirë mund të mbetet në kujtesën e dikujt për vite. Një dorë e shtrirë në çastin e duhur mund t’i rikthejë një njeriu besimin te jeta. Një falje mund të ndërpresë një zinxhir armiqësie. Një shembull i mirë mund të përcillet nga një brez te tjetri.
Prandaj nuk e dimë kurrë se deri ku shkon një e mirë. Ajo mund të ketë një jetë shumë më të gjatë se çasti në të cilin u bë. Ndoshta kjo është një nga format më të thella të vazhdimësisë njerëzore: të mos jesh më i pranishëm, por të vazhdosh të jetosh në ndikimin që ke lënë te të tjerët.
Ka një të vërtetë tjetër që shpesh na shpëton: gjërat më të rëndësishme të jetës nuk janë gjithmonë ato që shihen. Një vepër e mirë e bërë në heshtje nuk është më pak e vlefshme sepse nuk ka dëshmitarë. Përkundrazi, mungesa e duartrokitjeve mund ta bëjë atë më të pastër, sepse atëherë mbetet vetëm njeriu përballë ndërgjegjes së vet. Karakteri nuk zbulohet vetëm kur na shohin. Ai zbulohet sidomos atëherë kur askush nuk na sheh. Çfarë bëjmë kur nuk presim shpërblim? A ndihmojmë? A falim? A qëndrojmë pranë? A zgjedhim të bëjmë atë që është e drejtë edhe kur nuk kemi asnjë përfitim? Këto pyetje nuk marrin përgjigje me fjalë. Ato marrin përgjigje me mënyrën se si jetojmë. Mirësia nuk ndryshon vetëm tjetrin; ajo formon edhe njeriun që e ushtron. Sa herë zgjedhim të mos hakmerremi, sa herë falim pa e mohuar të keqen, sa herë japim pa interes, ne çlirohemi pak nga sundimi i egos. Në këtë kuptim, një e mirë mund të duket e vogël në botën e jashtme dhe të jetë e madhe në botën e brendshme.
Njeriu nuk është vetëm ajo që të tjerët i bëjnë; është edhe ajo që zgjedh të bëhet përballë asaj që i bëjnë. Prandaj mosmirënjohja e tjetrit nuk duhet të bëhet varfëri e shpirtit tonë. Dikush mund ta harrojë ndihmën. Mund të largohet pas saj. Mund edhe të na lëndojë. Por sjellja e tij nuk e ndryshon të vërtetën e veprës sonë. Një e mirë e dhënë me qëllim të pastër nuk shndërrohet në të keqe vetëm sepse u prit keq. Ndoshta këtu qëndron dallimi i madh midis mirësisë dhe interesit: interesi pyet se çfarë do të marrësh; mirësia pyet se çfarë mund të japësh, pa e humbur dinjitetin. Në një botë ku e keqja shpesh lind nga e keqja, mirësia ka edhe fuqinë për të ndërprerë zinxhirin.
Një njeri lëndon një tjetër. I lënduari ia përcjell dhimbjen dikujt tjetër. Dhe kështu plagët udhëtojnë nga një zemër te tjetra, nga një brez te tjetri. Por mund të vijë një çast kur dikush vendos: “Kjo dhimbje ndalet tek unë.”
Ky vendim i heshtur mund të jetë një nga aktet më të mëdha morale që njeh njeriu. Të mos përcjellësh më tej atë që të është bërë. Të mos e përdorësh plagën si justifikim për të plagosur.
Të mos lejosh që e keqja të fitojë një tjetër zemër përmes teje. Pastaj vjen koha, ky gjykatës i heshtur që i largon njerëzit, zbeh kujtimet dhe i vendos ngjarjet në perspektivën e tyre të vërtetë.
Shumë gjëra që sot na duken të mëdha, nesër humbin peshën e tyre. Shumë njerëz që na kanë lënduar mbeten vetëm një kujtim i largët.
Por e mira mund të ketë një jetë tjetër. Ajo mund të mbetet në një fjalë, në një shembull, në një ndryshim të vogël të jetës së dikujt. Mund të përsëritet nga ai që dikur e mori dhe, pa e ditur, të vazhdojë rrugën e saj përmes një tjetri. Kështu e mira i sfidon kufijtë e kohës. Ne nuk mund ta dimë se sa gjatë do të jetojë një vepër e jona në botë. Mund të mos shohim kurrë frytin e saj. Por fakti që nuk e shohim nuk do të thotë se nuk ekziston.
Ka të vërteta që nuk maten me sy, por me gjurmën që lënë në kohë. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron një nga misteret më të mëdha të ekzistencës njerëzore: njeriu nuk jeton vetëm në kohën që i është dhënë, por edhe në pasojat që lë pas. Një jetë nuk matet vetëm me vitet e saj, por me kuptimin që u ka dhënë atyre. Nuk është e rëndësishme vetëm sa gjatë kemi jetuar, por çfarë kemi bërë me kohën që kemi pasur. Sepse koha i merr të gjitha: pasurinë, pushtetin, lavdinë, bukurinë, madje edhe emrin. Por ajo nuk mund ta zhbëjë plotësisht ndikimin që një njeri ka lënë në ndërgjegjen e një tjetri. Një njeri mund të harrohet si emër, por të kujtohet si ndjenjë. Mund të mos mbetet portreti i tij, por të mbetet një fjalë. Mund të zhduket gjurma e hapave të tij, por të vazhdojë rrugën një vepër që ai nisi. Kjo është mënyra më e heshtur me të cilën njeriu i kundërvihet harresës. Prandaj, pyetja e fundit nuk duhet të jetë:
“A e meritoi ai të mirën që i bëra?” Por: “Çfarë njeriu zgjodha të jem?” Sepse ne nuk përcaktohemi vetëm nga ajo që na ndodh. Përcaktohemi nga zgjedhjet që bëjmë përballë asaj që na ndodh. Mund të zgjedhim të bëhemi të ftohtë, sepse na kanë lënduar. Mund të bëhemi mosbesues, sepse na kanë zhgënjyer.
