Llazar Syziu
(Një vështrim historik mbi cilësinë e jetës, nga siguria e socializmit te pasiguria e tregut)
Populli nuk ha ideologji. Ka një zakon të vjetër të politikës: çdo pushtet e paraqet veten si zgjidhjen përfundimtare të problemeve të njerëzimit. Njëri premton barazinë, tjetri lirinë; njëri betohet për drejtësinë shoqërore, tjetri për iniciativën private. Të gjithë flasin për popullin, shpesh me një dashuri që populli nuk e ka kërkuar dhe që, sapo mbarojnë fjalimet, duhet të paguajë vetë faturën. Shqipëria e viteve 1986–2026 është një laborator i përshtatshëm për të studiuar këtë zakon. Brenda dyzet vjetësh, shqiptari kaloi nga shteti që i caktonte vendin e punës, te tregu që i kërkonte ta gjente vetë; nga kufiri që nuk duhej kapërcyer, te aeroporti që u bë rrugëdalje; nga dyqani me pak mallra, te tregu me mallra të shumta, por jo gjithmonë me para të mjaftueshme për t’i blerë. Ndryshimi ishte i madh. Por historia nuk është një reklamë, ku produkti i ri duhet të shpallet patjetër më i mirë se i vjetri. Ajo kërkon që të krahasojmë atë që njerëzit kishin, atë që fituan dhe atë që humbën. Sepse qytetari i zakonshëm ka një mënyrë më pak madhështore për të gjykuar historinë se udhëheqësit e tij. Ai pyet nëse ka punë, nëse mund të ushqejë fëmijët, nëse mund të kurohet pa shitur një pjesë të kursimeve, nëse ka një shtëpi dhe nëse mund të thotë atë që mendon pa u shqetësuar se kush po e dëgjon. Ideologjia mund të jetë një luks i intelektualëve dhe i pushteteve. Buka, banesa dhe dinjiteti janë luks vetëm për ata që nuk u mungojnë.
Vitet 1986–1990: shteti që premtonte gjithçka dhe qytetari që nuk mund të zgjidhte shumë gjëra. Në vitin 1986, Shqipëria jetonte ende nën organizimin e socializmit shtetëror. Enver Hoxha kishte vdekur një vit më parë, por sistemi që ai kishte ndërtuar vazhdonte të funksiononte nën drejtimin e Ramiz Alisë. Ndryshimi i udhëheqësit nuk ndryshoi natyrën e regjimit: Partia e Punës mbetej qendra e pushtetit politik, ekonomik dhe shoqëror. Shteti pretendonte se kishte zgjidhur problemin e madh të shoqërisë kapitaliste: pasigurinë e punës. Në një ekonomi ku ndërmarrjet shtetërore dhe kooperativat bujqësore zinin vendin kryesor, punësimi ishte i organizuar nga autoritetet. Arsimi dhe shëndetësia publike ishin pjesë e sistemit, ndërsa zgjerimi i shkollimit kishte sjellë përfitime të pamohueshme për pjesë të mëdha të popullsisë. Këto fakte duhen pranuar. Historia nuk bëhet më e vërtetë duke mohuar atë që ka funksionuar. Por një gjë është të kesh punë dhe tjetër të kesh mundësi të zgjedhësh punën. Një gjë është të kesh shkollë publike dhe tjetër të kesh liri akademike. Një gjë është të kesh banesë dhe tjetër të jesh i lirë të vendosësh ku dëshiron të jetosh. Ekonomia shqiptare vuante nga mungesa e mallrave, teknologjisë dhe burimeve. Në letër, qytetari ishte zot i një shoqërie që pretendonte se nuk njihte shfrytëzimin. Në praktikë, ai nuk kishte shumë mjete për të ndryshuar vendimet e shtetit, për të krijuar një biznes privat apo për të zgjedhur lirisht të ardhmen e vet. Dhe mbi të gjitha, nuk mund të zgjidhte qeverinë nëpërmjet konkurrencës së lirë politike. Këtu qëndronte paradoksi i madh i socializmit shqiptar: shteti pretendonte se përfaqësonte interesat e popullit, por populli nuk kishte mundësi të organizohej politikisht për ta kundërshtuar atë. Përfaqësuesi dhe i përfaqësuari ishin lidhur me një marrëdhënie ku i pari fliste në emër të të dytit, ndërsa i dyti nuk kishte mjetet e nevojshme për t’i thënë se nuk ishte dakord.
