Dr. Jaup Zenuni–Poet, studjues dhe shkrimtar
Poeti Besim Elezi është aktualisht nga poetët më produktiv por edhe më të spikatur. I lexoj rregullisht poezitë e tij lirike dhe marr kënaqësi estetike sepse është mjeshtër i përdorimit të figurave artistike, aq sa shpesh të krijon përshtypjen se krijimtaria e tij rrjedh në shtratin lasgushian. Poeti që aktualisht jeton në Firence të Italisë krijimtarinë e tij poetike ja servir publikut përveç vëllimeve poetike edhe nëpërmjet reelsave apo në facebook si një mjet Iikomunikimit më të shpejt me lexuesit. Aktualisht fondi i tij i reelsave poetik është 91 të tillë me plot poezi të bukura lirike.
Këtë herë unë veçova për t’u ndalur tek poezia “Peng” e cila është një krijim lirik me ngarkesë të theksuar emocionale, në të cilin ndërthuren dhimbja e dashurisë së parealizuar, kujtesa, vetmia dhe pamundësia për ta kthyer një ëndërr të dikurshme në realitet. Përmes një gjuhe të ndjerë dhe imazhesh poetike mbresëlënëse, autori sjell përpara lexuesit dramën e një njeriu që duket se ka mbetur peng i një dashurie të papërmbushur dhe i një ceremonie martesore që nuk u bë kurrë.
Vetë titulli “Peng” i zgjedhur jo pa qëllim nga poeti, përbën çelësin interpretues të poezisë. Ai nuk shpreh thjesht një gjendje trishtimi, por një robëri të brendshme shpirtërore: njeriu mbetet i lidhur me një përvojë të së kaluarës, e cila vazhdon të jetojë brenda tij, pavarësisht kalimit të kohës. Kështu, e kaluara nuk është një kujtim i largët e i shuar, por një prani e gjallë, që rikthehet sa herë dëgjohet një muzikë, shfaqet një imazh apo zgjohet një ndjenjë e fjetur.
Nga ky këndvështrim, poezia e kapërcen historinë individuale të një dashurie të dështuar dhe merr përmasa më të gjera njerëzore, sepse trajton një përvojë që mund ta njohë kushdo: dhimbjen për atë që dëshiroi me gjithë shpirt, por që nuk arriti ta përjetonte.
Kjo poezi ka si temë qëndrore dashurinë që nuk arriti të kurorëzohej në martesë. Dhe kjo shprehet drejtpërdrejt në vargun:
“Se martova dot dashurinë…”
Kjo është një nga pikat më të rëndësishme të gjithë krijimit. Poeti nuk thotë thjesht se nuk u martua, por se nuk mundi ta martonte dashurinë. Me këtë formulim, një përvojë personale shndërrohet në një ide poetike më të gjerë.
Dashuria paraqitet si një qenie e gjallë, që mund të marrë formë, të ëndërrojë një të ardhme dhe të presë një përmbushje. Martesa, në këtë rast, nuk është vetëm bashkimi i dy njerëzve, por përmbushja e një ëndrre, vulosja e një premtimi dhe realizimi i një shprese.
Por kjo nuk ndodh. Dashuria mbetet në hapësirën e dëshirës, ndërsa jeta vazhdon pa e përmbushur atë që zemra kishte ëndërruar.
Motivi i kujtesës mishërohet në imazhin e përsëritur të muzikës që vjen nga një magnetofon i vjetër me kasetë. Kjo muzikë duket se ka fuqinë të hapë një derë të mbyllur të shpirtit dhe të rikthejë një histori që koha nuk e ka fshirë.
E kaluara nuk shfaqet përmes një rrëfimi të gjatë. Ajo rikthehet përmes tingullit, përmes objekteve dhe përmes simboleve që ruajnë gjurmët e një historie të papërfunduar.
