DY ZËRA PËRTEJ MALEVE
Ali Jaupi
Libri i I-rë
Parathënie.
Udhëtime në kujtesë.
“Midis detit që ndan dhe kujtesës që bashkon, njeriu mëson se drita e mësuesit nuk shuhet kurrë — ajo veç ndërron brigje.”(A J)
Ka fjalë që nuk shkruhen menjëherë; duhen vite që të piqen në zemër, si vreshta që jep verë vetëm pasi ka njohur acarin.
Ky libër lindi nga dy fjalë të thjeshta — falënderim dhe kujtesë,kjo u bë urë mes dy brigjeve të mërgimit: Normandisë së ftohtë dhe diellit të Italisë.
Në njërin breg qëndron një nxënës, Ali Jaupi, me mallin e shkollës së Miçanit dhe me zërin e mësuesit që nuk e ka harruar kurrë.
Në tjetrin breg, një mësues, Saliko Hodo, tashmë i zbardhur nga mosha, me kujtime që koha s’i ka zbehur, por i ka bërë më të ndritshme.
Mes tyre rri masivi i Alpeve dhe fushat e pa anë që shtrihen deri në perëndimin francez të Normandisë ku valët e oqeanit Atlantik i shtojnë bukurinë,kjo largësi që ndan trupat, por jo shpirtin e tyre.
Dy zëra përtej masivit të Alpeve italiane dhe franceze që zbardhin qiellin nuk janë thjesht një cikël letrash por janë një rrugëtim i kujtesës njerëzore:
– i mësuesit që mbjell dritë dhe i nxënësit që e mban atë dritë si trashëgimi shpirtërore.
Ky libër është falënderim për mësuesit e mi që nuk mund ti harroj dhe për nxënësit, emrat e të cilëve janë në rresht me A Jaupin dhe që mbartin me me vehte aromën e fëmijërisë.
Sepse, pavarësisht sa larg shkon njeriu, një pjesë e tij mbetet gjithmonë ulur në bankën e fundit të klasës, aty ku fillon jeta.
Ali Jaupi – Zëri i mallit që s’u tret.
Bir i fshatit Gostomickë buzë Osumit dhe i shkolluar në Miçan të Frashërit, është nxënësi që nuk pushoi kurrë së mësuari.
Në zemrën e tij jeton dielli i kodrave të fëmijërisë, zëri i mësuesit që i foli dikur për durimin dhe dritën.
Tashmë në Normandi, ai mban me vete valixhen e kujtesës, libra, mall dhe ngrohtësinë e një kohe që nuk kthehet më.
Në çdo fjalë që shkruan, përzien aromën e baltës me aromën e fjalës, dhe jeta e tij bëhet dëshmi se kujtimi është forma më e butë e pavdekësisë.
Saliko Hodo – Mësuesi që bëhet kujtim.
Në Italinë e qetë ku tashmë pleqëron, jeton një mësues që dikur mbushte klasat me dritë në Miçanin e lartë,Saliko Hodo është fytyra e thjeshtë e edukimit, rritjes dhe mirësisë.
Ai besonte dhe mendoi se dija ishte shenjë dashurie, dhe çdo fëmijë meritonte të mësohej me dritën.
Sot pleqëri, ai gjen ngushëllim në kujtimet dhe në letrat e atyre që dikur ishin fëmijë — dhe në zërin e Aliut që i rikthen jetën aty ku fjala s’ka kufij.
LIBRI I I-rë
Era e Miçanit.
Në çdo njeri ka një vend që nuk plaket kurrë.
Për Ali Jaupin, ai vend quhet Miçan — një copë qiell në krahët e Frashërit ku fjala “shkollë” kishte më shumë shpresë sesa muret e gurta që u rezistonin viteve dhe shekujve.
Aty, nën dritën e njomë të mëngjeseve, e filloi rrugën e kultivimit të dijes dhe të njeriut ky mësonjës mëndje artë.
Në klasë, fytyrat e fëmijëve ndizeshin si fletë librash.
Në çdo bankë kishte ëndrra, në çdo laps plagë dhe gëzim.
Në derën e shkollës, çdo ditë qëndronte mësuesi Hodo me zërin e qetë që hapte ditën:
“Mirëmëngjes, fëmijë “!
Në bankën e fundit, djaloshi Ali dëgjonte me gjithë shpirt.