Mund të kthehemi në atë që dikur na dhembi.
Por mund të zgjedhim edhe një rrugë tjetër: të mbetemi të fortë pa u bërë të ashpër, të mençur pa humbur butësinë, të kujdesshëm pa u bërë mizorë.
Kjo është fitorja e heshtur e njeriut mbi rrethanat.
Në fund të jetës, ndoshta nuk do të ketë aq rëndësi sa njerëz na falënderuan, sa na
duartrokitën apo sa na kthyen atë që u dhamë.
Do të ketë rëndësi çfarë mbeti prej nesh në jetën e të tjerëve. Kë ndihmuam? Kë nuk e lamë vetëm? Kujt i dhamë shpresë? Cilën dhimbje nuk ia shtuam botës? Çfarë të mire mbollëm pa pritur të korrnim? Ndoshta kjo është pasuria më e vërtetë e njeriut: jo ajo që ka grumbulluar në duar, por ajo që ka lënë në zemrat e të tjerëve.
Gjithçka materiale është e përkohshme. Edhe emri mund të harrohet. Edhe monumentet mund të rrënohen. Edhe gjurmët mund të mbulohen nga koha. Por një e mirë mund të vazhdojë të jetojë në një njeri tjetër dhe, përmes tij, të kalojë më tej. Kjo është mënyra e heshtur me të cilën mirësia i reziston harresës. Prandaj, mos u pendo për të mirën që ke bërë. Nëse dikush të ka harruar, mos e moho atë që ke qenë. Nëse dikush të ka lënduar, mos ia dorëzo atij të drejtën për të përcaktuar karakterin tënd.
Nëse një e mirë nuk t’u kthye, mos mendo se ajo humbi. Ajo të ka lënë ty si dëshmitar të asaj që zgjodhe të ishe. Dhe ndoshta ky është kuptimi më i thellë i mirësisë: ajo nuk garanton se do ta ndryshojë botën, por të jep mundësinë të mos lejosh që bota të të ndryshojë për keq.
Në një realitet ku gjithçka është kalimtare, të mbetesh njerëzor është një formë qëndrueshmërie. Të bësh mirë pa kërkuar shpërblim është një formë lirie. Të falësh pa harruar është një formë urtësie. Të largohesh pa urrejtje është një formë paqeje. Dhe të vazhdosh të bësh mirë edhe pasi je zhgënjyer është një nga format më të larta të forcës shpirtërore.
Në fund, pyetja nuk do të jetë sa mirë na trajtoi bota. Do të jetë: Çfarë bëmë ne me mundësinë që na dha jeta për të qenë njerëz?
Sepse pasuria e vërtetë nuk është ajo që marrim me vete. Është ajo që lëmë pas. Dhe nga gjithçka që mund të lëmë pas, ndoshta më e çmuara nuk është një emër, një pasuri apo një monument. Është një gjurmë mirësie.
Ndoshta ajo nuk do të duartrokitet. Ndoshta nuk do të kujtohet. Ndoshta nuk do të marrë kurrë përgjigjen që meritonte. Por kjo nuk e bën më të vogël. Sepse vlera e një veprimi nuk përcaktohet gjithmonë nga jehona që krijon, por nga e vërteta që mbart në çastin kur bëhet.
E mira nuk humb. Mund të humbasë nga kujtesa, por jo domosdoshmërisht nga jeta. Mund të mbulohet nga koha, por jo nga kuptimi. Mund të mos kthehet te ai që e dha, por mund të vazhdojë të jetojë tek ai që e mori. Dhe ndoshta ky është paradoksi më i bukur i mirësisë: Ajo nuk ka nevojë të kthehet për të qenë e vlefshme.
Mjafton të ketë qenë e vërtetë. Sepse në fund të fundit, njeriu nuk gjykohet vetëm nga ajo që fitoi, por nga ajo që zgjodhi të mos humbiste brenda vetes. Të mos humbiste njerëzoren. Të mos humbiste dhembshurinë. Të mos humbiste ndërgjegjen. Të mos humbiste aftësinë për të bërë mirë. Dhe kur gjithçka tjetër të ketë kaluar, kur koha të ketë marrë me vete zhurmën e jetës, ndoshta ajo që do të mbetet nuk do të jetë ajo që kemi pasur, por ajo që kemi qenë. Prandaj bëj mirë. Jo sepse bota gjithmonë do ta shpërblejë.
Bëj mirë sepse kështu zgjedh të jesh. Sepse çdo e mirë është një pohim i heshtur i dinjitetit njerëzor. Sepse çdo mirësi është një fitore e ndërgjegjes mbi egon, e dritës mbi errësirën, e njeriut mbi rrethanat. Dhe sepse, në fund, e mira mund të heshtë, mund të harrohet, mund të mbulohet nga koha por nuk humbet kurrë atë që ka qenë në të vërtetë. E mira nuk humb.
Ajo ndryshon formë. Bëhet kujtim, bëhet shembull, bëhet gjurmë, bëhet vazhdimësi.
Dhe, për sa kohë një zemër njerëzore e përcjell te një zemër tjetër, ajo vazhdon të jetojë.