Magnetofoni, kaseta dhe muzika krijojnë një atmosferë nostalgjike, duke e vendosur lexuesin përballë marrëdhënies së ndërlikuar mes kohës, kujtesës dhe dhimbjes.
Përveç motivit të kujtesës një tjetër motiv i rëndësishëm është vetmia, e cila shprehet përmes mungesës së gjithçkaje që duhej të shoqëronte një dasmë: krushqve, valles, kostumit të dhëndrit dhe fustanit të bardhë.
Poeti shtron pyetjen:
“- Ku janë krushqit, vallja, unë ku jam?”
Kjo pyetje përmbledh një gjendje të thellë hutimi dhe boshllëku. Subjekti lirik duket sikur përballet jo vetëm me mungesën e dasmës, por edhe me një humbje të vetvetes. Ai pyet se ku ndodhet në raport me jetën që kishte ëndërruar.
Në këtë mënyrë, mungesa e ceremonisë shndërrohet në mungesë të një përvoje jetësore që do t’i jepte kuptim një kapitulli të jetës së tij
Në qendër të poezisë qëndron ideja se disa përvoja emocionale nuk mbyllen me kalimin e kohës. Ato mbeten të papërfunduara brenda njeriut dhe mund të rikthehen me të njëjtën forcë sa herë që diçka vjen e zgjon kujtesën.
Subjekti lirik duket se vuan nga një dhimbje që nuk buron vetëm nga humbja e një dashurie, por edhe nga vetëdija se një pjesë e jetës së tij ka mbetur e parealizuar. Ai duket sikur mban brenda vetes një ceremoni që nuk u zhvillua kurrë dhe një të ardhme që nuk mori formë.
Mes mjaft vlerave që ka kjo poezi është ajo që ai nuk e shpjegon drejtpërdrejt arsyen e dështimit të kësaj dashurie. Nuk dimë nëse pengesa ka qenë shoqërore, familjare, rrethanore apo personale. Kjo mungesë shpjegimi e zgjeron hapësirën e interpretimit dhe e bën poezinë të hapur ndaj përvojave të ndryshme njerëzore.
Gjithkush që e lexon dhe e shijon këtë poezi mesazhin e saj mund ta lexojë kështu: ajo që nuk arritëm ta jetonim, ndonjëherë vazhdon të jetojë brenda nesh, duke u shndërruar në një kujtim që nuk na lë të çlirohemi plotësisht prej tij.
Megjithatë, poezia nuk mbetet vetëm në dhimbje. Në fund, vargjet shndërrohen në një lloj përcjelljeje poetike, duke sugjeruar se arti mund t’i japë zë asaj që jeta nuk arriti ta përmbushte.
Në hyrje të këtyre shënimeve vura në dukjes e Besim Elezi është mjeshtër i përdorimit të figuracionit dhe kjo vihet re edhe në këtë poezi që dallohet për përdorimin e figurave që nuk janë thjesht zbukurime gjuhësore, por bartëse të drejtpërdrejta të gjendjes shpirtërore.
Një nga figurat letrare që përdor autori me shumë finesë është metafora, apo mbretëresha e vargut poetik. Tek vargu:
“Më gërryen shpirtin ajo muzikë”
Folja ‘gërryen’ i jep dhimbjes një karakter fizik. Muzika nuk dëgjohet vetëm me veshë; ajo depërton në brendësi dhe vepron si një forcë që e plagos shpirtin. Kjo metaforë shpreh intensitetin e kujtesës dhe pamundësinë për t’i shpëtuar ndikimit të saj. Apo:
“S’e martova dot dashurinë…”
Kjo është metafora qendrore e poezisë. Dashuria personifikohet dhe trajtohet si diçka që mund të martohet. Në këtë mënyrë, autori bashkon dy rrafshe: ndjenjën abstrakte dhe veprimin konkret të martesës.
Metafora përmban një paradoks emocional: dashuria ekziston, por nuk arrin të përmbushet në jetën reale. Ajo mbetet një mundësi e papërfunduar.