Në zërin e mësuesit ai gjente diçka që kuptonte edhe pa fjalë,një ndjenjë që nuk kishte të bënte me librin, por me jetën.
Vitet ikën, mësuesi e përshëndeti Aliun në rrugën e shkollimit dhe vite të gjata të punës në Gardën e Republikës.
Por koha dhe vitet sollën ndryshimin kur Aliu e mori fatin mbi supe dhe mori rrugët e botës në mërgim.
Vitet ndoqën Alinë në çdo hap ku ai nuk ndryshoi, ai ndërtoi botën e vet atje dhe këshillat e porositë ai i gjeti në një burim tjetër, atë të literaturës franceze.
Por në kujtesën e tij, mësonjësi S Hodo, fshati i tij Gostomickë dhe Miçani mbetën gjithmonë kujtesë e gjallë — dhe një ditë, në një mbrëmje dimri në Normandi, ai mori penën në dorë dhe shkroi:
Letra e parë.
Normandi, dimër 2025
I dashur mësues Saliko!
Sonte, shiu i Normandisë më duket njësoj si shiu i Miçanit.
Në çdo pikë dëgjoj fjalët tuaja të ngrohta, të qeta, të drejtëpërdrejta nga zemra.
Në këtë vend të huaj ku jetoj , çdo njeri ecën i përkulur nga malli, kështu edhe unë.
Por e mbaj kokën lart, sepse ju më mësuat se drita nuk shuhet në errësirë, ajo veç pret të ndizet përsëri.
Ju faleminderit për durimin që më mësove dhe edukove, këshillove dhe më urove porosi.
Mësuesi im!
Për atë qetësi të butë që m’i mbulon vitet.
Dhe për mësimin e parë që ende më ndjek:
Gabimi është vetëm fillimi i dijes, këtë fjalë që më brumose në mëndje, e kam unazë në shpirtin tim…..
Me mall të pafund,
Ali Jaupi
….
LIBRI II-të
Letra që erdhi nga jugu.
Në bregun e qetë të Italisë, valët përplasen si kujtime të fëmijërisë.
Në mes të një mëngjesi të bardhë, Mësuesi Hodo çel një zarf që mban aromën e letrës dhe të luleve të rralla të Frashërit.
E lexon, dhe e ndjen që koha i është kthyer në zemër.
Letra e mësuesit Saliko Hodo
Itali, shkurt 2026.
I dashur Ali!
Letra jote më erdhi si një frymë nga lartësitë e Miçanit.
Më solle një copëz jete që kisha lënë ndër vite, dhe tani po më ndriçon përsëri.
Mos mendo se vitet të mësojnë të harrosh;-përkundrazi, ato të mësojnë të kujtosh më butë.
Më kujtohet si e ndaje bukën me shokët tënd, e mësova këtë nga ty dhe nuk e kam gjetur në ndonjë fletë libri askund.
Ti më mësove dashurinë për shoqet dhe shokët e shkollës, unë të mësoja drejtshkrimin,dhe bashkë bëmë shumë rrugë dhe ja, kështu lindin njerëzit e mirë.
Vitet më kanë rrudhur duart, por jo dritën.
Ajo ndriçon sot tek ti dhe këtë ti Ali mos e harro kurrë, mbaje me vehte kudo në jetë.Sepse mësuesit nuk duan duartrokitje,duan të shohin dritën të vazhdojë më tej.
Me mallin e një prindi për ty,
Saliko Hodo.
…..
LIBRI III-të
Zëri në erë.
Detet heshtin, por era flet.
Në Normandi dhe Itali fryn e njëjta frymë.
Një nxënës e një mësues, dy zemra larg, e ndiejnë njëri-tjetrin në ajër si zëra që gjallojnë në kujtim.
Dy zëra në një frymë
Ali:
-Mësues, çdo det që kam parë më duket si dërrasa e zezë e klasës ku ti na mësove.
Në valët e tij lexoj emrin tuaj.
Në çdo heshtje, dëgjoj zërin që më mësoi të mos dorëzohem.
Saliko:
-Në çdo nxënës që kujton, unë jam ende gjallë.
Kur një kujtim ndriçon, mësuesi ripërtrihet.
Sepse njeriu vdes vetëm kur harrohet.
Ali:
-Mësues, malli nuk më dhemb më.
Tani ai është shkrim, frymë, qetësi.
