Llazar Syziu
Nga “Shqipëria e harruar” te Shqipëria që kërkon Europën.
Në vitin 1929, Hugo Adolf Bernatzik erdhi në Shqipëri me aparatin fotografik, një kuriozitet prej etnografi dhe, siç ndodh shpesh me europianët që zbresin në Ballkan, me një sasi të konsiderueshme habie. Shqipëria e asaj kohe ishte një vend që Europa e njihte më shumë nga hartat sesa nga përvoja. Ishte aty, në cepin e Adriatikut, por dukej sikur kishte harruar të afrohej me pjesën tjetër të kontinentit. Kishte male, fshatra, lumenj, rrugë të këqija, kuaj, mushka, njerëz që punonin tokën dhe një shoqëri ku tradita nuk ishte dekor folklorik, por mënyrë jetese. Bernatziku fotografonte shqiptarët e asaj kohe dhe, pa e ditur, po ruante për të ardhmen një botë që do të zhdukej më shpejt nga sa mund të mendonte. Sot, në vitin 2025, një Bernatzik i kthyer në Shqipëri do të kishte nevojë për një hartë të re. Ndoshta do të pyeste: “Ku është Shqipëria që fotografova?”. Dhe përgjigjja do të ishte e thjeshtë: Është ende këtu. Vetëm se tani ka makina, telefona inteligjentë, apartamente, aeroporte, universitete, banka, autostrada dhe shumë shqiptarë që jetojnë jashtë saj. Kjo është historia e një vendi që ka ndryshuar pothuajse gjithçka dhe, çuditërisht, ka ruajtur disa nga gjërat më të vjetra.
Një vend ku toka ishte më e rëndësishme se shteti. Shqiptari i vitit 1929 jetonte shumë më pranë tokës sesa shtetit. Toka i jepte bukën. Bagëtia i jepte të ardhurat. Familja i jepte sigurinë. Fshati i jepte identitetin. Zakoni i tregonte çfarë duhej të bënte. Shteti ishte më larg. Nuk kishte rëndësinë që ka sot në jetën e qytetarit modern. Institucionet ishin të reja, infrastruktura e dobët dhe administrimi i territorit shumë më i kufizuar. Një shqiptar i vitit 1929 mund të mos kishte parë kurrë një tren, mund të mos kishte udhëtuar larg vendlindjes dhe mund të mos kishte pasur asnjë arsye të mendonte për botën përtej krahinës së tij. Por ai dinte diçka që shqiptari modern e ka harruar pjesërisht: dinte saktësisht se nga vinte buka në tryezë. Në atë kohë, shqiptari ishte ende shumë pranë tokës. Në fshat, dita fillonte me punën dhe përfundonte me punën. Toka nuk ishte thjesht pronë. Ajo ishte burim ushqimi, pasurie dhe vazhdimësie familjare. Bagëtia, parmenda, druri, uji dhe duart e njeriut përbënin një pjesë të rëndësishme të ekonomisë. Në vitin 2025, buka vjen nga supermarketi. Ky është progresi. Dhe, si çdo progres, ka edhe një faturë.
Nga parmenda te smartphone-i. Në Shqipërinë e Bernatzikut, parmenda, qetë, kuajt dhe duart e njeriut ishin mjete kryesore të ekonomisë. Në Shqipërinë e vitit 2025, traktori ka zëvendësuar qetë, makina ka zëvendësuar kalin dhe smartphone-i ka bërë më shumë për komunikimin sesa të gjitha letrat e shekujve të kaluar së bashku. Shqiptari i 1929-s priste lajmin. Shqiptari i 2025-s e merr lajmin para se të ketë kohë ta kërkojë. Ky i fundit mund të dijë brenda pak minutash çfarë ndodh në Washington, Londër apo Bruksel, ndërsa shqiptari i dikurshëm mund të priste ditë për të marrë një lajm nga qyteti fqinj. Këtu modernizimi nuk ka nevojë për shumë argumente. Teknologjia e ka çliruar shqiptarin nga distanca. Por e ka futur në një robëri tjetër: atë të njoftimeve, ekraneve dhe lajmeve të pafundme. Bernatziku kishte një aparat fotografik. Shqiptari i vitit 2025 ka një aparat fotografik në xhep. Dallimi është se Bernatziku fotografonte një Shqipëri që donte ta kuptonte; shqiptari modern fotografon më shpesh veten për t’u treguar të tjerëve, se kush është dhe ku ndodhet.
