Rreth përmbledhjes poetike “Ne ëndërronim ndryshe” të Ana Bisholla
Në poezinë e autores së mësipërme ndihet që në leximin e parë një zë lirik që kthehet drejt së shkuarës jo vetëm për ta kujtuar, por për të kuptuar çfarë ka mbetur prej saj brenda Njeriut. Në botën e saj poetike takohen ëndrra, kujtesa, dashuria, zhgënjimi, largësia dhe Koha, ajo forcë e heshtur që ndryshon jo vetëm realitetin përreth, por edhe mënyrën se si Njeriu e sheh vetveten. Mbi të gjitha, ndihet përplasja midis asaj që dikur është ëndërruar dhe asaj që jeta ka sjellë më pas, çka e bën titullin e përmbledhjes poetike veçanërisht domethënës për horizontin poetik që hap autorja.
Ka tituj librash që tregojnë përmbajtjen e një vepre dhe ka të tjerë që, para se libri të hapet, krijojnë një pyetje. “Ne ëndërronim ndryshe” i përket kësaj kategorie të dytë. Tri fjalë të thjeshta, por midis tyre fshihet një histori e tërë njerëzore. Dikur ekzistonte një ëndërr; Koha kaloi. Diçka ndodhi me ëndrrën dhe me Njeriun që e mbante atë. Në pamje të parë, fjala kryesore duket se është “ëndërronim”. Por ndoshta fjala që hap më shumë mendim është pikërisht “ndryshe”. Ndryshe nga çfarë? Nga ajo që ndodhi më pas? Nga bota që u ndërtua? Nga ajo që premtonte rinia? Nga Njeriu që secili mendonte se do të bëhej? Apo nga mënyra se si ëndërrohet sot? Në çastin kur lindin këto pyetje, titulli pushon së qeni vetëm poetik dhe prek një problem më të thellë njerëzor: marrëdhënien midis ëndrrës dhe Kohës.
Çdo Njeri fillon jetën me një përfytyrim të saj. Edhe kur nuk e formulon qartë, ekziston një horizont i brendshëm. Një ide për dashurinë, familjen, lumturinë, drejtësinë, punën, të ardhmen.
Jeta rrallë ecën sipas hartës së përgatitur në rini. Midis asaj që është ëndërruar dhe asaj që ndodh futet Koha. Dhe bashkë me të vijnë takimet dhe ndarjet, dashuritë dhe humbjet, shpresat dhe zhgënjimet, sukseset dhe dështimet, kompromiset dhe ato zgjedhje që ndryshojnë një jetë pa u kuptuar menjëherë. Prandaj kujtesa në poezi nuk është vetëm nostalgji.Kjo dëshiron shpesh të rikthejë atë që ka kaluar. Por kujtesa e përpunuar poetikisht mund të bëjë diçka më të rëndësishme. Ta shndërrojë të kaluarën në vetëdije. Njeriu nuk kthehet pas vetëm për të parë atë që ka humbur, por edhe për të kuptuar atë që është bërë.
Këtu poezia fiton një funksion që shkon përtej rrëfimit të ndjenjës. Historia mund të tregojë çfarë ka ndodhur në një kohë të caktuar. Dokumenti mund të ruajë ngjarjen dhe fotografia një fytyrë. Por poezia mund të përpiqet të kapë diçka shumë më të vështirë: çfarë ndodhi brenda Njeriut ndërsa jeta po ndodhte jashtë tij. Është historia e ëndrrave që ndryshuan formë, e dashurive që lanë gjurmë, e fjalëve që nuk u thanë, e njerëzve që u larguan dhe e atyre që mbetën. Është historia e Njeriut që një ditë shikon pas dhe kupton se personi që kujton ka qenë vetë ai, por njëkohësisht nuk është më ai.
Një nga misteret e Kohës është se ajo nuk ndryshon vetëm gjërat përreth. Ajo ndryshon edhe syrin me të cilin shihen. Një ngjarje që në rini dukej si humbje, pas shumë vitesh mund të kuptohet ndryshe. Një zhgënjim mund të ketë hapur një rrugë tjetër. Një dashuri e humbur mund të ketë lënë një njohje të vetvetes që nuk do të kishte lindur pa të. Edhe dhimbja, kur përpunohet merr kuptim. Nuk mbetet vetëm plagë. Kjo nuk do të thotë se çdo vuajtje fisnikëron ose se çdo humbje fsheh pa tjetër një të mirë. Do të thotë se Njeriu ka aftësinë ta marrë atë që i ka ndodhur dhe ta shndërrojë në pjesë të vetëdijes së tij. Pikërisht këtu poezia mund të bëhet vend transformimi. Përvoja bëhet fjalë, fjala bëhet mendim dhe mendimi i hapur drejt gjërave kërkon kuptim.
