Llazar Syziu
Shqipëria komuniste: kur parajsa premtohet me urdhër. Historia ka një dobësi të çuditshme: herë pas here u beson njerëzve që premtojnë ta shpëtojnë njerëzimin. Nuk u mjafton të qeverisin një vend, të ndërtojnë një rrugë ose të mbushin hambarët me grurë. Ata duan të ndryshojnë vetë natyrën njerëzore, të zhdukin padrejtësinë, të eliminojnë egoizmin dhe të krijojnë një shoqëri ku të gjithë të jenë të barabartë. Zakonisht, në fund të kësaj aventure, njerëzit mbeten njerëz, ndërsa shteti bëhet më i fuqishëm se më parë. Shqipëria e Enver Hoxhës ishte një nga laboratorët më të veçantë të kësaj ëndrre evropiane. Në vitin 1944, vendi dilte nga lufta, i varfër, kryesisht bujqësor, me një popullsi të madhe rurale, me arsimim të kufizuar dhe me institucione shtetërore të dobëta. Ishte një vend ku modernizimi nuk kishte arritur ende në shumë fshatra dhe ku dallimet shoqërore, zakonet patriarkale dhe varfëria rëndonin mbi jetën e përditshme. Në këtë terren mbërriti komunizmi me premtime që, për një pjesë të popullsisë, kishin kuptim të vërtetë: tokë për fshatarin, punë për punëtorin, shkollë për fëmijën, dinjitet për gruan dhe fund për privilegjet e vjetra. Nuk ishte e vështirë të kuptohej përse këto premtime gjetën mbështetje. Kur njeriu nuk ka pasur mundësi të arsimohet, shkolla duket si një çlirim. Kur ka punuar gjithë jetën tokën e dikujt tjetër, reforma agrare duket si drejtësi. Kur një vajzë nga një fshat i largët mund të bëhet mësuese ose mjeke, shoqëria ka bërë një hap përpara. Problemi filloi kur partia vendosi se, për të ndërtuar njeriun e ri, duhej të kishte të drejtë të vendoste edhe se çfarë duhej të mendonte njeriu i vjetër. Këtu fillon historia e vërtetë e kontradiktës shqiptare: jo te dallimi midis një premtimi të bukur dhe një premtimi të parealizuar, por te dallimi midis një shoqërie që synon të përmirësojë jetën e njerëzve dhe një pushteti që pretendon se, për këtë qëllim, mund të vendosë mbi të gjithë jetën e tyre.
Barazia: të gjithë të barabartë, por disa më pranë partisë. Komunizmi kishte shpallur luftën kundër privilegjeve të klasave të vjetra. Në Shqipëri, pronat e mëdha u prekën nga reforma agrare, ndërmarrjet u shtetëzuan dhe ekonomia u riorganizua sipas parimeve socialiste. Për shumë fshatarë, ndryshimi ishte konkret. Ata që kishin punuar në tokën e pronarit, pa pasur një copë tokë të mjaftueshme për vete, panë se shteti po ndryshonte marrëdhëniet tradicionale të pronësisë. Kjo ishte një përmbysje e vërtetë shoqërore, jo thjesht një parullë. Por historia ka zakonin e pakëndshëm që të mos ndalet aty ku mbaron fjalimi i udhëheqësit. Pas reformës agrare erdhi kolektivizimi. Toka që shumë fshatarë e kishin fituar si pronë familjare u përfshi gradualisht në kooperativa bujqësore dhe në struktura të kontrolluara nga shteti. Fshatari ishte çliruar nga një varësi e vjetër, por po humbiste një pjesë të lirisë për të vendosur vetë mbi prodhimin dhe ekonominë e familjes. Në qytet, punëtori nuk ishte më punonjës i një pronari privat. Ai punonte në ndërmarrjen shtetërore, e cila, sipas doktrinës, i përkiste popullit. Por, nëse ndërmarrja i përkiste popullit, kush vendoste për të? Jo punëtori, i cili vazhdonte të shkonte në punë sipas orarit. Vendoste administrata, e mbikëqyrur nga partia. Kështu, pronari privat u zhduk në shumë sektorë, por pushteti mbi prodhimin nuk kaloi drejtpërdrejt në duart e punëtorëve. Ai u përqendrua te shteti dhe aparati partiak. Pastaj lindi një aristokraci e re, jo domosdoshmërisht aristokraci e pasurisë, por e pozitës. Anëtarësia në parti, besnikëria politike dhe lidhjet me strukturat e pushtetit mund të ndikonin te arsimimi, karriera dhe mundësitë e jetës. Në vend të titullit të vjetër të pronarit, rëndësi mori afërsia me pushtetin. Ironia ishte se shoqëria që kishte shpallur luftën kundër privilegjeve krijoi privilegje të një natyre tjetër. Disa dallime ekonomike u kufizuan, por mundësitë politike nuk u shpërndanë në mënyrë të barabartë. Nuk është e nevojshme të mohojmë përfitimet e reformës agrare për të kuptuar kufijtë e saj. Mjafton të pranojmë se barazia në pronësi nuk është e njëjtë me barazinë në pushtet, as barazia e të ardhurave me barazinë e të drejtave.