Shqipëria e varfër dhe Shqipëria që konsumon. Në vitin 1929, varfëria ishte një realitet fizik. Ishte në shtëpi, në veshje, në ushqim, në rrugë, në mjete pune. Në vitin 2025, Shqipëria ka një ekonomi shumë më të madhe dhe një standard material shumë më të lartë. Ka qendra tregtare, restorante, hotele, makina, telefona, internet dhe një ekonomi të lidhur me Europën. Shqiptari modern konsumon atë që shqiptari i 1929-s mezi mund ta imagjinonte. Por këtu duhet bërë një dallim. Të kesh më shumë nuk do të thotë domosdoshmërisht të jesh më i kënaqur. Shqiptari i dikurshëm kishte pak gjëra, por shumë prej tyre i njihte si të vetat. Shqiptari modern ka shumë më tepër mundësi, por ka edhe shumë më tepër dëshira. Ky është një ndryshim i rëndësishëm. Varfëria e dikurshme ishte mungesë sendesh. Varfëria moderne mund të jetë mungesë sigurie, kohe, besimi ose perspektive.
Gruaja: nga kufijtë e shtëpisë te hapësira publike. Në Shqipërinë e Bernatzikut, gruaja shfaqet në një botë ku familja, puna dhe tradita përcaktonin shumë më fort jetën e saj. Në vitin 2025, gruaja shqiptare është pjesë e universitetit, administratës, biznesit, mjekësisë, arsimit, teknologjisë dhe politikës. Ky është një nga revolucionet më të mëdha shqiptare. Dhe është një revolucion që shpesh kalon pa zhurmë. Sepse ndryshimet më të mëdha historike nuk janë gjithmonë ato që bëjnë më shumë zhurmë. Ndonjëherë ato ndodhin kur një vajzë nga një familje e zakonshme ulet në një universitet dhe vendos që jeta e saj nuk do të përcaktohet vetëm nga ajo që kanë bërë nëna dhe gjyshet e saj. Shqipëria e 2025-s i ka dhënë gruas mundësi që Shqipëria e 1929-s nuk mund t’i imagjinonte. Por familja shqiptare ende ka një problem të vjetër: burrat modernë shpesh duan gra moderne me detyrimet e grave tradicionale. Edhe kjo është një nga ato kontradikta që nuk zgjidhen me ligje, por me kohë.
Arsimi: shqiptari që nuk dinte botën dhe shqiptari që e sheh çdo ditë. Bernatziku takoi një Shqipëri ku arsimi ishte shumë më i kufizuar. Familja ishte njësia më e rëndësishme e jetës. Brenda saj ndaheshin njohuritë, puna, përgjegjësitë dhe pasuria. Fëmijët mësonin nga prindërit jo vetëm fjalët, por edhe mënyrën e punës. Në shumë zona, zakoni kishte një autoritet që sot është vështirë të kuptohet. Njeriu nuk pyeste gjithmonë se çfarë thoshte ligji. Pyeste se çfarë thoshte zakoni. Në vitin 2025, shqiptari i ri ka një botë të hapur përpara. Mund të studiojë në Tiranë, Shkodër, Korçë apo Vlorë; mund të vazhdojë studimet në Itali, Gjermani, Francë, Britani; mund të mësojë një gjuhë të huaj përmes internetit dhe të punojë për një kompani që ndodhet mijëra kilometra larg. Kjo është një fitore e jashtëzakonshme. Por historia shqiptare ka një ironi të sajën. Ne kemi arritur të arsimojmë një brez që mund të largohet shumë më lehtë se çdo brez para tij. Dhe shumë prej tyre largohen. Kështu Shqipëria moderne ka krijuar një paradoks: ajo prodhon më shumë njerëz të arsimuar, por nuk arrin gjithmonë t’i mbajë ata.
