(Një histori sakrifice, dhimbjeje dhe kujtese)
Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj
Hyrje
Historia e Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare nuk u shkrua vetëm në fushëbeteja, në përleshje të armatosura apo në aksione të mëdha. Ajo u shkrua edhe në shtëpitë e fshatrave, në odat ku strehoheshin luftëtarët, në duart e grave që përgatitnin ushqime e veshmbathje dhe në sakrificat e familjeve që u vunë në shërbim të lëvizjes antifashiste.
Një nga këto familje ishte familja Kurti e Ngurrëzës së Madhe. Përfshirja e saj në ngjarjet e viteve të luftës u shoqërua me sakrifica të rënda njerëzore. Në këtë familje pati luftëtarë, mbështetës të lëvizjes dhe njerëz që u përfshinë në jetën e komunitetit në ato vite të vështira. Mes tyre, një vend të veçantë zënë gratë që humbën jetën në rrethana tragjike.
Jekoja, Veizja dhe Rahimja janë tri prej emrave që lidhen me këtë histori. Fati i tyre u vulos më 6 nëntor 1943, kur në Kadipashaj, sot Arrëz, shtëpitë e familjeve të lidhura me lëvizjen antifashiste u vunë përballë dhunës dhe represionit. Këto gra nuk ishin thjesht dëshmitare të ngjarjeve. Ato u përfshinë, secila në mënyrën e vet, në mbështetjen e lëvizjes dhe paguan me jetën e tyre çmimin e një kohe të trazuar.
Jeko Kurti, u vra sepse ndihmonte luftëtarët partizanë
Jeko Myslim Kurti lindi në vitin 1920 në Toshkëz të Përmetit, në një familje të thjeshtë, e cila ruante ndjenja atdhetare. Nëpërmjet martesës dhe lidhjeve familjare, ajo u bë pjesë e familjes Kurti, një familje që gjatë viteve të luftës u përfshi në mbështetjen e lëvizjes antifashiste.
Që nga viti 1942, familja Kurti u kthye në një nga pikat ku mbështetej lëvizja. Jekoja, së bashku me gra të tjera të fshatit, kontribuonte në mënyrë konkrete në ndihmë të luftëtarëve: përgatiste ushqime, triko, çorape dhe veshmbathje të tjera, duke u dhënë mbështetje atyre që ndodheshin në luftë.
Ky aktivitet nuk mbeti i panjohur. Në kushtet e ndjekjeve dhe përndjekjeve të kohës, familjet që ndihmonin lëvizjen antifashiste u vunë nën presion dhe kërcënim.
Më 6 nëntor 1943, shtëpia ku ndodhej Jekoja në Kadipashaj u rrethua. Ajo u vra në pragun e shtëpisë, duke u bërë një nga viktimat e represionit ndaj familjeve që mbështesnin lëvizjen antifashiste.
Jeko Myslim Kurti u shpall Dëshmore e Atdheut me vendim nr. 74, datë 25.10.1971, të Komitetit Ekzekutiv të Këshillit Popullor të rrethit të Lushnjës dhe me vendim nr. 4, datë 27.11.2002, të Komisionit Qendror të Statusit të Dëshmorit. Prehet në Varrezat e Dëshmorëve të Lushnjës.
Veize Kurti, u vra në pragun e shtëpisë
Veize Hysni Kurti lindi në vitin 1901 në Kadipashaj, sot Arrëz. Ajo i përkiste një familjeje që gjatë viteve të luftës u lidh me lëvizjen antifashiste dhe shtëpia e saj u bë një nga pikat e mbështetjes së saj.
Veizja u angazhua në veprimtarinë antifashiste të grave të fshatit. Ndihma e saj shprehej në forma të ndryshme, sipas mundësive të kohës, ndërsa familja Kurti mbante lidhje me njerëz dhe veprimtarë të lëvizjes.
Veprimtaria e familjes nuk kaloi pa u vënë re. Më 6 nëntor 1943, shtëpia në Kadipashaj u rrethua. Në atë ngjarje tragjike, Veizja u vra në pragun e shtëpisë, së bashku me vjehrrën dhe kunatën.
Vrasja e saj mbeti në kujtesën e familjes dhe të komunitetit si një nga episodet tragjike që përjetuan familjet e përfshira në mbështetjen e lëvizjes antifashiste.