Pushteti i popullit dhe populli që nuk mund të kundërshtonte. Në vitin 1944, komunistët dolën nga lufta me një legjitimitet të rëndësishëm si forcë drejtuese e rezistencës antifashiste. Por legjitimiteti i fituar në luftë nuk është një çek i bardhë për të gjithë të ardhmen. Në politikë, fitorja ushtarake dhe e drejta për të qeverisur pa kufizime janë dy gjëra të ndryshme. Zgjedhjet e dhjetorit 1945 u zhvilluan pa konkurrencë të lirë e të barabartë politike. Në vitet që pasuan, pushteti u përqendrua te Partia Komuniste, e cila më vonë mori emrin Partia e Punës e Shqipërisë. Institucionet nuk u krijuan për të garantuar konkurrencë të vërtetë midis alternativave politike, por për të funksionuar brenda sistemit të drejtuar nga partia. Këtu lind një pyetje e thjeshtë: si mund të provohet se një qeveri përfaqëson popullin, nëse populli nuk mund ta largojë atë përmes zgjedhjeve të lira? Përgjigjja e regjimit ishte se partia e njihte interesin historik të popullit më mirë se vetë populli. Një përgjigje e përshtatshme për çdo pushtet që nuk dëshiron të dëgjojë kundërshtime. Nëse qytetari ishte dakord, ai ishte qytetar i mirë. Nëse nuk ishte dakord, mund të ishte i mashtruar nga propaganda e huaj. Nëse vazhdonte të kundërshtonte, dyshimi bëhej politik. Dhe, në disa raste, dyshimi politik përfundonte në burg. Kështu, kritika humbi funksionin e saj si instrument korrigjimi dhe u kthye në një rrezik për atë që e shprehte. Demokracia, natyrisht, nuk është një sistem pa gabime. Por ajo ka të paktën një mekanizëm të rëndësishëm: qeveria mund të kritikohet, të kundërshtohet dhe të zëvendësohet. Në sistemin shqiptar, ky mekanizëm u eliminua. Partia pretendonte se ishte zëri i popullit. Por zëri i popullit, kur nuk përsërit zërin e partisë, nuk kishte shumë mundësi të dëgjohej.
