Kozeta Zylo
Ben Blushi gabon: Fshati dhe aktoret e Kosoves nuk jane turpi i kinemasë shqiptare
Artikulli i fundit per kinemane shqiptare i ish deputetit per 16 vjet Ben Blushi, kur thotë se “kinemaja është produkt i qytetit” eshte diskriminuese dhe arrogante.
Këtu fillon problemi i debatit.
Kinemaja si industri, u zhvillua në qytete, por kinemaja si art nuk është pronë e qytetit. Ajo mund të tregojë qytetin, fshatin, shkretëtirën, malet, detin, një dhomë të vetme apo një rrugë ku nuk ndodh pothuajse asgjë.
Filmi nuk bëhet urban vetëm sepse ka një kullë në sfond. Dhe nuk bëhet provincial vetëm sepse kamera filmon një fshat.
Problemi i vërtetë është tjetërkund: çfarë historie tregon filmi dhe si e tregon atë?
Nëse fshati paraqitet gjithmonë si vend i varfërisë, dhunës, injorancës, alkoolit, mjerimit dhe njerëzve pa shpresë, atëherë kemi një problem artistik. Por zgjidhja nuk është të dëbojmë fshatin nga kinemaja.
Zgjidhja është ta tregojmë më mirë.
Sepse fshati shqiptar nuk është vetëm baltë, kooperativë dhe varfëri. Është dashuri. Është xhelozi. Është humor. Është familje. Është konflikt mes brezave. Është emigracion. Është toka që braktiset. Janë shtëpitë që mbeten bosh. Janë të rinjtë që ikin dhe prindërit që presin. Është kujtesa. Është humbja. Është edhe një pjesë shumë e rëndësishme e historisë shqiptare.
Dhe këtu ka një paradoks.
Blushi kritikon faktin që filmat shqiptarë vazhdojnë të jenë të lidhur me fshatin, ndërkohë që Shqipëria e sotme është padyshim shumë më urbane se Shqipëria e periudhës së Kinostudios. Kjo kritikë ka bazë.
Por Shqipëria e sotme nuk është vetëm Tirana.
Nëse duam një kinema shqiptare moderne, duhet të shohim në ekran Tiranën e kullave, universitetet, bizneset, rrjetet sociale, klubet e natës, teknologjinë, emigracionin, pasurinë e re, korrupsionin, vetminë urbane, marrëdhëniet moderne, jetën e diasporës dhe konfliktet e një shoqërie që po ndryshon me shpejtësi.
Por duhet të shohim edhe fshatin që po zbrazet.
Madje pikërisht ky mund të jetë një nga subjektet më moderne të kinemasë shqiptare.
Sepse sot drama nuk është vetëm “fshati”. Drama është zhdukja e fshatit.
Një shtëpi e madhe ku jetojnë vetëm dy të moshuar. Një djalë që ka ikur në Itali. Një vajzë që studion në Tiranë dhe nuk dëshiron të kthehet. Një tokë që nuk punohet më. Një histori dashurie që përplaset me emigracionin. Një familje që shpërbëhet sepse secili jeton në një shtet tjetër.
Kjo nuk është kinema primitive.
Kjo është Shqipëria e shekullit XXI.
Blushi u hedh hi syve lexuesve me Netflix-in
Edhe Netflix-i nuk e mbështet këtë argument fallco.
Blushi e përdor edhe Netflix-in si shembull të një kulture filmike që nuk merret me jetën rurale. Por mjafton të shohësh katalogun e vetë Netflix-it për të kuptuar se kjo tezë është shumë kategorike.
Netflix ka një kategori të posaçme të quajtur “Small Town Charm”, ku përfshihen drama, komedi dhe histori romantike të vendosura në qytete të vogla dhe komunitete jashtë metropoleve. Në listë gjenden edhe filma romantikë si Safe Haven, Falling Inn Love, La Dolce Villa, It Takes a Village dhe Wild Mountain Thyme.
Pra, problemi nuk është se bota e kinemasë ka harruar fshatin.
Problemi është se ne nuk dimë ende ta tregojmë mjaftueshëm mirë Shqipërinë urbane.
Dhe kjo është një kritikë shumë më interesante se ideja se fshati është i papërshtatshëm për kinema.
Kur kritika harron kufirin
Ben Blushi ka shkruar një artikull që kërkon debat. Dhe debati për kinemanë shqiptare është i domosdoshëm. Por kur flitet për aktorët shqiptare nga Kosova, artikulli i tij lë pas një pyetje më të madhe se vetë kinemaja:
A po kritikojmë artin, apo po gjykojmë njerëzit nga vendi ku kanë lindur?
Nëse një aktor nuk bind në një film, kritikoje interpretimin. Nëse dialogu nuk funksionon, kritiko skenarin. Nëse personazhi nuk është bindës, kritiko regjisorin. Por ta lidhësh dështimin artistik me faktin se aktori është kosovar është arrogance, diskriminuese që nuk i bën nder as kritikës, as autorit të saj.
Artistet e medhenj te Kosoves nuk kanë ardhur dje në kulturën shqiptare. Ata kanë qenë pjesë e letërsisë, teatrit, muzikës dhe kinemasë shqiptare prej dekadash. Aktorët kosovarë nuk janë “të huaj” në kinemanë shqiptare. Ata janë pjesë e një hapësire kulturore që, pavarësisht kufijve politikë, ka qenë gjithmonë më e madhe se kufijtë e shtetit.
Dhe këtu qëndron paradoksi: nëse kinemaja shqiptare ka një problem, ai nuk zgjidhet duke larguar artistet, letersine, aktoret shqiptare te Kosoves nga ekrani.