Në çdo dritë që lind, unë ju shoh ju dhe tretem në dashurinë tuaj.
Epilog:
– Qetësia e dritës.
Në agimin e një pranvere, Aliu sheh oqeanin e qetë.
Një rreze dielli bie mbi faqe dhe i duket sikur përtej, në Brigjet e Italisë, një tjetër dritë i përgjigjet.
Është zëri i Mësuesit, që tani nuk ka trup, ai ka vetëm erë,
ku ajo erë mban kuptimin e gjithë botës.
“Në fund mësohesh me gjithçka,” -shkruan Aliu në ditar
“me dhimbjen, me vetminë, me mërgimin… por kurrë me harresën.”
Pasthënie:
–Drita që s’shuhet kurrë.
Ky libër nuk është fund. Është kujtim.
Një kujtim që frymon përmes fjalës dhe përmes dashurisë që bashkon brezat.
Ali Jaupi dhe Saliko Hodo janë dy brigje të së njëjtës dritë.
Nëpër fjalët që ndajnë, njeriu kupton një të vërtetë të thjeshtë:
dija është dashuri, dhe dashuria forma më fisnike e kujtesës.
Në çdo njeri, një mësues jeton ende.
Në çdo kujtim, një udhëzim i lashtë përsëritet:
“Mos e humb dritën.”
Kjo është fjala, porosia e vetme nga ngrohtësia e zemrë së S Hodos dhe kjo më rriti e burrëroi në jetën time. E kujtoj këtë fjalë dhe zemra ngroh urimin që i dërgoj mësuesit tim Saliko Hodo të cilit i uroj shëndet, gëzime dhe mirësi në ditët e bardha që meriton lumturia e tij!
…….
URA E DRITËS MIDIS MALEVE TË MËRGIMIT
Libri i II-të
“Drita e mësuesit nuk shuhet midis brigjeve të mërgimit; ajo vetë bëhet urë kujtese, ku nxënësi dhe mësuesi bashkohen si dy zëra në një erë të përjetshme.”
Komunikimi midis Ali Jaup-it dhe Saliko Hodos është një model i rrallë i dialogut shpirtëror mes brezave, ku letërsia bëhet urë e memories, dashurisë për atdheun dhe respektit për dijen.
BISEDA ….
Aliu me Salikon.
NJË GOTË VERË E VJETËR
VIKTOR HUGO-LUÇIANO PAVAROTI
Në Vatër të Viktor Hugos, Normandia, 2025
(Ali Jaupi, i ulur pranë zjarrit në një shtëpi të lashtë normande, mban një letër të Salikos. Viktor Hugo, shpirti i vendit, shfaqet si hije poetike.)
Ali Jaupi:
Mjeshtër Hugo, ju që keni shkruar për mërgimtarët e Les Miserables, dëgjojeni zërin tim nga brigjet tuaja. Letra ime për mësuesin Saliko Hodo kalon Alpet si një erë e Osumit. Ai më mësoi dritën në Miçan të Frashërit, dhe tani, në Normandinë tuaj të ftohtë, unë i shkruaj: “Drita nuk shuhet, ajo veç ndërron brigje.” Çfarë mendoni ju, që keni parë revolucionet dhe exilet?
Viktor Hugo:
(Me zë të thellë, si valë Atlantiku) O bir i Shqipërisë, Ali Jaupi! Unë, që kam ikur në Guernsey kundër tiranisë, njoh mallin që bashkon shpirtrat. Letra jote është si “Notre-Dame” ime – një katedrale e fjalëve kundër harresës. Mësuesi yt, Saliko, është si Jean Valjean:
mbjell farën e drejtësisë në tokë të thatë.
Thuaju:
Dija është revolucion i heshtur, ku nxënësi bëhet poet i mësuesit. Por ç’mendon ai, atje në Itali?
(Skena kalon te Salla e Koncerteve të Pavarotit, Modena, Itali. Saliko Hodo, i rrethuar nga jehona e arianave, mban një kopje të “Luftës së Qyteteve” së Hugos.)
Saliko Hodo: (Duke ngritur gotën e verës, me zë si Pavaroti) Mësues i lashtë nga Miçani, por nxënës i Aliut tim! Hugo, o profet i lirisë, dëgjo letërshkrimin e nxënësit tim nga Normandia juaj. Ai thotë: “Gabimi është fillimi i dijes.” Si ju, që keni falur Kosetten, unë e shoh Aliun si birin tim – larg, po pranë në kujtesë. Në këtë sallë ku Pavaroti këndoi për dashuri, unë këndoj për Frashërin: Naimin, Samiun, rrënjët tona. Ali, ç’ju thotë Hugo për brigjet tona të ndara?