Shkolla: një fitore kundër analfabetizmit dhe një humbje e lirisë së mendimit. Në historinë e Shqipërisë komuniste, arsimi zë një vend të veçantë. Një vend me analfabetizëm të përhapur dhe me mundësi të kufizuara shkollimi ndërtoi një rrjet të gjerë shkollash, zgjeroi arsimin e mesëm dhe krijoi institucione të arsimit të lartë. Fëmijë nga familje të varfra dhe nga zona rurale patën mundësi të bëheshin mësues, inxhinierë, mjekë dhe specialistë. Vajzat fituan qasje më të gjerë në arsimim. U formuan kuadro që ndihmuan në zhvillimin e industrisë, të shëndetësisë dhe të administratës. Këto janë fakte që nuk kanë nevojë të fshihen për të dënuar kufizimet e regjimit. Por shkolla nuk është vetëm vendi ku mësohet të lexohet. Është edhe vendi ku mësohet të mendohet. Në Shqipërinë komuniste, mësimi i historisë dhe i shkencave shoqërore ishte i lidhur ngushtë me ideologjinë zyrtare. Nxënësi duhej të njihte historinë, por historia paraqitej brenda një interpretimi të miratuar nga partia. Ai mund të mësonte të zgjidhte një problem matematikor, por nuk kishte të njëjtën liri për të vënë në dyshim problemet politike të shoqërisë. Kjo është një nga paradokset e modernizimit autoritar: shteti mund të prodhojë specialistë të aftë, por të kufizojë lirinë e tyre për të vënë në dyshim sistemin që i ka arsimuar. Për më tepër, për disa familje të përndjekura, arsimimi dhe karriera e fëmijëve u penguan për shkak të prejardhjes familjare ose të qëndrimit politik të prindërve. Kështu, shkolla u bë njëkohësisht instrument emancipimi dhe instrument kontrolli. Në njërën anë, ajo hapi dyer që më parë ishin të mbyllura. Në anën tjetër, disa prej atyre dyerve nuk hapeshin për të gjithë në të njëjtën mënyrë. Një shoqëri mund të mësojë të gjithë fëmijët të lexojnë dhe përsëri të mos u lejojë të gjithëve të lexojnë lirisht gjithçka. Pikërisht këtu duhet dalluar arsimimi nga liria intelektuale.
Fabrikat dhe mirëqenia: kur prodhimi nuk mjafton. Shqipëria e vitit 1944 ishte kryesisht bujqësore. Për një vend të tillë, industrializimi ishte një sfidë e madhe dhe, në shumë drejtime, një nevojë historike. U ndërtuan hidrocentrale, miniera, fabrika tekstile, ndërmarrje mekanike dhe uzina metalurgjike. U zgjeruan rrugët, u krijuan vende të reja pune dhe u formua një shtresë punëtorësh e teknikësh. Qytetet ndryshuan pamjen dhe një pjesë e popullsisë u zhvendos nga bujqësia drejt industrisë. Nëse dikush do të thoshte se në Shqipërinë komuniste nuk u ndërtua asgjë, ai do të zëvendësonte historinë me një parullë të kundërt. Por ekziston një dallim midis ndërtimit të një fabrike dhe krijimit të një ekonomie të begatë. Fabrika kërkon lëndë të para, teknologji, mirëmbajtje, pjesë këmbimi, tregje dhe menaxhim të aftë. Nëse këto mungojnë, ndërtesa industriale mund të mbetet një investim që kushton më shumë sesa prodhon. Ekonomia e centralizuar shqiptare përcaktonte objektivat nga lart. Ajo mund të përqendronte burime në një sektor, por kishte vështirësi të përshtatej me kërkesat e konsumatorëve dhe me ndryshimet teknologjike. Prodhimi sasior nuk përkthehej gjithmonë në cilësi, efikasitet ose furnizim të mjaftueshëm. Në vitet e fundit të regjimit, mungesat e mallrave të konsumit dhe vështirësitë ekonomike u bënë veçanërisht të dukshme. Pavarësia nga aleatët e mëparshëm, e shpallur si krenari kombëtare, u shoqërua me kufizime të rënda të burimeve dhe të bashkëpunimit të jashtëm. Këtu qëndron një mësim që vlen për çdo sistem ekonomik: nuk mjafton të prodhosh diçka; duhet të dish nëse ajo që prodhon i shërben shoqërisë, me çfarë kostoje dhe për sa kohë mund të vazhdojë të prodhohet. Një vend nuk bëhet i pasur vetëm sepse ka uzina, as i varfër vetëm sepse nuk ka shumë uzina. Pasuria e qëndrueshme lidhet me produktivitetin, dijen, institucionet, teknologjinë dhe aftësinë për të korrigjuar gabimet.