Veize Hysni Kurti u shpall Dëshmore e Atdheut me vendim nr. 74, datë 25.10.1971, të Komitetit Ekzekutiv të Këshillit Popullor të rrethit të Lushnjës dhe me vendim nr. 4, datë 27.11.2002, të Komisionit Qendror të Statusit të Dëshmorit. Prehet në Varrezat e Dëshmorëve të Lushnjës.
Rahime Kurti, ra në pragun e shtëpisë
Rahime Islam Kurti lindi në vitin 1927 në Kadipashaj, sot Arrëz. Ajo u rrit në një mjedis familjar të lidhur me veprimtarinë antifashiste dhe në vitet e luftës shtëpia e familjes u shndërrua në një nga bazat e mbështetjes së lëvizjes.
Rahimja ishte pjesë e kësaj veprimtarie dhe, së bashku me anëtarët e tjerë të familjes, përjetoi drejtpërdrejt rrezikun që sillte përfshirja në mbështetje të luftëtarëve dhe të lëvizjes antifashiste.
Më 6 nëntor 1943, shtëpia e familjes u rrethua. Në përleshjen dhe ngjarjen tragjike që pasoi, Rahimja u vra në pragun e saj, së bashku me vjehrrën dhe kunatën.
Ishte vetëm një vajzë e re, por fati i saj u lidh përgjithmonë me historinë e familjes dhe të vendit të saj. Vdekja e Rahimes, si edhe e grave të tjera të familjes, tregon se sakrifica e luftës nuk u përkiste vetëm atyre që mbanin armë. Ajo preku edhe shtëpitë, gratë dhe familjet që u vunë në shërbim të lëvizjes.
Rahime Islam Kurti u shpall Dëshmore e Atdheut me vendim nr. 74, datë 25.10.1971, të Komitetit Ekzekutiv të Këshillit Popullor të rrethit të Lushnjës dhe me vendim nr. 4, datë 27.11.2002, të Komisionit Qendror të Statusit të Dëshmorit. Prehet në Varrezat e Dëshmorëve të Lushnjës.
Një familje, tri gra, një kujtesë
Historia e grave dëshmore të familjes Kurti është një kapitull i dhimbshëm i historisë së Ngurrëzës së Madhe dhe i trevës së Myzeqesë. Jekoja, Veizja dhe Rahimja patën jetët dhe fatet e tyre, por ato u bashkuan në një moment tragjik të historisë, kur dhuna e luftës mbërriti deri në pragun e shtëpisë.
Pas emrave të tyre nuk qëndrojnë vetëm datat e lindjes dhe të rënies. Qëndrojnë familje të tëra, nëna, bashkëshorte, fëmijë, vëllezër e motra që përjetuan humbjen dhe dhimbjen. Qëndron një shtëpi që dikur kishte zërat e jetës dhe që më 6 nëntor 1943 u kthye në vendin e një tragjedie familjare.
Prandaj, historia e tyre nuk duhet parë vetëm si një varg emrash në një listë dëshmorësh. Ajo është histori njerëzore. Është historia e grave që jetuan në një kohë kur kufiri midis jetës së zakonshme dhe rrezikut ishte shumë i hollë; e grave që, përmes ndihmës dhe mbështetjes së tyre, u bënë pjesë e një realiteti të madh historik.
Sot, kur përmenden Jeko Kurti, Veize Kurti dhe Rahime Kurti, përmendet edhe familja e tyre, shtëpia e tyre dhe vendi ku jetuan. Kujtohet Ngurrëza e Madhe dhe Kadipashaj, sot Arrëz, si pjesë e një harte të kujtesës sonë historike.
Koha i largon njerëzit, por nuk duhet të fshijë gjurmët e tyre. Dokumentet, varret, kujtimet familjare dhe rrëfimet e brezave janë ura që lidhin të shkuarën me të sotmen.
Jekoja, Veizja dhe Rahimja mbeten pjesë e kësaj kujtese. Tri gra, tri jetë të ndërprera, një familje e goditur nga lufta dhe një emër që vazhdon të jetojë në kujtesën e vendit: Familja Kurti e Ngurrëzës së Madhe.