Materialisti, po të vështronte një paradoks të tillë me syrin e gazetarit, do të gjente aty një histori njerëzore më domethënëse se shumë fjalime zyrtare: njeriun që duhej të ishte i lirë sepse shteti e shpallte të tillë, por që nuk mund të largohej lirisht nga vendi i vet. Siguria e punës kishte vlerë. Por ajo nuk e shlyente mungesën e lirisë. Dhe liria, nga ana tjetër, nuk mund të zëvendësonte bukën që mungonte. Problemi nuk ishte se shqiptari duhej të zgjidhte njërën prej tyre. Problemi ishte se sistemi nuk arrinte t’i siguronte të dyja.
Vitet 1990–1992: porta u hap, por jashtë saj nuk priste parajsa. Në dhjetor 1990, protestat studentore dhe lëvizja për pluralizëm politik shënuan një kthesë historike. Në vitin 1991 u zhvilluan zgjedhjet e para pluraliste, ndërsa në vitin 1992 ndryshimi i pushtetit institucionalizoi një fazë të re të tranzicionit. Shqiptari fitoi diçka që për dekada i ishte mohuar: mundësinë për të udhëtuar, për të kritikuar pushtetin dhe për të kërkuar një jetë jashtë kufijve të vendit. Por, sapo u hap porta, u pa se liria nuk kishte ardhur me një pagë të garantuar, me një fabrikë të modernizuar apo me një ekonomi të gatshme për të konkurruar. Shumë ndërmarrje humbën tregjet dhe burimet e financimit. Punësimi u trondit. Familjet u përballën me pasiguri ekonomike. Emigrimi drejt Greqisë dhe Italisë u bë për shumë shqiptarë rruga më e shpejtë drejt të ardhurave që vendi i tyre nuk mund t’ua siguronte. Ishte një pamje historike me një ironi të hidhur: qytetarët që kishin kërkuar të drejtën për të dalë jashtë vendit, tani po largoheshin sepse nuk gjenin brenda tij mundësitë që u nevojiteshin. Kjo nuk e bën të pavlefshme lirinë e fituar. Përkundrazi, tregon se sa i rëndësishëm ishte zgjerimi i saj. Por zbulon edhe kufirin e ndryshimit politik: një qeveri e re nuk mund të prodhojë brenda natës kapital, vende pune, institucione të konsoliduara dhe besim shoqëror. Në fund të fundit, demokracia nuk është një magjistare. Ajo mund të krijojë kushtet për zgjedhje më të mira, por nuk mund t’i japë çdo familjeje një jetë të mirë vetëm duke shpallur zgjedhje të lira. Edhe tregu nuk është një magjistar. Ai mund të krijojë pasuri, por nuk garanton që pasuria të shpërndahet në mënyrë të drejtë, që çdo punonjës të gjejë punë ose që çdo sipërmarrës të ketë sukses. Shqiptari e mësoi këtë dallim jo nga librat e ekonomisë, por nga xhepi i vet.
Vitet 1992–1996: liria për të fituar dhe rreziku për të humbur. Me privatizimin dhe zgjerimin e tregtisë private, shoqëria shqiptare filloi të ndryshonte pamjen. U hapën dyqane, punishte dhe biznese të vogla. U krijuan mundësi të reja për pronësi dhe iniciativa individuale. Tregu solli mallra që më parë mungonin dhe e lidhi Shqipërinë me ekonomitë e tjera. Për shumë njerëz, kjo ishte një çlirim i vërtetë. Ata mund të punonin për llogari të tyre, të udhëtonin, të investonin dhe të vendosnin më lirshëm për jetën e familjes. Por tregu ka një zakon që propaganda e tij nuk e përmend gjithmonë: ai shpërblen mundësinë, por nuk e garanton atë. Një njeri me kapital mund të hapte biznes. Një tjetër, i cili kishte kaluar tridhjetë vjet në një ndërmarrje shtetërore, mund të mos dinte nga t’ia fillonte. Një familje me të afërm në emigracion mund të merrte para për të ndërtuar shtëpi. Një familje tjetër, pa burime dhe pa rrjet mbështetës, mund të mbetej në vendin e vet duke parë të tjerët të përparonin. Në këtë mënyrë, barazitë dhe pabarazitë ndryshuan formë. Disa dallime të mëparshme u dobësuan, por u krijuan dallime të reja, të lidhura me pronën, kapitalin, aftësitë dhe mundësitë për të përfituar nga tregu. Kjo është një nga të vërtetat që historia nuk duhet t’ia falë asnjë ideologjie: as barazia e shpallur nuk garanton barazi reale, as liria ekonomike nuk garanton mundësi të barabarta. Nëse shteti i vjetër pretendonte se mund t’i zgjidhte të gjitha problemet e qytetarit, shteti i ri rrezikonte t’i thoshte se ai duhej t’i zgjidhte vetë të gjitha problemet. Në të dyja rastet, qytetari mund të përfundonte duke paguar për gabimet e institucioneve.