Emancipimi i grave: një hap përpara, por jo fundi i rrugës. Regjimi komunist e ndryshoi pozitën e shumë grave shqiptare. Zgjerimi i shkollimit, punësimit dhe pjesëmarrjes në jetën publike krijoi mundësi që në shoqërinë tradicionale kishin qenë shumë më të kufizuara. Për një vajzë nga një familje fshatare, mundësia për t’u bërë mësuese ose për të vazhduar studimet përbënte një ndryshim të rëndësishëm. Për një grua që fitonte të ardhura nga puna e saj, pavarësia ekonomike mund të ndryshonte marrëdhëniet brenda familjes. Por emancipimi ka një zakon të keq për ideologjitë: nuk mbaron me një urdhër partie. Gruaja që punonte gjatë ditës shpesh vazhdonte të mbante një pjesë të madhe të përgjegjësive familjare. Pjesëmarrja në punësim nuk garantonte barazi të plotë në vendimmarrje, ndërsa jeta publike mbetej e kontrolluar nga sistemi njëpartiak. Prandaj, emancipimi i grave në Shqipërinë komuniste ishte një proces real, por i papërfunduar. Ai zgjeroi mundësitë e arsimimit dhe punësimit, por nuk e eliminoi çdo formë pabarazie dhe nuk krijoi liri të pakufizuar personale. Historia na mëson se të drejtat nuk maten vetëm me atë që shteti lejon të bësh, por edhe me atë që ti mund të zgjedhësh vetë.
Ateizmi shtetëror: kur pushteti vendos edhe mbi ndërgjegjen. Në vitin 1967, regjimi ndërmori një fushatë të gjerë kundër institucioneve fetare. U mbyllën objekte kulti, u ndalua veprimtaria fetare e organizuar dhe më vonë Kushtetuta e vitit 1976 e sanksionoi karakterin ateist të shtetit. Udhëheqja pretendonte se po çlironte shoqërinë nga prapambetja dhe nga ndikimet që konsideronte pengesë për modernizimin. Por ekziston një dallim midis shtetit laik dhe shtetit që ndalon fenë. I pari nuk i imponon qytetarit një besim fetar dhe as një mosbesim; i dyti e zëvendëson zgjedhjen individuale me urdhrin shtetëror. Një shoqëri mund të zhvillojë arsimin shkencor pa mbyllur kishat dhe xhamitë. Mund të luftojë paragjykimet pa e detyruar njeriun të braktisë bindjet e tij. Në Shqipëri, ideologjia që pretendonte se do ta çlironte njeriun nga ndikimet e vjetra përfundoi duke kontrolluar një nga fushat më personale të jetës së tij: ndërgjegjen. Në këtë pikë, çështja nuk është nëse dikush beson ose nuk beson në Zot. Çështja është se kush ka të drejtë të vendosë për këtë: individi apo shteti. Kur shteti pretendon të ketë përgjigjen përfundimtare edhe për ndërgjegjen, liria e njeriut bëhet e kushtëzuar nga bindja e tij ndaj pushtetit.
