Llazar Syziu
Njerëzimi dhe nevoja për të pasur gjithmonë të drejtë. Njerëzit kanë një dobësi të vjetër: nuk u mjafton të jetojnë në botë, duan edhe ta shpjegojnë atë. Dhe, nëse është e mundur, ta shpjegojnë në mënyrë të tillë që faji për gjithçka të bjerë mbi dikë tjetër. Kur korrja del keq, fajin e ka moti. Kur mbreti humbet luftën, fajin e kanë gjeneralët. Kur republika dështon, fajin e ka populli që nuk kuptoi madhështinë e udhëheqësve të vet. Kur dështon revolucioni, revolucionarët shpallin se nuk ishte zbatuar siç duhet. Në politikë, si në fe, humbja e besimit është më e vështirë se humbja e një beteje. Kështu lindin dhe mbijetojnë ideologjitë. Ato nuk janë thjesht sisteme idesh, por edhe mënyra për t’i dhënë kuptim kaosit të historisë. Ato na tregojnë kush jemi, kush na ka dëmtuar, çfarë duhet të ndryshojmë dhe, mbi të gjitha, pse e ardhmja do të jetë më e mirë nëse na lihet neve në dorë. Liberalizmi na flet për lirinë. Socializmi na kujton padrejtësinë. Konservatorizmi na paralajmëron për rrezikun e shkatërrimit të traditës. Nacionalizmi na tregon se kemi një atdhe për të mbrojtur. Ambientalizmi na njofton se shtëpia jonë, planeti, nuk është një magazinë pa fund. Secila ka argumente të vlefshme. Secila ka edhe prirjen e vet për të harruar ato fakte që nuk i përshtaten teorisë. Nëse do të përpiqeshim ta shihnim botën me syrin e një publicisti skeptik të traditës, do të duhej të nisnim me një dyshim të shëndetshëm: ideologjitë mund të na ndihmojnë të kuptojmë historinë, por asnjëra nuk ka marrë çelësat e të gjitha dyerve të saj.
Pesë ideologji, një botë dhe pesë mënyra për ta parë. Imagjinoni një fabrikë të madhe që ndërtohet pranë një qyteti shqiptar. Për liberalin, pyetja është nëse sipërmarrja është e lirë, konkurrenca e ndershme dhe ligji i respektuar. Për socialistin, pyetja është nëse punëtorët marrin një pjesë të drejtë të vlerës që prodhojnë dhe nëse përfitimet e investimit shpërndahen gjerësisht. Për konservatorin, pyetja është se çfarë ndodh me komunitetin, jetën e banorëve dhe vazhdimësinë e strukturës shoqërore. Për nacionalistin, pyetja është nëse fabrika forcon ekonominë vendase, punësimin dhe aftësinë e vendit për të prodhuar vetë. Për ambientalistin, pyetja është nëse fabrika ndot ajrin, dëmton ujin apo shkatërron burimet natyrore. Mund të ndodhë që të pestë të kenë të drejtë për diçka. Mund të ndodhë gjithashtu që secili të ketë gabim në diçka tjetër. Fabrika mund të krijojë vende pune dhe të ndotë lumin. Mund të rrisë prodhimin kombëtar dhe të paguajë paga të ulëta. Mund të sjellë teknologji të reja dhe të ndryshojë rrënjësisht jetën e komunitetit. Problemi nuk zgjidhet duke zgjedhur paraprakisht se cila ideologji duhet të fitojë. Zgjidhet duke mbledhur të dhëna, duke shqyrtuar pasojat dhe duke vendosur rregulla që mbrojnë interesin publik. Këtu qëndron dallimi ndërmjet ideologjisë si mjet mendimi dhe ideologjisë si besim i verbër. E para të ndihmon të bësh pyetje; e dyta të bind se përgjigjen e ke gjetur para se të fillosh hetimin.