Një poezi e vërtetë nuk përfundon te poeti, por te lexuesi. Përvoja e autores mund të ketë lindur nga një çast krejt individual, por nëse poezia arrin të prekë një përvojë themelore njerëzore, lexuesi nuk pyet më vetëm: “Çfarë ka ndier poetja?” Fillon të pyesë: “Çfarë zgjon kjo brenda meje?” Dhe pikërisht aty letërsia kalon nga biografia në Botën e jashtëzakonshme të Ideve.
Titulli “Ne ëndërronim ndryshe”: nuk është thjesht një vështrim drejt një brezi apo një kohe të kaluar. Është një pyetje që mund t’i drejtohet çdo brezi. Sepse çdo brez ëndërron. Ndryshojnë format e ëndrrës, rrethanat, mjetet dhe horizontet, por mbetet pothuajse e pandryshuar drama midis asaj që Njeriu dëshiron dhe asaj që jeta i jep.
Ky dallim është thelbësor. Jeta nuk është vetëm grumbullim përvojash. Mund të udhëtohet shumë dhe të ndryshohet pak. Mund të lexohen qindra libra dhe të mbetet i njëjti horizont i brendshëm. Mund të kalohet përmes dashurisë, humbjes dhe dhimbjes pa arritur t’u jepet kuptim. Pjekuria fillon kur Njeriu nuk pyet më vetëm se çfarë i ka ndodhur, por çfarë ka bërë me atë që i ka ndodhur. Atëherë edhe ëndrra e parealizuar nuk është një jetë e humbur. Ka ëndrra që Koha i shkatërron, ka të tjera që i korrigjon. Ka ëndrra që në rini duken të mëdha dhe më vonë zbulohen të vogla. Dhe ka të tjera që, megjithëse nuk realizohen kurrë plotësisht, vazhdojnë ta mbajnë Njeriun të hapur ndaj së ardhmes.
Nga poezitë e Ana Bishollës mund të lindë një pyetje me mjaft vlerë për lexuesin: është ende Njeriu i aftë të ëndërrojë ndryshe pasi jeta nuk i realizoi ëndrrën e parë? Sepse humbja më e madhe nuk është gjithmonë dështimi i një ëndrre. Mund të jetë humbja e vetë aftësisë për të ëndërruar. Një Njeri që nuk ëndërron më mund të vazhdojë të jetojë, të punojë, të kryejë detyrimet e tij, madje edhe të ketë sukses. Sepse diçka në marrëdhënien e tij me të ardhmen është mbyllur. Ëndrra, në kuptimin më të lartë, nuk është arratisje nga realiteti, por aftësia për të parë në realitet edhe atë që ende nuk është, por mund të bëhet.
Pikërisht këtu poezia prek të ardhmen. Ajo lind nga diçka që është jetuar, ushqehet nga kujtesa, por nuk është e dënuar të mbetet në të kaluarën. Ana Bisholla ngaqë e ka aftësinë për ta shndërruar përvojën në kuptim, i jep lexuesit mundësinë të shohë ndryshe edhe jetën e vet. Kjo është gjëja më e rëndësishme. Dhe atëherë pyetja vendimtare nuk është më vetëm se çfarë ka dashur të thotë poetja. Pyetja bëhet: çfarë ndodh me Njeriun pasi e ka lexuar? Nëse një varg arrin të rikthejë një kujtim, të trazojë një bindje, të hapë një pyetje ose ta bëjë dikë të shohë ndryshe një pjesë të jetës së vet, poezia ka dalë nga faqet e librit dhe ka hyrë në jetë.
Ndoshta aty gjendet edhe kuptimi më i thellë i një libri që quhet “Ne ëndërronim ndryshe”. Nuk mjafton të kujtohet se çfarë është ëndërruar dikur. Duhet pyetur se çfarë bëri ëndrra me Njeriun që e mbarti, çfarë bëri realiteti me atë ëndërr dhe çfarë mbeti prej të dyjave pas kalimit të Kohës.
Sepse Njeriu me mendje të hapur nuk del nga jeta ai që ishte kur hyri në të. Nëse e ka jetuar vërtet, duke lejuar që përvoja ta transformojë, çdo dashuri, çdo humbje, çdo zhgënjim dhe çdo shpresë kanë krijuar një unazë tjetër në trungun e qenies së tij. Jeta atëherë nuk është vetëm diçka që i ndodh Njeriut, por edhe diçka përmes së cilës Njeriu bëhet.
Prandaj “Ne ëndërronim ndryshe” mund të mos jetë vetëm një fjali për atë që iku, por një pyetje për atë që mbeti dhe, mbi të gjitha, për atë që ende mund të vijë.
Ëndrra ishte ndryshe. Jeta erdhi ndryshe.
Po Njeriu – çfarë u bë midis këtyre dy “ndrysheve”?
Robert Martiko