Viti 1997: kur ëndrra e pasurimit u kthye në humbje kombëtare. Kriza e skemave piramidale në vitin 1997 ishte një nga dramat më të mëdha ekonomike dhe shoqërore të tranzicionit shqiptar. Qindra mijëra qytetarë investuan kursimet në skema që premtonin fitime të larta. Kur ato u shembën, humbjet financiare u shndërruan në zemërim politik, dhunë dhe krizë të rendit publik. Për të kuptuar përmasën njerëzore të kësaj katastrofe, mjafton të mendojmë për kursimet e një familjeje. Ato mund të ishin rezultat i shumë viteve pune, i parave të dërguara nga emigracioni ose i sakrificave që kishin bërë prindërit për fëmijët. Kur humbeshin, nuk zhdukej vetëm një shumë parash. Zhdukej mundësia për të ndërtuar shtëpinë, për të hapur një biznes, për të paguar shkollimin ose për të jetuar më i qetë në pleqëri. Këtu tregu tregoi fytyrën e tij tjetër: jo atë të iniciativës dhe konkurrencës, por atë të rrezikut të pakontrolluar. Një ekonomi e lirë nuk mund të funksionojë pa ligje, mbikëqyrje dhe institucione që mbrojnë qytetarët nga mashtrimi. Viti 1997 dëshmoi se besimi i qytetarëve është një pasuri publike. Kur shteti nuk arrin të kontrollojë rreziqe të mëdha financiare dhe humbet aftësinë për të garantuar rendin, pasojat nuk kufizohen te llogaritë bankare. Ato prekin sigurinë fizike, marrëdhëniet shoqërore dhe besimin te vetë ideja e shtetit. Historia e vitit 1997 është, në këtë kuptim, një kundërshtim ndaj idesë se çdo gjë private është domosdoshmërisht e dobishme dhe çdo gjë publike është domosdoshmërisht e dëmshme. Institucionet duhen gjykuar nga mënyra se si funksionojnë, jo nga etiketa që mbajnë.
Vitet 1998–2013: shqiptari blen më shumë, udhëton më shumë dhe pret më shumë. Pas krizës së vitit 1997, Shqipëria filloi të stabilizohej. Ekonomia u zgjerua gradualisht, ndërtimi dhe shërbimet krijuan vende pune, ndërsa emigracioni dhe dërgesat e emigrantëve ndihmuan shumë familje. Shtëpitë ndryshuan. Pajisjet shtëpiake u shtuan. Telefonia celulare dhe më vonë interneti ndryshuan mënyrën e komunikimit. U rritën mundësitë për të udhëtuar dhe për të studiuar jashtë vendit. Në vitin 2009, anëtarësimi në NATO shënoi një etapë të rëndësishme të integrimit ndërkombëtar. Shqipëria nuk ishte më vendi i izoluar i fundit të viteve 1980. Ajo po bëhej pjesë e strukturave euroatlantike dhe po zgjeronte marrëdhëniet me botën. Por modernizimi ka një problem të vogël që politikanët nuk e përmendin shpesh: ai i rrit pritshmëritë. Kur qytetari sheh se si jetojnë njerëzit në vende të tjera, nuk mjaftohet më me faktin se ka energji elektrike, televizor apo makinë. Ai fillon të kërkojë paga më të mira, shërbime shëndetësore më cilësore, shkolla më të mira, administratë më të përgjegjshme dhe drejtësi më të shpejtë. Ky është një ndryshim i rëndësishëm në mënyrën se si matet mirëqenia. Në një shoqëri të izoluar, mungesa e alternativave mund të kufizojë edhe pritshmëritë. Në një shoqëri të hapur, krahasimi bëhet i pashmangshëm. Shqiptari nuk krahasohej më vetëm me fshatin fqinj ose me qytetin tjetër. Ai mund të krahasonte pagën, shërbimet dhe mundësitë e tij me ato të një emigranti në Itali, Greqi apo Gjermani. Kështu, edhe kur standardi material përmirësohej, ndjenja e pamjaftueshmërisë mund të vazhdonte. Kjo nuk do të thotë se përparimi ishte i rremë. Do të thotë se zhvillimi i shoqërisë krijon nevoja dhe pritshmëri të reja. Megjithatë, pabarazitë territoriale mbetën të dukshme. Tirana dhe qendrat më të mëdha ofronin më shumë mundësi se shumë zona rurale. Për disa familje, jeta u bë më e lehtë; për të tjera, emigracioni vazhdoi të ishte burimi kryesor i shpresës.