Armiku i klasës: njeriu që paguante për mendimet dhe prejardhjen. Në një shoqëri të lirë, kritika mund të jetë e pakëndshme, por ajo ka një funksion të dobishëm: i tregon pushtetit se ku gabon. Në Shqipërinë komuniste, kritika politike mund të interpretohej si armiqësi ndaj shtetit. Njerëzit u burgosën, u internuan dhe u ekzekutuan për arsye politike; familjarët e tyre mund të përballeshin me përjashtim shoqëror dhe pengesa në arsimim e punësim. Burgu i Spaçit, i hapur më 1968, është një nga simbolet e këtij realiteti. Të burgosurit politikë u detyruan të punonin në kushte të rënda minerare. Sistemi i ndëshkimit nuk synonte vetëm të ndëshkonte individin, por edhe të demonstronte fuqinë e shtetit ndaj atyre që konsideroheshin kundërshtarë. Kjo ishte një kontradiktë veçanërisht e rëndë për një regjim që pretendonte se përfaqësonte të shtypurit. Nëse një qytetar humb lirinë sepse ka kundërshtuar politikën e qeverisë, atëherë drejtësia nuk po përdoret vetëm për të mbrojtur shoqërinë. Ajo po përdoret për të mbrojtur pushtetin nga shoqëria. Pasojat nuk përfundonin te porta e burgut. Familjet e të dënuarve mund të jetonin me frikën e vazhdueshme të përjashtimit. Fëmijët mund të paguanin për bindjet ose veprimet e prindërve. Njerëzit mësonin të heshtnin, edhe kur nuk ishin dakord. Frika është një instrument politik efikas për të prodhuar bindje të jashtme. Por ajo nuk mund të prodhojë domosdoshmërisht besim, respekt ose bindje të sinqertë. Dhe këtu gjendet një nga kostot më të vështira për t’u matur të diktaturës: vitet e humbura, talentet e penguara dhe marrëdhëniet njerëzore të dëmtuara nga dyshimi.
Pavarësia: krenaria e sovranitetit dhe çmimi i izolimit. Shqipëria kishte arsye historike për të qenë e ndjeshme ndaj pavarësisë kombëtare. Historia e saj ishte shënuar nga pushtime, ndërhyrje të huaja dhe vështirësi për të ruajtur shtetin e vet. Prandaj, parimi i vetëmbështetjes ekonomike dhe i sovranitetit kishte një forcë të kuptueshme simbolike. Por Shqipëria e Enver Hoxhës nuk u kufizua te mbrojtja e sovranitetit. Ajo u shkëput nga aleatë të rëndësishëm në një varg konfliktesh ideologjike dhe politike: fillimisht Jugosllavia, më pas Bashkimi Sovjetik dhe, në fund, Kina. Çdo prishje paraqitej si provë e pastërtisë ideologjike. Shqipëria nuk duhej të pranonte gabimin e vet; duhej të dëshmonte se kishte qenë e vetmja që kishte ruajtur të vërtetën. Por një shtet nuk ushqehet me pastërti ideologjike. Ai ka nevojë për tregti, teknologji, shkëmbim njohurish dhe marrëdhënie ekonomike. Kur këto kufizohen, pasojat përfundojnë në jetën e zakonshme të qytetarit. Autarkia u paraqit si pavarësi, por nuk mundi të eliminonte nevojën për burime, pajisje dhe dije nga jashtë. Përkundrazi, ajo e bëri më të vështirë përballimin e problemeve ekonomike. Këtu duhet dalluar pavarësia nga izolimi. Pavarësia do të thotë të kesh mundësi të vendosësh vetë; izolimi do të thotë të kufizosh mundësitë e zgjedhjes. Një Shqipëri e hapur ndaj botës nuk do të ishte domosdoshmërisht një Shqipëri e varur prej saj. Bashkëpunimi mund të jetë instrument i sovranitetit, jo mohimi i tij.
A duhet të mohohen arritjet e komunizmit? Pas rënies së regjimit, ekzistoi rreziku që historia të lexohej me shenjën e kundërt të propagandës së mëparshme. Nëse dikur çdo fabrikë paraqitej si provë e epërsisë së sistemit, tani mund të lindte tundimi që çdo fabrikë të konsiderohej e pavlerë vetëm sepse ishte ndërtuar nën komunizëm. Të dyja janë mënyra të dobëta të të kuptuarit të historisë. Shkollat e ndërtuara mbetën shkolla. Hidrocentralet vazhduan të prodhonin energji. Rrugët, objektet publike dhe kapacitetet profesionale u bënë pjesë e zhvillimit të mëvonshëm të vendit. Shumë njerëz fituan arsimim dhe profesione që u ndryshuan jetën. Por këto arritje nuk provojnë se sistemi njëpartiak ishte i domosdoshëm për t’i realizuar. As nuk justifikojnë burgosjet, ndalimin e fesë ose mungesën e lirive politike. Një rezultat pozitiv duhet vlerësuar sipas dobisë së tij, jo sipas ideologjisë së atij që e ndërtoi. Po kështu, një shkelje e të drejtave nuk bëhet më pak e rëndë sepse është kryer nga një qeveri që ka ndërtuar shkolla ose fabrika. Për të gjykuar një periudhë historike, duhen bërë tri pyetje: çfarë u arrit, me çfarë kostoje dhe a mund të arrihej pa shkelur të drejtat e njeriut? Këto pyetje nuk janë kundër komunizmit ose në favor të tij. Janë pyetje që i bëhen çdo sistemi që pretendon të ndërtojë një shoqëri më të mirë.