Liberalizmi: liria është një gjë e mrekullueshme, sidomos kur e ke. Liberalizmi lindi nga një mosbesim i arsyeshëm ndaj pushtetit të pakufizuar. Në Evropën e monarkive absolute, mbreti mund të pretendonte se sundonte me të drejtë hyjnore, ndërsa nënshtetasi duhej të kënaqej me privilegjin e të mos kundërshtuarit shumë. John Locke dhe mendimtarë të tjerë të liberalizmit i vunë kufij kësaj logjike. Pushteti, argumentuan ata, nuk është pronë private e sundimtarit. Individët kanë të drejta dhe qeveria duhet të jetë e kufizuar nga ligji. Revolucionet amerikane dhe franceze e shndërruan këtë ide në një forcë historike. Deklarata e Pavarësisë Amerikane e vitit 1776 dhe Deklarata Franceze e të Drejtave të Njeriut dhe të Qytetarit e vitit 1789 shënuan momente të rëndësishme në ndryshimin e marrëdhënieve ndërmjet qytetarit dhe pushtetit. Por historia ka një zakon të keq: ulet në tryezë edhe kur nuk është ftuar nga teoricienët. Amerika shpallte se njerëzit lindin të barabartë, ndërkohë që skllavëria vazhdonte. Franca shpallte të drejtat e njeriut, por gratë mbetën për një kohë të gjatë jashtë barazisë politike. Parimi ishte universal; zbatimi, për fat të keq, kishte një listë të gjatë përjashtimesh. Kjo nuk e bën të pavlefshëm liberalizmin. Përkundrazi, parimet e tij u përdorën më vonë për të zgjeruar të drejtat që shoqëritë fillimisht ua kishin mohuar shumë njerëzve. Pas vitit 1945, në shumë vende të Evropës Perëndimore u konsoliduan demokracia parlamentare, shteti ligjor dhe mbrojtja e lirive individuale. Pas vitit 1989, shumë shoqëri të Evropës Lindore u përpoqën të ndërtonin institucione pluraliste pas dekadave të sundimit njëpartiak. Por demokracia nuk është një mobilie që blihet e vendoset në sallon. Ajo kërkon mirëmbajtje. Mund të kesh kushtetutë të bukur, parlament, zgjedhje dhe gjykata, por nëse korrupsioni dobëson institucionet dhe pushteti nuk kontrollohet, demokracia rrezikon të mbetet një fasadë me dokumentacion të rregullt. Liberalizmi ka edhe një problem tjetër. Ai mund t’i japë qytetarit lirinë për të hapur një biznes, por nuk mund t’i japë automatikisht kapitalin për ta hapur. Mund t’i njohë të drejtën për arsim, por jo domosdoshmërisht kushtet ekonomike për ta përfunduar atë. Kështu, njeriu mund të jetë i lirë në letër dhe i kufizuar në jetën e përditshme. Prandaj liberalizmi na ndihmon të kuptojmë pse pushteti duhet kufizuar, por nuk na lejon të supozojmë se liria juridike zgjidh vetvetiu të gjitha problemet shoqërore. Liria është kusht i domosdoshëm i një shoqërie të lirë; nuk është certifikatë që vërteton se shoqëria është bërë e drejtë.
Socializmi: kur pasuria shtohet, por pyetja është se kujt i shtohet. Nëse liberalizmi pyet se sa i lirë është individi, socializmi pyet se sa e drejtë është mënyra me të cilën organizohet puna dhe shpërndahet pasuria. Revolucioni Industrial krijoi fabrikat, hekurudhat, tregjet moderne dhe pasuri që shoqëritë e mëparshme mezi mund t’i përfytyronin. Por krijoi edhe lagje të varfra industriale, punë të rënda, orare të gjata dhe pasiguri për ata që nuk zotëronin asgjë përveç fuqisë së krahëve. Në këtë botë hyri Karl Marksi me një pyetje që kapitalistët nuk e pëlqenin gjithmonë: nëse punëtori prodhon pasurinë, çfarë pjese të saj merr ai? Marksi e interpretoi historinë e shoqërive përmes marrëdhënieve të prodhimit dhe konflikteve ndërmjet klasave. Sipas tij, pronësia dhe kontrolli mbi mjetet e prodhimit nuk janë thjesht çështje ekonomike; ato ndikojnë edhe pushtetin politik dhe marrëdhëniet shoqërore. Kjo analizë ka një meritë që nuk zhduket nga polemikat ideologjike: na mëson të mos ngatërrojmë pasurinë e një vendi me mirëqenien e të gjithë banorëve të tij. Një fabrikë mund të prodhojë mijëra makina, ndërsa punëtorët e saj mund të mos kenë mundësi të blejnë një makinë. Një ekonomi mund të rritet, ndërsa pasuria e re të përqendrohet te një pjesë e vogël e