Vitet 2014–2018: ekonomia rritet, por a ndihet rritja në çdo shtëpi? Gjatë këtyre viteve, turizmi, ndërtimi dhe shërbimet fituan rëndësi të mëtejshme. U zhvilluan projekte infrastrukturore dhe u ndërmorën reforma institucionale, përfshirë reformën në drejtësi të vitit 2016. Në pamje të parë, vendi dukej më modern. Por pamja e një qyteti nuk është gjithmonë pasqyra e gjendjes ekonomike të të gjithë banorëve të tij. Një pallat i ri është një investim. Ai nuk tregon vetvetiu se sa njerëz mund ta blejnë apartamentin, sa punëtorë kanë kontrata të qëndrueshme apo sa familje përballojnë lehtësisht qiranë. Një hotel i mbushur me turistë mund të krijojë të ardhura, por punonjësi sezonal nuk e ka të garantuar pagën gjatë muajve të tjerë. Një pronar toke mund të përfitojë nga rritja e vlerës së saj, ndërsa një i ri që dëshiron të krijojë familje mund ta shohë banesën si një objekt gjithnjë e më të vështirë për t’u siguruar. Në të njëjtën kohë, emigracioni i të rinjve vazhdoi. Ata kërkonin jo vetëm më shumë para, por edhe një raport më të drejtë ndërmjet punës dhe shpërblimit, më shumë siguri profesionale dhe institucione ku besonin se mund të planifikonin të ardhmen. Kjo është arsyeja pse prodhimi ekonomik nuk duhet të ngatërrohet me mirëqenien e përgjithshme. Rritja e ekonomisë është e rëndësishme, por duhet të shoqërohet me mundësi reale për të jetuar me dinjitet. Një vend mund të ndërtojë më shumë dhe të prodhojë më shumë, por pyetja mbetet: kush përfiton, sa përfiton dhe çfarë mundësish ka ai që nuk zotëron kapital apo pronë?
Vitet 2019–2021: natyra dhe pandemia nuk lexojnë programet qeveritare. Tërmeti i 26 nëntorit 2019 dhe pandemia e COVID-19 në vitin 2020 treguan se jeta e qytetarëve varet edhe nga aftësia e institucioneve për t’u përballur me ngjarje që nuk kontrollohen plotësisht nga politika. Tërmeti shkatërroi banesa dhe shkaktoi humbje njerëzore. Për familjet që mbetën pa shtëpi, çdo diskutim mbi rritjen ekonomike merrte një kuptim tjetër. Ato kishin nevojë për strehim, mbështetje dhe siguri. Pandemia goditi shëndetin, punësimin, bizneset dhe arsimin. Për disa punonjës, puna u ndërpre; për disa biznese, të ardhurat u pakësuan; për shumë nxënës, mësimi online nxori në pah pabarazitë në pajisje dhe mundësi. Në këto raste, qytetari nuk pyet se çfarë ideologjie ka qeveria. Ai pyet nëse spitali mund ta trajtojë, nëse fëmija mund të vazhdojë shkollën, nëse familja mund të përballojë muajt pa të ardhura dhe nëse shteti mund ta ndihmojë të rindërtojë jetën. Këto kriza e bëjnë të dukshëm dallimin ndërmjet shtetit si emër dhe shtetit si shërbim. Një institucion ka rëndësi jo vetëm sepse ekziston në kushtetutë ose në ligj, por sepse duhet të funksionojë kur qytetari ka më shumë nevojë për të.