Përfundimisht historia nuk gjykohet nga premtimi, por nga jeta e njerëzve. Komunizmi shqiptar ishte një përpjekje për të transformuar një shoqëri të varfër, rurale dhe me institucione të dobëta. Ai solli ndryshime të rëndësishme në arsim, shëndetësi, industri, punësim dhe marrëdhëniet shoqërore. Por ai krijoi gjithashtu një sistem ku partia pretendonte të dinte interesat e popullit më mirë se vetë qytetarët dhe ku kundërshtimi mund të shndërrohej në arsye për ndëshkim. Barazia nuk u shoqërua me barazi politike. Arsimi nuk u shoqërua me liri të plotë intelektuale. Industrializimi nuk garantoi mirëqenie të qëndrueshme. Emancipimi nuk e eliminoi çdo formë pabarazie. Pavarësia nuk u shoqërua me hapje të mjaftueshme ndaj botës. Këto kontradikta nuk e bëjnë të pavlefshme çdo arritje të periudhës, por tregojnë kufijtë e një sistemi që e përqendroi vendimmarrjen në duart e një partie dhe kufizoi mekanizmat e kontrollit të pushtetit. Historia shqiptare na lë kështu një mësim që nuk i përket vetëm komunizmit. Çdo qeveri mund të premtojë drejtësi, barazi, siguri ose zhvillim. Por premtimet nuk janë rezultate, as qëllimet e mira një garanci kundër gabimeve. Një shtet duhet gjykuar nga shkollat që ndërton, por edhe nga liria e nxënësve për të menduar; nga fabrikat që hap, por edhe nga aftësia e ekonomisë për të prodhuar mirëqenie; nga barazia që shpall, por edhe nga mënyra si trajton ata që nuk pajtohen me të. Në fund, pyetja më e rëndësishme nuk është nëse regjimi komunist kishte parime të larta në dokumentet e tij. Pyetja është nëse qytetari shqiptar mund t’i kërkonte llogari atij regjimi për mospërmbushjen e tyre pa rrezikuar lirinë, familjen ose të ardhmen e vet. Pikërisht këtu ndodhet dallimi midis një ideali politik dhe një shoqërie të lirë: ideali mund të shpallet nga lart, por drejtësia duhet të provohet në jetën e njerëzve. Historia nuk është një gjykatë që dënon ose shfajëson një ideologji me një fjali. Ajo është një hetim i gjatë mbi pasojat e veprimeve njerëzore. Dhe në hetimin e komunizmit shqiptar, përparimi material dhe represioni politik duhet të qëndrojnë krah për krah, sepse vetëm duke i parë të dyja mund të kuptojmë se çfarë u ndërtua, çfarë u shkatërrua dhe çfarë mësimesh duhet të nxjerrë shoqëria. Një shoqëri nuk bëhet e lirë vetëm sepse pushteti pretendon se punon për të. Ajo bëhet e lirë kur qytetarët mund të vendosin vetë, të mendojnë ndryshe dhe t’i kërkojnë llogari pushtetit pa pasur frikë prej tij. Ky është mësimi që mbetet përtej vitit 1991 dhe përtej çdo ideologjie: asnjë premtim për parajsën nuk duhet ta përjashtojë njeriun nga e drejta për të pyetur se kush po e ndërton atë, me çfarë mjetesh dhe me çfarë çmimi.