Shëndetësia dhe jetëgjatësia: këtu romantizmi mbaron. Për të mos rënë në nostalgjinë e zakonshme për “shqiptarin e dikurshëm”, duhet të kujtojmë një gjë shumë të thjeshtë: e kaluara nuk ishte romantike për atë që vuante. Në vitin 1929, një sëmundje që sot trajtohet me barna mund të bëhej tragjedi familjare. Sot ekzistojnë diagnostikime moderne, antibiotikë, vaksina, kirurgji, terapi intensive dhe teknologji mjekësore që për shqiptarin e vitit 1929 do të dukeshin si magji. Nëse do t’i jepnim një shqiptari të vitit 1929 mundësinë të zgjidhte midis mjekut të kohës së tij dhe një spitali të vitit 2025, nuk besoj se do të kishte nevojë për shumë patriotizëm për të zgjedhur. Ai do të zgjidhte vitin 2025. Dhe këtu historia është më e drejtë se nostalgjia.
Por shqiptari nuk është zhdukur. Këtu fillon pjesa më interesante. Sepse, pasi të kemi numëruar autostradat, universitetet, telefonat dhe makinat, mbetet një pyetje: Çfarë ka mbetur nga shqiptari që fotografonte Bernatziku? Shumë. Familja është ende qendra e jetës. Mikpritja vazhdon. Lidhja me vendlindjen vazhdon. Shqiptari që jeton në Londër mund të ketë një apartament anglez, një makinë angleze dhe një pagë angleze, por kur vjen vera, shpesh mendon për shtëpinë e gjyshit në Shqipëri. Kjo është një nga karakteristikat më të veçanta të emigrantit shqiptar. Ai largohet nga Shqipëria shumë më lehtë sesa largohet Shqipëria prej tij.
Veshja dhe pamja e shqiptarit. Në vitin 1929, veshja ishte një nga shenjat më të dukshme të krahinës dhe identitetit. Ngjyrat, format, materialet dhe mënyra e veshjes tregonin shpesh se nga vinte njeriu. Veshja nuk ishte vetëm çështje mode. Ajo ishte pjesë e identitetit. Në vitin 2025, kjo pamje është kryesisht zhdukur nga përditshmëria. Shqiptari vishet sipas modës europiane dhe globale. Një i ri në Tiranë mund të duket si një i ri në Milano, Londër ose Berlin. Por kostumi tradicional nuk është zhdukur krejtësisht. Ai është larguar nga përditshmëria dhe ka kaluar në festa, ceremoni, festivale dhe skena kulturore. Kjo tregon një proces të rëndësishëm: tradita nuk është zhdukur, por ka ndryshuar vend.
Nga “vendi i harruar” te dera e Europës. Bernatziku e pa Shqipërinë si një vend të largët, ekzotik dhe pak të njohur për Europën. Në vitin 2025, Shqipëria nuk është më “vendi i harruar” që mund të ishte në imagjinatën europiane të viteve 1920. Ajo është pjesë e institucioneve euro-atlantike dhe kandidat për Bashkimin Europian. Shqiptari udhëton në Europë pa e ndier më atë kontinent si një planet tjetër. Por kjo nuk do të thotë se Shqipëria është bërë Gjermani, Francë apo Itali. Ende ka korrupsion, probleme institucionale, pabarazi, emigracion dhe dobësi ekonomike. Europa nuk është një vulë në pasaportë. Është një standard. Dhe standardi, ndryshe nga pasaporta, nuk fitohet me ceremoninë e nënshkrimit.