popullsisë. Statistikat e prodhimit, pa statistikat e shpërndarjes, tregojnë vetëm gjysmën e historisë. Por edhe socializmi ka përvojën e vet të hidhur me pushtetin. Revolucioni rus i vitit 1917 premtoi një rend të ri shoqëror. Bashkimi Sovjetik realizoi industrializim të shpejtë dhe zgjeroi arsimin e disa shërbime publike. Por regjimi u shoqërua gjithashtu me kolektivizim të detyruar, represion, kufizime të rënda të lirive dhe përqendrim të pushtetit politik. Këtu historia bën një dallim që propaganda nuk e ka shumë për zemër: barazia e shpallur nuk është gjithmonë barazi e përjetuar. Kur shteti pretendon se përfaqëson të gjithë popullin, por populli nuk mund ta kundërshtojë shtetin, lind një pyetje e pakëndshme: kush e kontrollon atë që pretendon se kontrollon gjithçka për të mirën e të gjithëve? Ndërkohë, pas Luftës së Dytë Botërore, disa vende të Evropës Perëndimore zhvilluan sisteme të gjera sigurimesh shoqërore, pensionale dhe shëndetësore pa shfuqizuar pronën private. Kjo përvojë tregoi se tregu dhe mbrojtja sociale mund të bashkëjetojnë, megjithëse mënyra dhe shkalla e kësaj bashkëjetese ndryshojnë nga vendi në vend. Socializmi na ndihmon të shohim padrejtësitë ekonomike, por nuk na jep arsye të besojmë se burokracia shtetërore është më e ndershme se sipërmarrja private vetëm sepse flet në emër të popullit. Në fund, edhe kapitalisti, edhe ministri, edhe punëtori janë njerëz. Dallimi është se nuk kanë të njëjtën pasuri, të njëjtin pushtet dhe as të njëjtën mundësi për t’i shmangur pasojat e vendimeve të tyre. Prandaj pyetja e rëndësishme nuk është vetëm kush zotëron pasurinë, por edhe kush merr vendimet, kush mban përgjegjësi dhe çfarë mundësish ka shoqëria për të korrigjuar padrejtësitë.
Konservatorizmi: e kaluara nuk ishte gjithmonë e mirë, por as e ardhmja nuk është gjithmonë e mençur. Konservatori ka një avantazh ndaj revolucionarit: nuk është i detyruar të besojë se bota fillon ditën kur ai merr pushtetin. Ai e di se familja, shkolla, ligji, zakonet dhe institucionet janë formuar gjatë shumë brezave. Ato mbajnë brenda vetes jo vetëm gabime, por edhe përvoja të grumbulluara, rregulla bashkëjetese dhe forma besimi që nuk zëvendësohen me një dekret. Edmund Burke, duke shkruar pas Revolucionit Francez, paralajmëroi kundër përpjekjeve për të rindërtuar shoqërinë duke shpërfillur institucionet dhe përvojën historike. Ngjarjet e Revolucionit Francez, përfshirë Terrorin revolucionar dhe më pas ngritjen e Napoleonit, e bënë të qartë se shkatërrimi i një rendi të vjetër nuk garanton automatikisht krijimin e një rendi më të mirë. Por këtu duhet të bëjmë kujdes. Revolucioni francez nuk provon se çdo revolucion është i destinuar të dështojë, as se çdo institucion i trashëguar është i dobishëm. Ai tregon se ndryshimi politik ka pasoja që nuk mund të parashikohen gjithmonë nga ata që e nisin. Konservatorizmi ka të drejtë kur na kujton se institucionet nuk ndërtohen brenda natës. Një gjykatë nuk bëhet e pavarur vetëm sepse kushtetuta e shpall të tillë. Një shkollë nuk bëhet cilësore vetëm sepse ndryshon programin mësimor. Një administratë nuk bëhet e ndershme vetëm sepse zëvendësohen disa drejtues. Por konservatori mund të bëjë edhe gabimin e kundërt: të mendojë se një gjë duhet të ruhet sepse ka ekzistuar prej kohësh. Historia është plot me zakone të vjetra që janë mbrojtur si të shenjta, derisa dikush ka pasur guximin të pyesë se kujt i shërbenin. Skllavëria dhe përjashtimi i grave nga të drejtat politike nuk bëhen të drejta vetëm sepse kanë pasur jetëgjatësi. Prandaj, urtësia nuk qëndron as te shkatërrimi i çdo gjëje të trashëguar, as te ruajtja e çdo gjëje të vjetër. Ajo qëndron te aftësia për të dalluar institucionet që e mbajnë shoqërinë në këmbë nga ato që e pengojnë të ecë. Një shoqëri që ndryshon gjithçka rrezikon të humbasë orientimin. Një shoqëri që nuk ndryshon asgjë rrezikon të humbasë të ardhmen.