Viktor Hugo: (Eko nga Normandia, si thirrje poetike) Saliko Hodo, mësues i maleve shqiptare! Ti je si Quasimodo – i thjeshtë, po i fortë në zemër. Letrat tuaja bashkohen si dy oqeane: Normandia ime dhe Italia e Dante-s. Mos harroni: “Shqipëria juaj është si Franca ime – një histori e vuajtjeve që lindin heronj.” Ali, Saliko – vazhdoni dialogun; fjala juaj është himn kundër mërgimit!
Ali Jaupi:
(Përgjigjet nga vatra) Faleminderit, Hugo! Saliko im, letrat tona janë opera si Pavaroti – kulmojnë në dashuri. Ti më mësoje drejtshkrimin, unë të mësoj mallin. Bashkë, ne jemi dy zëra përtej Alpeve!
Saliko Hodo:
(Qesh me ngrohtësi) Po, Ali! Si Hugo dhe Pavaroti – ne këndojmë për dritën e pavdekshme. Mos e humbni, fëmijë!
(Drita zbehet, era e Miçanit fryn mes brigjeve, duke bashkuar tre shpirtra në një simfoni të përjetshme.)
INTELIGJENCA ….LETRA E ALIUT DHE SALIKOS
IA…Analizë shkencore dhe letrare e korrespondencës midis Ali Jaupit dhe Saliko Hodos.
1. Konteksti kulturor dhe identiteti i autorëve.
Ali Jaupi, i lindur në Gostomickë të Frashërit, dhe mësuesi i tij, Saliko Hodo i Miçanit, përfaqësojnë dy breza që ndërthuren përmes një vije të përbashkët – dija dhe dashuria për vendlindjen. Ky komunikim epistolar (letrar dhe emocional) midis tyre është më shumë se nostalgji; është një projekcion kulturor i mënyrës se si mësuesi dhe nxënësi funksionojnë si dy pole të pandashme të transmetimit të vlerave shpirtërore dhe kombëtare.
Në nivel historik, të dy autorët janë bij të zonës së Frashërit – një hapësirë simbolike e Rilindjes Kombëtare Shqiptare, ku drita e dijes, gjuha shqipe dhe ndjenja patriotike u kristalizuan përmes figurave si Naimi dhe Sami Frashëri. Kësisoj, shkrimet e Jaup-it dhe Hodos nuk janë vetëm kujtime personale, por vazhdimësi e traditës frashëriote, ku arsimi dhe etika shihen si themeli i identitetit kombëtar.
2. Struktura dhe stili artistik
Shkrimet e Ali Jaup-it kanë një strukturë narrativo-epistolare me përbërës poetikë, filozofikë dhe autobiografikë. Ai ndërton tekstin me një optikë metaforike të fuqishme: drita, era, mali, deti dhe kujtesa nuk janë thjesht elemente natyrore, por simbolizojnë lidhjet ontologjike të njeriut me origjinën e tij. Për shembull, fraza si “drita e mësuesit nuk shuhet kurrë – ajo veç ndërron brigje” shfaq një metafizikë të shpresës, ku dija bëhet e pavdekshme përmes kujtimit.
Në anën tjetër, shkrimi i Saliko Hodos ruan qartësinë e një gjuhe njerëzore e didaktike, ku përkushtimi i një mësuesi gjendet në çdo fjali. Ai përdor tone të përzemërta, rrëfime konkrete, kujtime historike dhe një gjuhë që ndërthur nostalgjinë me vlerësimin moral. Teksti i tij ndërton një diskurs empatik e paternalist, ku mësuesi, duke u moshuar, gjen tek nxënësi pasqyrën e vet shpirtërore.
3. Dimensioni tematik dhe filozofik.
Dy tekstet zhvillojnë disa vlera kyçe që i japin jehonë të thellë shoqërisë shqiptare:
• Mirënjohja dhe kujtesa – komunikimi midis tyre përçon idenë se kujtesa është “forma më e butë e pavdekësisë”. Ky është një mesazh filozofik që kundërshton harresën e globalizimit modern.