Përkundrazi, një kinema e vogël si e jona ka nevojë për të gjithë talentin shqiptar — nga Tirana në Prishtinë, nga Shkodra në Gjakovë, nga Vlora në Pejë.
Blushi ka të drejtën e fjales, por fjala e lire nuk bëhet automatikisht argument vetëm sepse është e lire.
Ndoshta pyetja e vërtetë nuk është pse aktorët shqiptare te Kosoves janë në filmat shqiptarë. Pyetja është pse ende kemi kaq pak filma ku Shqipëria dhe Kosova tregohen siç janë: dy realitete të ndryshme, por pjesë e së njëjtës histori.
Kritika e mirë e sfidon artin.
Kritika e dobët kërkon fajtorin te prejardhja.
Pergjegjesia si deputet i PS-16 vjet dhe minister
“Ben Blushi nuk mund të flasë për krizën e kinematografisë shqiptare vetëm si një vëzhgues i jashtëm. Ai ka qenë pjesë e pushtetit ekzekutiv shqiptar në një periudhë të rëndësishme të tranzicionit, fillimisht si ministër i Arsimit dhe më pas si ministër i Pushtetit Vendor. Ben Blushi eshte brenda një brezi politik që ka pasur mundësi të ndikojë në mënyrën se si shteti trajtoi kulturën dhe trashëgiminë artistike pas viteve ’90.”
Madje ka një pikë shumë interesante në kohën kur Blushi ishte ministër i Arsimit (2001–2002), institucioni kombëtar i kinematografisë ishte tashmë në procesin e konsolidimit pas ndarjes së Kinostudios.
Po Kinostudioja?
Edhe këtu duhet pak më shumë kujdes.
Blushi shkruan se në kohën e Kinostudios fshati ishte më i pranishëm edhe sepse më shumë se gjysma e popullsisë jetonte atje. Kjo është e vërtetë, madje realiteti demografik ishte edhe më i theksuar: Shqipëria në fund të viteve ’80 dhe rreth vitit 1990 ishte rreth dy të tretat rurale. Blushi thote me shume se 50 perqind ishin fshatare, pra se ka idene…
Prandaj fshati nuk ishte thjesht një shpikje propagandistike e regjisorëve. Ai ishte edhe realiteti ku jetonte pjesa më e madhe e shoqërisë shqiptare.
Sigurisht, sistemi komunist e instrumentalizoi fshatin. Por nuk mund të thuhet se kinemaja shqiptare e asaj kohe e shpiku nga hiçi.
Dhe pikërisht këtu duhet të ndahet ideologjia nga realiteti.
Një film mund të jetë propagandistik dhe njëkohësisht të dokumentojë një realitet të vërtetë.
Ajo që i mungon kinemasë shqiptare
Ndoshta kinemasë shqiptare nuk i mungon qyteti.
I mungon diversiteti i historive.
Na mungojnë filmat për të rinjtë urbanë. Për çiftet moderne. Për gratë që jetojnë vetëm. Për shqiptarët që kthehen nga emigracioni. Për klasën e mesme. Për njerëzit e pasur. Për dështimet e tyre. Për ambiciet e tyre. Për dashuritë e tyre. Për jetën e natës. Për teknologjinë. Për vetminë.
Na mungojnë edhe filmat komikë.
Na mungojnë thriller-at.
Na mungojnë filmat e aventurës.
Na mungojnë historitë e dashurisë që nuk kanë nevojë të përfundojnë në një oborr fshati.
Në këtë pikë, kritika e Blushit duhet marrë seriozisht.
Por duhet marrë seriozisht edhe kritika ndaj tij.
Sepse nuk mund të ndërtojmë një kinema moderne duke i thënë regjisorëve: “Mos filmoni fshatin.”
Duhet t’u themi: Filmojeni fshatin ndryshe.
Mos e bëni karikaturë.
Mos e bëni muze.
Mos e bëni vetëm vend të mjerimit.
Por as mos e hiqni nga ekrani vetëm sepse dikush mendon se qyteti është më “modern”.
Kinemaja nuk matet me kilometra. Një film nuk është më i mirë sepse është xhiruar në Tiranë.
As nuk është më i keq sepse është xhiruar në një fshat. Një histori dashurie në një fshat mund të jetë më moderne dhe më universale se një histori e dobët e vendosur në qendër të Tiranës.
Një film për dy të rinj që duan të largohen nga një fshat i boshatisur mund të na tregojë më shumë për Shqipërinë e sotme sesa dhjetë filma me makina luksoze dhe lokale nate.
Dhe anasjelltas: një film urban i guximshëm mund të na tregojë një Shqipëri që kinemaja jonë ende nuk po e kap.
Prandaj debati nuk duhet të jetë qytet kundër fshatit.
Duhet të jetë stereotip kundër krijimtarisë.
Sepse fshati nuk është turpi i kinemasë shqiptare.
Turp do të ishte të mos kishim asgjë të re për të thënë për të.
Dhe qyteti nuk është shpëtimi automatik i saj.
Edhe qyteti mund të prodhojë filma bosh.
Në fund, kinemaja nuk funksionon me kuota gjeografike.
Ajo funksionon me personazhe, konflikt, emocion, ide dhe histori.
Kinemaja shqiptare nuk ka nevojë të zgjedhë mes qytetit dhe fshatit dhe Kosoves. Ajo duhet të zgjedhë mes një historie të mirë dhe një historie të dobët.
Dhe kjo, ndoshta, është pika ku duhet të fillojë debati i vërtetë, jo atje ku Ben Blushi diskriminon se fshati dhe Kosova është problemi i kinemasë shqiptare.
7 Gusht, 2026
New York