Nacionalizmi: atdheu është më i vjetër se qeveria, por jo çdo pretendim bëhet i drejtë në emër të tij. Nacionalizmi është një nga forcat më të fuqishme të historisë moderne, sepse i jep individit ndjenjën se i përket një bashkësie më të madhe se vetja. Gjuha, kujtesa, kultura dhe përvoja historike mund të krijojnë solidaritet ndërmjet njerëzve që nuk njihen personalisht, por e konsiderojnë veten pjesë të së njëjtës bashkësi kombëtare. Në shekullin XIX dhe në fillim të shekullit XX, nacionalizmi ndihmoi në formimin e shumë shteteve moderne dhe në luftërat për vetëvendosje. Në rastin shqiptar, Shpallja e Pavarësisë më 28 nëntor 1912 shënoi një pikë kthese në përpjekjet për krijimin e shtetit kombëtar. Shqiptarët nuk e krijuan shtetin në një sallë të qetë, larg rivaliteteve. Ata e bënë këtë në një Ballkan ku Perandoria Osmane po tërhiqej dhe shtetet fqinje ndiqnin interesat e tyre territoriale. Pavarësia ishte një akt politik dhe kombëtar, por pas saj mbetën probleme të mëdha: kufijtë, organizimi shtetëror, zhvillimi ekonomik dhe njohja ndërkombëtare. Kjo është një nga dallimet e rëndësishme të historisë: të krijosh një shtet është një arritje; ta bësh atë funksional është një punë shumë më e gjatë. Nacionalizmi mund të jetë forcë çlirimtare kur një popull kërkon të mos sundohet nga një fuqi e huaj. Por mund të shndërrohet në forcë përjashtuese kur pretendon se vetëm një grup ka të drejtë të zotërojë shtetin ose se historia i jep atij të drejtë të pakufizuar mbi të tjerët. Shpërbërja e Jugosllavisë në vitet 1990 e tregoi rrezikun e ndërthurjes së nacionalizmit përjashtues me krizën institucionale, rivalitetet territoriale dhe përdorimin e forcës. Pasojat ishin luftëra, dëbime masive dhe krime të rënda. Megjithatë, këto ngjarje nuk mund të shpjegohen vetëm me nacionalizmin: rëndësi patën edhe vendimet e udhëheqësve, dobësimi i institucioneve dhe ndërhyrjet e jashtme. Në botën e sotme, nacionalizmi mbetet i fuqishëm sepse njerëzit nuk jetojnë vetëm me paga, kontrata dhe statistika. Ata kanë nevojë për përkatësi, kujtesë dhe një histori që u tregon se nga vijnë. Por një komb nuk ka nevojë të shpallë veten më të mirë se të tjerët për të pasur dinjitet. Dhe një atdhe nuk bëhet më i fortë kur qytetarët e tij mësohen të urrejnë fqinjët. Dashuria për vendin është një ndjenjë; pretendimi se vendi yt ka gjithmonë të drejtë është një gabim logjik.