Vitet 2022–2026: vendi modern që humbet banorë. Në vitet e fundit, Shqipëria ka përfituar nga turizmi, investimet, zgjerimi i shërbimeve dhe digjitalizimi. Shumë procedura administrative kryhen më lehtë se më parë, ndërsa interneti dhe teknologjia janë bërë pjesë e zakonshme e jetës. Megjithatë, vendi përballet me një problem që nuk zgjidhet duke inauguruar një ndërtesë tjetër: tkurrjen e popullsisë. Censi i vitit 2023 numëroi 2.402.113 banorë rezidentë, rreth 420 mijë më pak se në vitin 2011. Emigracioni dhe rënia e lindshmërisë kanë ndikuar në këtë ndryshim. Shifrat kanë rëndësi, por edhe pamja njerëzore pas tyre. Në disa fshatra ka më pak fëmijë, më pak të rinj dhe më shumë të moshuar. Në disa familje, prindërit jetojnë larg fëmijëve, ndërsa gjyshërit kujdesen për nipërit. Në disa sektorë mungojnë punonjës, ndërsa qytetarë të tjerë vazhdojnë të kërkojnë punë që përputhet me aftësitë dhe pritshmëritë e tyre. Emigracioni nuk është domosdoshmërisht një akt kundër vendit. Shpesh është një vendim racional i individit që kërkon një jetë më të mirë. Por kur ky vendim përsëritet nga shumë të rinj, ai shndërrohet në problem për shoqërinë që ata lënë pas. Kostoja e banesave, pagat, shërbimet shëndetësore dhe cilësia e arsimit ndikojnë në vendimin për të qëndruar ose për t’u larguar. Këtu modernizimi përballet me një provë të rëndësishme: a arrin vendi të krijojë jo vetëm vende për të vizituar, por edhe mundësi për të jetuar? Të dhënat e vitit 2024 japin një pamje të përzier. Jetëgjatësia në lindje arriti rreth 79,8 vjet, ndërsa 19,2% e popullsisë ishte në rrezik varfërie dhe 32,8% përjetonte privim të rëndë material e social, sipas treguesve përkatës të publikuar për atë vit. Këto shifra nuk duhen interpretuar sikur të gjithë njerëzit që përfshihen në to jetojnë në të njëjtat kushte. Por ato tregojnë se përmirësimi i shëndetit dhe zgjerimi i teknologjisë mund të bashkëjetojnë me vështirësi materiale të konsiderueshme. Shqipëria e vitit 2026 është, pra, një vend që ka ndryshuar thellësisht krahasuar me vitin 1986, por që ende përballet me pyetjen se si t’i kthejë mundësitë ekonomike në siguri dhe perspektivë për më shumë qytetarë.
Mësimi i dyzet viteve: as shteti nuk është engjëll, as tregu nuk është shpëtimtar. Në fund të kësaj periudhe, do të ishte joshëse të shpallej një fitues ideologjik. Dikush mund të thoshte se socializmi garantonte sigurinë, ndërsa kapitalizmi solli pasigurinë. Dikush tjetër mund të përgjigjej se socializmi prodhonte varfëri dhe se vetëm tregu mund të krijonte mirëqenie. Por historia është më kokëfortë se sloganet. Socializmi shqiptar organizoi punësimin dhe shërbimet publike, por kufizoi rëndë liritë dhe zgjedhjet personale. Tranzicioni solli pluralizëm, pronë private dhe mundësi të reja, por edhe papunësi, pabarazi dhe kriza. Ekonomia e zgjeruar pas vitit 2000 modernizoi konsumin dhe infrastrukturën, por nuk i dha të gjithëve të njëjtat mundësi. Vitet e fundit sollën përparim digjital dhe zgjerim të turizmit, por emigracioni dhe vështirësitë e jetesës mbeten çështje të rëndësishme. Mësimi nuk është se të gjitha sistemet janë të njëjta. Ato ndryshojnë në mënyrën se si e organizojnë pushtetin, pronën, lirinë dhe shpërndarjen e burimeve. Mësimi është se asnjë sistem nuk duhet të përjashtohet nga gjykimi i rezultateve të tij. Shteti nuk duhet të pretendojë se përfaqëson popullin duke ia mohuar atij lirinë për të kundërshtuar. Tregu nuk duhet të pretendojë se krijon mundësi për të gjithë kur një pjesë e qytetarëve nuk kanë mjetet për të marrë pjesë në të. Demokracia nuk duhet të matet vetëm me ditën e zgjedhjeve, por edhe me funksionimin e drejtësisë, përgjegjshmërinë e administratës dhe aftësinë e qytetarëve për të mbrojtur të drejtat e tyre. Nëse ka një kriter që i përmbledh të gjitha këto, ai është dinjiteti i njeriut.