“Unaza nëpër vargje mbeti”
Unaza është simbol i lidhjes, besnikërisë dhe bashkimit martesor. Kur poeti thotë se ajo mbeti nëpër vargje, e zhvendos martesën nga realiteti në art.
Unaza nuk vendoset në gisht, por ruhet në poezi. Kështu, fjala poetike bëhet vendi ku mbijeton ajo që jeta nuk e realizoi.
Ky është një nga imazhet më domethënëse të krijimit, sepse lidh drejtpërdrejt fatin e dashurisë me vetë aktin e të shkruarit.
Në funksion të idesë që autori do të përcjellë tek lexuesi hyn dhe simbolika. Në poezi shfaqen disa simbole me rëndësi të veçantë si: Magnetofoni i vjetër me kasetë që simbolizon kujtesën e ruajtur në kohë, rikthimin e së kaluarës dhe fuqinë e muzikës për të zgjuar emocione të harruara: Unaza që simbolizon bashkimin e parealizuar dhe premtimin e pambajtur: Fustani i bardhë i cili simbolizon ëndrrën e martesës, pastërtinë e shpresës dhe të ardhmen e imagjinuar: Kostumi i dhëndrit që përfaqëson identitetin e një njeriu që nuk arriti të përjetojë rolin dhe fatin që kishte ëndërruar dhe: Krushqit dhe vallja që simbolizojnë gëzimin kolektiv, traditën dhe ceremoninë e bashkimit, të cilat në këtë poezi shfaqen vetëm si mungesë.
Veçanërisht domethënës është kontrasti midis objekteve konkrete dhe kuptimit të tyre emocional. Unaza, fustani dhe kostumi janë sende të zakonshme, por brenda poezisë ato mbartin peshën e një jete të tërë të parealizuar.
Tjetër mjet figurative që autori e përdor bukur në këtë poezi është hiperbola e cila shërben si katalizator emocional. Shprehja:
“Dhe lëngu i dhimbjes sa një jetë!”
e zmadhon përmasën e vuajtjes, duke e paraqitur atë si një sasi të pamatshme. Dhimbja nuk është kalimtare dhe as e kufizuar në një çast; ajo duket sikur përmbledh gjithë jetën e subjektit lirik.
Përdorimi i fjalës ‘lëng’ e bën dhimbjen të perceptueshme, sikur ajo të ishte një substancë që mbush qenien njerëzore. Kjo është një mënyrë e veçantë për t’i dhënë ndjenjës abstrakte një trajtë të prekshme.
Edhe krahasimi që autori e përdor në këtë poezi është mjet shprehës me ngarkesë emocionale.
“Dhe sytë më thyhen si qelq i brishtë”
Ky krahasim i syve me qelqin e brishtë përcjell cenueshmërinë e subjektit lirik. Qelqi mund të thyhet lehtë; po kështu, edhe qëndrueshmëria emocionale e njeriut vihet në provë nga kujtimi.
Në këtë mënyrë figura krijon një imazh të fortë vizual dhe sugjeron lotët, tronditjen dhe thyerjen e brendshme. Sytë bëhen pasqyrë e dhimbjes së shpirtit. Ose më tej:
“Më rëndet pyetja, si bora mbi borë”
Ky krahasim është veçanërisht shprehës. Bora, e vendosur mbi një shtresë tjetër bore, krijon idenë e një peshe që shtohet mbi një gjendje tashmë të rënduar.
Pyetja nuk është një shqetësim i çastit, por një barrë që rëndon mbi një dhimbje ekzistuese. Krahasimi përcjell edhe ndjesinë e ftohtësisë emocionale dhe të një heshtjeje që mbulon gjithçka.
Në dy vargjet e mëposhtme:
“Dhe fustani i bardhë në vitrinë
Si diell i plakur mbi valë deti”
fustani i bardhë paraqitet në një imazh të pazakontë, ku ndërthuren vitrina, dielli dhe deti.