Ambientalizmi: njeriu zbulon se planeti nuk është pronë e pakufizuar. Për shumë shekuj, njerëzimi e trajtoi natyrën si një rezervë që duhej shfrytëzuar. Pyjet jepnin dru, lumenjtë energji, toka ushqim dhe nëntoka minerale. Përparimi matej me aftësinë për të marrë më shumë nga këto burime. Revolucioni Industrial e shumëfishoi këtë aftësi. Makineritë, fabrikat dhe transporti modern krijuan pasuri dhe lehtësuan jetën e miliona njerëzve. Por prodhimi masiv solli edhe ndotje dhe dëme ekologjike që nuk mund të mbeteshin përgjithmonë jashtë llogarive ekonomike. Në vitin 1962, Rachel Carson botoi librin Silent Spring, i cili ngriti shqetësime mbi pasojat e përdorimit të pakontrolluar të pesticideve. Mjedisi filloi të shihej gjithnjë e më shumë si çështje publike dhe jo vetëm si sfond i jetës njerëzore. Sot, ndryshimet klimatike e kanë bërë këtë debat global. Vëzhgimet shkencore tregojnë ngrohje afatgjatë të planetit dhe rritje të rreziqeve të lidhura me klimën. Marrëveshja e Parisit e vitit 2015 ishte një përpjekje ndërkombëtare për të kufizuar ngrohjen dhe për të nxitur veprimet kombëtare. Ambientalizmi na kujton një të vërtetë që ekonomia ndonjëherë e harron: kostot nuk zhduken vetëm sepse nuk shfaqen në faturën e prodhuesit. Një ndërmarrje mund të fitojë nga prodhimi, ndërsa ndotja e saj i lë komunitetit koston e pastrimit, sëmundjeve ose dëmtimit të burimeve natyrore. Në këtë rast, fitimi është privat, por një pjesë e humbjes bëhet publike. Megjithatë, edhe këtu duhet shmangur dogma. Një politikë mjedisore mund të jetë e nevojshme, por zbatimi i saj mund të ketë kosto për punëtorët, familjet dhe rajonet që varen nga industritë tradicionale. Kalimi drejt energjisë së pastër kërkon investime, teknologji dhe politika që të mos i lënë pas komunitetet më të cenueshme. Për Shqipërinë, problemi është konkret. Turizmi mund të sjellë të ardhura, por zhvillimi i pakontrolluar mund të dëmtojë pikërisht bregdetin dhe natyrën që e bëjnë vendin tërheqës. Ndërtimi mund të krijojë vende pune, por mund të zvogëlojë hapësirat publike dhe të rrisë presionin mbi burimet ujore. Nuk është e nevojshme të zgjedhim ndërmjet ekonomisë dhe natyrës sikur të ishin dy armiq të lindur. Pyetja është se çfarë ekonomie duam të ndërtojmë dhe çfarë çmimi jemi të gatshëm të paguajmë për përfitimet e sotme. Planeti nuk ka nevojë që njerëzimi të heqë dorë nga përparimi. Ka nevojë që njerëzimi të kuptojë se përparimi nuk është sinonim i shkatërrimit të burimeve mbi të cilat mbështetet.
Shqipëria: kur historia nuk pranon të futet në një kuti ideologjike. Historia shqiptare është një shembull i mirë i vështirësisë për të shpjeguar një shoqëri përmes vetëm një ideologjie. Pas vitit 1912, ndërtimi i shtetit shqiptar u përball me probleme të sovranitetit, administrimit, arsimit dhe ekonomisë. Nacionalizmi shpjegon rëndësinë e krijimit të shtetit kombëtar, por nuk shpjegon i vetëm vështirësitë e ndërtimit të institucioneve. Gjatë regjimit komunist, nga viti 1944 deri më 1990, u zgjeruan arsimi, shërbimet shëndetësore dhe disa forma të infrastrukturës, ndërsa shteti zhvilloi industri dhe ndërmori transformime të thella shoqërore. Por pluralizmi politik u eliminua, liritë individuale u kufizuan rëndë dhe represioni u bë pjesë e sistemit. Të mohosh ndryshimet në arsim dhe shëndetësi sepse regjimi ishte diktatorial do të ishte gabim historik. Të përdorësh këto ndryshime për të justifikuar diktaturën do të ishte gabim moral dhe politik. Pas vitit 1990, shqiptarët fituan mundësi të reja për të udhëtuar, për të zgjedhur, për të hapur biznese dhe për të marrë pjesë në pluralizmin politik. Por tranzicioni