Fshati që humbi njerëzit. Dhe këtu Bernatziku do të kishte një tjetër surprizë. Ai do të gjente Shqipërinë më të pasur, por do të kërkonte disa nga njerëzit që kishte fotografuar. Ndoshta do të gjente shtëpinë. Por jo familjen. Ndoshta do të gjente arën. Por jo bujkun. Ndoshta do të gjente fshatin. Por jo fëmijët. Sepse një pjesë e madhe e Shqipërisë tradicionale është tkurrur nga emigracioni dhe urbanizimi. Ky është çmimi i modernizimit shqiptar. Ne kemi fituar rrugë, por kemi humbur disa fshatra. Kemi fituar universitete, por kemi humbur shumë të rinj. Kemi fituar mundësinë për të udhëtuar, por kemi humbur shumë njerëz nga vendi. Historia nuk është tregtare. Nuk të jep gjithmonë një fitore pa ta marrë diçka tjetër.
Dy shqiptarë përballë njëri-tjetrit. Në fund, shqiptari i vitit 1929 dhe shqiptari i vitit 2025 duken sikur nuk kanë asgjë të përbashkët. Njëri ecën me kalë; tjetri udhëton me avion. Njëri punon tokën me mjete primitive; tjetri punon në kompjuter. Njëri pret një letër; tjetri merr mesazhe çdo sekondë. Njëri jeton në një botë ku fshati është universi; tjetri në një botë ku universi është në telefon. Por pastaj ndodh diçka. Të dy ulen në tryezë me familjen. Të dy e presin mikun me kafe. Të dy krenohen me vendlindjen. Të dy flasin për njerëzit e tyre. Të dy e kanë atë dobësinë shqiptare për t’u marrë me punët e të tjerëve dhe atë forcën shqiptare për t’i dalë zot të vetëve. Dhe atëherë kuptojmë se historia nuk e ka zëvendësuar shqiptarin. E ka modernizuar.
Përfundimisht, çfarë do të fotografonte Bernatziku sot? Nëse Bernatziku do të kthehej në Shqipëri në vitin 2025, ndoshta do të bënte fotografi të tjera. Do të fotografonte Tiranën natën, autostradat, aeroportin, kullat, kafenetë, universitetet dhe turistët. Por, nëse do të ishte po ai etnograf i vitit 1929, pas gjithë këtyre fotografive do të kërkonte përsëri njeriun. Do të kërkonte shqiptarin. Dhe do ta gjente. Do ta gjente në një kafene të Tiranës me smartphone në dorë. Do ta gjente në një fshat që përpiqet të mos zbrazet. Do ta gjente në Londër duke folur shqip me prindërit. Do ta gjente në Itali duke ruajtur një fotografi të vendlindjes. Do ta gjente në një universitet duke mësuar një gjuhë të huaj. Dhe ndoshta do të kuptonte atë që statistikat nuk e tregojnë dot: Shqipëria e vitit 2025 nuk është më Shqipëria e vitit 1929, por shqiptari i vitit 2025 nuk është një njeri krejt i ri. Ai është shqiptari i vjetër, i pajisur me teknologji të reja. Në 1929 ai kishte malin, tokën, familjen dhe zakonin. Në 2025 ka internetin, universitetin, automobilin dhe Europën. Dallimi është i madh. Por nëse kërkojmë me kujdes, në të dyja Shqipëritë gjejmë të njëjtën nevojë njerëzore: të kemi një vend që e quajmë tonin, njerëz që i quajmë tanët dhe një të ardhme që të mos na detyrojë të ikim për ta kërkuar. Kjo është ndoshta fotografia që Bernatziku nuk e bëri dot në vitin 1929. Dhe që Shqipëria e vitit 2025 ende nuk e ka përfunduar.