Përfundimisht, historia mbaron te dera e shtëpisë. Pas dyzet vjetësh ndryshimesh, shqiptari jeton në një botë krejt të ndryshme nga ajo e vitit 1986. Ai ka më shumë mundësi për të udhëtuar, për të komunikuar, për të blerë mallra dhe për të zgjedhur rrugën e vet. Por ka edhe shqetësime të reja: sigurinë e punës, koston e banesës, cilësinë e shërbimeve, besimin te institucionet dhe të ardhmen e fëmijëve. Disa nga problemet e vjetra janë zhdukur ose janë zvogëluar; disa të tjera kanë ndryshuar formë. Mungesa e mallrave nuk është më problemi i përgjithshëm i fundit të socializmit, por pamundësia për t’i përballuar të gjitha shpenzimet mbetet një shqetësim për familje të caktuara. Kufizimi i lirisë për të emigruar i përket një epoke tjetër, por sot sfida mund të jetë që njerëzit të mos ndihen të detyruar të largohen për të gjetur një të ardhme të denjë. Politikanët do të vazhdojnë të flasin për reforma, rritje, barazi, zhvillim dhe integrim. Këto fjalë kanë vlerë vetëm kur përkthehen në rezultate të prekshme. Historia e vërtetë e Shqipërisë nuk gjendet vetëm në sallat e parlamentit, në dokumentet e partive apo në ceremonitë e inaugurimit. Ajo gjendet edhe në një shtëpi ku prindërit llogarisin shpenzimet e muajit, në një fshat ku shkolla ka gjithnjë e më pak nxënës, në një spital ku pacienti pret shërbim dhe në një familje që duhet të vendosë nëse do të qëndrojë në Shqipëri apo do të emigrojë. Kjo është arsyeja pse cilësia e jetës duhet të jetë masa përfundimtare e historisë politike dhe ekonomike. Jo sepse buka është më e rëndësishme se liria, apo liria më e rëndësishme se dinjiteti, por sepse një jetë e mirë kërkon që ato të mos vendosen vazhdimisht kundër njëra-tjetrës. Një shtet që siguron punë, por ndalon qytetarin të flasë lirshëm, nuk e ka zgjidhur problemin e jetës së mirë. Një shtet që garanton lirinë e fjalës, por nuk arrin të krijojë mundësi të mjaftueshme për punë, strehim dhe shërbime cilësore, gjithashtu ka ende shumë për të bërë.
Përfundimi themelor është se emancipimi njerëzor kërkon bashkimin e lirisë politike me sigurinë materiale, të zhvillimit ekonomik me drejtësinë shoqërore dhe të krijimit të pasurisë me shpërndarjen e mundësive. Një sistem duhet gjykuar jo nga ajo që thotë se përfaqëson, por nga kushtet që u krijon njerëzve për të jetuar, punuar, menduar dhe ndërtuar të ardhmen e tyre. Dhe pikërisht këtu qëndron pyetja që historia shqiptare e viteve 1986–2026 ia lë shoqërisë së sotme: jo thjesht se kush e zotëron ekonominë, por nëse qytetari ka fuqi reale të ndikojë mbi jetën e vet dhe nëse pasuria e krijuar nga puna shndërrohet në dinjitet, siguri dhe mundësi për të gjithë. Pas dyzet vjetësh, pyetja më e rëndësishme nuk është nëse Shqipëria është bërë socialiste apo kapitaliste, më e hapur apo më moderne. Pyetja është nëse qytetari mund të jetojë me siguri, të zgjedhë lirisht, të mbrojë të drejtat e veta dhe të ndërtojë të ardhmen pa u detyruar të largohet nga vendi. Sepse pushtetet ndërrohen, institucionet ndryshojnë dhe ideologjitë vijnë e ikin. Qytetari, ndërkaq, vazhdon të ketë të njëjtat nevoja themelore: të punojë, të ushqehet, të banojë, të edukohet, të kurohet dhe të jetojë me dinjitet. Dhe kur të mbarojnë fjalimet, historia e një sistemi do të gjykohet pikërisht aty ku fillon dhe mbaron jeta e njeriut: te dera e shtëpisë së tij.