Krahasimi me “diellin e plakur” sjell idenë e një ëndrre që ka humbur shkëlqimin fillestar. Dielli zakonisht lidhet me jetën, dritën dhe shpresën, ndërsa mbiemri i plakur e zbeh këtë kuptim dhe e lidh me kalimin e kohës.
Një nga veçoritë e poezisë është kontrasti ndërmjet asaj që duhej të ndodhte dhe asaj që ndodhi realisht.
Dasma, si ngjarje, lidhet zakonisht me gëzimin, muzikën, vallen, bashkimin dhe shpresën. Në këtë poezi, të njëjtat elemente janë të pranishme vetëm në kujtesë ose në formën e mungesës.
Muzika, e cila normalisht shoqëron gëzimin, këtu shkakton dhimbje. Unaza, që duhej të simbolizonte bashkimin, mbetet në vargje. Fustani i bardhë, që lidhet me një fillim të ri, shfaqet në vitrinë, i ndarë nga jeta e personit që e ëndërron.
Ky përmbysim i kuptimeve të zakonshme i jep poezisë forcë emocionale. Lexuesi e ndien më thellë tragjizmin e historisë pikërisht sepse e njeh kuptimin e zakonshëm të simboleve të dasmës.
Nga pikëpamja e structures dhe kompozicionit poezia ndërtohet në dy pjesë të dallueshme.
Pjesa e parë e cila na paraqet shpërthimin e kujtesës dhe zhvillon historinë e dashurisë së parealizuar. Ajo nis me muzikën që gërryen shpirtin, kalon te pamundësia për ta kurorëzuar dashurinë dhe arrin kulmin te pyetja:
“-Ku janë krushqit, vallja, unë ku jam?”
Kjo pyetje shënon pikën më të lartë të tronditjes emocionale. Ajo bashkon mungesën e dasmës me krizën e identitetit të subjektit lirik.
Pjesa e dytë, e ndarë nga pjesa e parë me shenjën grafike ***, rikthen motivin e muzikës dhe të magnetofonit të vjetër. Kjo përsëritje krijon një strukturë rrethore: Poezia rikthehet te burimi fillestar i dhimbjes, duke treguar se përvoja nuk është kapërcyer.
Megjithatë, fundi sjell një ndryshim të rëndësishëm:
“Dhe vargjet befas, si magjitë
Duan t’më përcjellin si një mbret..!”
Nëse në fillim muzika është burimi i dhimbjes, në fund vargjet duket se marrin një funksion tjetër: ato përpiqen ta përcjellin subjektin lirik drejt një përfundimi simbolik.
Kjo lëvizje nga dhimbja te poezia i jep krijimit një mbyllje artistike, edhe pse jo domosdoshmërisht një zgjidhje të plotë emocionale.
Përsa i përket stilit mund të themi se Besim Elezi në këtë poezi është lirik, rrëfimtar dhe i drejtpërdrejtë, por ky stil është i pasuruar me figura që e thellojnë kuptimin emocional.
Autori nuk ka zgjedhur ta ndërtojë poezinë mbi një histori të gjatë dhe të hollësishme. Ai zgjedh disa çaste, objekte dhe pyetje, të cilat mjaftojnë për të sugjeruar një dramë të tërë jetësore.
Nga ana tjetër gjuha e përdorur ndërthur fjalë të përditshme, si unazë, fustan, kostum e krushq, me shprehje të ngarkuara poetikisht, si “më gërryen shpirtin” dhe “diell i plakur”. Kjo ndërthurje e bën poezinë të kuptueshme, pa ia hequr ngarkesën figurative.
Poeti Besim Elezi edhe pikësimin e vë në funksion të asaj që do të shpreh. Një veçori e rëndësishme është përdorimi i pikëpyetjes dhe i pikëçuditjes, si edhe i tri pikave. Këto shenja pikësimi krijojnë ndërprerje, heshtje dhe emocion të papërfunduar. Sidomos tri pikat pas vargut “Se martova dot dashurinë…” sugjerojnë se rrëfimi nuk mund ta thotë të gjithën dhe se dhimbja vazhdon përtej fjalëve.