solli edhe pasiguri ekonomike, dobësi institucionale, korrupsion dhe emigracion të gjerë. Këtu liberalizmi na ndihmon të kuptojmë rëndësinë e lirisë. Socializmi na nxit të shqyrtojmë shpërndarjen e mundësive ekonomike. Konservatorizmi na kujton se besimi shoqëror dhe institucionet nuk krijohen me urdhër. Nacionalizmi shpjegon peshën e sovranitetit dhe të identitetit kombëtar. Ambientalizmi na detyron të pyesim nëse zhvillimi po ruan burimet natyrore. Merrni emigracionin. Një familje që merr para nga djali ose vajza e larguar mund të ndërtojë shtëpi, të paguajë arsimin e fëmijëve dhe të përmirësojë jetën e përditshme. Por i njëjti largim mund të lërë prindërit pa mbështetje, komunitetin pa profesionistë dhe vendin pa një pjesë të fuqisë punëtore që i nevojitet. A është emigracioni sukses apo dështim? Përgjigjja varet nga ajo që masim. Për familjen mund të jetë sukses ekonomik; për një institucion që humbet vazhdimisht profesionistë mund të jetë problem serioz. Të dyja mund të jenë të vërteta në të njëjtën kohë. Një vend nuk mund të quhet i zhvilluar vetëm sepse ndërton banesa moderne dhe rrugë të reja. Duhet të pyesim gjithashtu nëse krijon mundësi që njerëzit të jetojnë, punojnë dhe ndërtojnë të ardhmen e tyre aty ku dëshirojnë. Ndërtesat mund të ngrihen brenda disa vitesh. Besimi te institucionet, cilësia e arsimit dhe perspektiva e brezave kërkojnë shumë më tepër kohë.
Përfundimisht ideologjitë janë harta, jo vetë territori. Në fund të kësaj shëtitjeje nëpër pesë ideologjitë, mbetet një përfundim i thjeshtë: bota është më e ndërlikuar se çdo teori që përpiqet ta shpjegojë. Liberalizmi na kujton se individi nuk duhet t’i dorëzohet pushtetit pa kufij. Socializmi na kujton se pasuria nuk tregon gjithmonë drejtësinë e një shoqërie. Konservatorizmi na paralajmëron se institucionet dhe traditat nuk mund të zëvendësohen pa pasoja. Nacionalizmi na shpjegon fuqinë e përkatësisë dhe të vetëvendosjes, por edhe rreziqet e përjashtimit. Ambientalizmi na kujton se njerëzimi nuk mund të jetojë pafundësisht sikur burimet natyrore të mos kenë kufij. Asnjëra prej tyre nuk duhet të pranohet pa kritikë. Ideologjitë mund të ndriçojnë realitetin, por mund edhe të krijojnë mjegull kur shndërrohen në justifikime për pushtetin. Historia nuk shpërblen gjithmonë ata që kanë parimet më të bukura. Shpesh, ajo u kërkon llogari atyre që nuk kanë ditur t’i shndërrojnë parimet në institucione funksionale. Dhe popujt nuk jetojnë me premtime, por me pasojat e vendimeve që merren në emër të tyre. Prandaj, detyra e njeriut të arsyeshëm nuk është të gjejë ideologjinë që ka përgjigje për gjithçka. Është të mësojë të dallojë një argument nga një slogan, një fakt nga një interpretim dhe një premtim nga një rezultat. Në politikë, si në histori, dyshimi nuk është mungesë bindjeje. Është mbrojtje kundër mashtrimit. Dhe ndoshta kjo është urtësia që na duhet më shumë sot: të mos pyesim vetëm se cila ideologji premton botën më të mirë, por edhe çfarë ka prodhuar kur ka pasur pushtetin, çfarë ka lënë jashtë vëmendjes dhe si mund të korrigjohen gabimet e saj. Sepse bota nuk ndryshon vetëm nga idetë që njerëzit shpallin. Ajo ndryshon nga mënyra se si ata i zbatojnë, nga interesat që i drejtojnë dhe nga gatishmëria për të pranuar se edhe bindjet më të dashura mund të jenë të gabuara. Në këtë kuptim, historia është një gjykatë e veçantë: nuk e dënon gjithmonë menjëherë fajtorin, nuk e shpërblen gjithmonë të drejtin dhe nuk pranon si provë të mjaftueshme as flamurin, as programin, as fjalimin. Ajo kërkon rezultate. Dhe rezultatet, ndryshe nga premtimet, nuk mund të duartrokiten para se të ndodhin.