Poezia mbështetet më shumë te imazhi dhe ndjenja sesa te shpjegimi racional. Ky është një tipar që i jep asaj spontanitet dhe afërsi me përjetimin e drejtpërdrejtë.
Muzika ka një funksion të dyfishtë: është një element i botës së jashtme dhe njëkohësisht mekanizmi që aktivizon kujtesën e brendshme.
Përsëritja e vargut:
“Ma gërryen shpirtin ajo muzikë”
në fillim dhe në pjesën përmbyllëse e kthen muzikën në një motiv organizues të poezisë. Ajo lidh pjesët e krijimit dhe i jep strukturës një ndjesi rikthimi.
Ritmi i poezisë nuk mbështetet vetëm te organizimi i vargjeve, por edhe te ritmi emocional i rrëfimit. Vargjet e para sjellin një shpërthim të menjëhershëm të dhimbjes; më pas, simbolet e dasmës e zgjerojnë këtë përjetim; pyetja për krushqit dhe vallen e përqendron atë në një pikë të vetme; ndërsa fundi e zhvendos vëmendjen te vargjet si formë shprehjeje.
Kjo lëvizje krijon një ritëm të brendshëm, që ndjek zhvillimin e gjendjes shpirtërore të subjektit lirik.
Një vëmendje të veçantë meritojnë vargjet e fundit:
“Dhe vargjet befas, si magjitë
Duan t’më përcjellin si një mbret..!”
Nëpërmjet tyre poezia fiton një dimension metapoetik, pra fillon të flasë edhe për vetë fuqinë e poezisë.
Vargjet nuk janë më thjesht mjet narrativ për të rrëfyer dhimbjen; ata shfaqen si një forcë që mund ta shndërrojë përjetimin në art. Shprehja “si magjitë” sugjeron aftësinë e fjalës poetike për të krijuar një realitet tjetër, ndërsa krahasimi “si një mbret” sjell një ton më solemn dhe simbolik.
Mbyllja e poezisë në këtë mënyrë mund të interpretohet në disa mënyra. Nga njëra anë, vargjet duket se e ngrenë subjektin lirik mbi vuajtjen e tij, duke i dhënë një dinjitet artistik. Nga ana tjetër, ato mund të nënkuptojnë se poezia e përcjell njeriun drejt një mbylljeje simbolike, pa e fshirë atë që ka përjetuar.
Nga ky këndvështrim, arti nuk e ndryshon të kaluarën, por e ruan, e interpreton dhe i jep një formë që mund të ndahet me të tjerët.
Në përfundim duhet të themi se“Peng” është një poezi që mbështetet te sinqeriteti emocional, te fuqia e kujtesës dhe te përdorimi i simboleve konkrete për të shprehur një dramë të brendshme.
Një nga meritat e saj është aftësia për ta përmbledhur një histori të tërë në pak imazhe: një magnetofon i vjetër, një unazë e mbetur në vargje, një fustan i bardhë në vitrinë dhe një pyetje për një dasmë që nuk u bë. Këto elemente krijojnë një botë poetike të dallueshme, ku sendet e zakonshme marrin peshë emocionale.
Vargu “Se martova dot dashurinë…” mbetet boshti kuptimor i krijimit, sepse e shndërron një ngjarje të parealizuar në një metaforë të përgjithshme të ëndrrës së papërmbushur. Ndërsa përsëritja e muzikës në fund e përforcon idenë se disa kujtime nuk zhduken, por kthehen në forma të ndryshme të përjetimit.
Në planin artistik, poezia mbështetet te ndërthurja e rrëfimit me figuracionin, te kontrasti midis gëzimit të pritshëm dhe dhimbjes reale, si edhe te një përfundim që i jep artit rolin e ruajtësit të kujtesës.