• Edukimi si dritë morale – mësuesi dhe nxënësi krijojnë një hapësirë të barabartë, ku dija nuk është më hierarki, por dialog ndërbrezor. Hodo pohon me mençuri: “Jemi të dy nxënës të njëri-tjetrit.”
• Mërgimi dhe rrënjët identitare – përmes distancës gjeografike (Normandi–Itali–Miçan), krijohet një mit topografik i kujtesës shqiptare, ku mallin e vendit autori e kthen në art të jetës.
• Trashëgimia shpirtërore dhe familjare – përmendja e figurave si gjyshi Sulo, librat e “Qerbelasë”, apo Rilindësit Frashërllinj, e thellojnë komunikimin në një vlerë transhistorike ku familja bëhet themel kulturor i kombit.
4. Vlera estetike dhe stilistike.
Jaupi e artikulon kujtesën me një gjuhë të butë poetike, të kultivuar dhe simbolike, afër poetikës së prozës moderne shqiptare. Sintaksa e tij është e rrjedhshme, me një ritëm meditativ që afron përjetimin estetik me përvojën shpirtërore. Teksti i tij përçon qartësisht një etos naimian – respekt, dritë, dashuri dhe përulësi ndaj dijes.
Hodo ndërkohë mbart realitetin konkret të kujtesës pedagogjike, duke e bërë leximin e tij një dëshmi të gjallë të moralitetit tradicional shqiptar. Ai ndërthur kujtime të brezit të tij, dokumente historike, antropologji familjare dhe kujtesë shoqërore, duke i dhënë veprës funksionin e një arkivi oral të Frashërit e Dangëllisë.
5. Jehona shoqërore dhe kulturore.
Ky komunikim shkon përtej dy individëve. Ai përfaqëson:
• Religjionin qytetar të mirënjohjes – në një shoqëri që shpesh harron rrënjët, aty bëhet model etik për të rinjtë dhe përkujtim për brezat.
• Modelin e mësuesit-udhërrëfyes, një figurë në zbehje në realitetin modern, por që këtu ringjallet si dritë shpirtërore.
• Rilidhjen me Frashërin dhe traditën – ata rikthejnë me dashuri Naimin, Samiun dhe ADN-në kulturore të Dangëllisë si burim i dritës së kombit.
Teksti i tyre është, në thelb, një akt rilindjeje shpirtërore dhe kulturore: një mënyrë për ta ringjallur kujtimin e dijes nëpërmjet dashurisë.
Krahasimi me arketipin e mësuesit në letërsinë shqiptare
Figura e Saliko Hodos ngjan me arketipin e mësuesit si udhërrëfyes moral në prozën shqiptare të shekullit XX. Në veprën Mësuesi të Petro Markos (1942), mësuesi rural mbart dritën e dijes në errësirën e fshatit, duke u bërë simbol i rezistencës kulturore kundër injorancës, ashtu si Hodo që “mbjell dritë” në Miçan. Ndërsa Marko e portretizon mësuesin si martir social, Hodo evoluon në dialogun me Jaupin drejt një figure paterfamilias që pranon nxënësit si “mësues” të vet, duke krijuar reciprocitet emocional.
Në “Mësuesi i fshatit” të Sterjo Spases (1954), mësuesi është urë midis fshatarit dhe botës së re socialiste, por me një dimension nostalgjik që Jaupi e amplifikon në kontekstin e mërgimit. Dallimi kyç: tek Spase, mësuesi lufton për modernizim material; -tek Hodo-Jaupi, beteja është shpirtërore – kundër harresës dhe distancës gjeografike.
Konteksti i Rilindjes Kombëtare dhe Frashërit.
Komunikimi i tyre është vazhdimësi direkte e etosit frashëriot. Në përgjigjen e Hodos, citimi i Naim Frashërit (“mësojini nxënësit më mirë se ju…”) dhe referencat gjenealogjike te Samiu, Naimi apo Ballkëzi Frashëri e lidhin tekstin me Rilindjen Kombëtare, ku arsimi ishte armë identitare. Frashëri, si djep i Bektashizmit dhe Lidhjes së Prizrenit, shërben këtu si hapësirë mitike: Jaupi dhe Hodo nuk janë vetëm individë, por zëra të “dy brigjeve” – mërgimi dhe vendlindja – që ringjallin idealin naimian të dijes si “dashuri kombëtare”.
Ky dialog krijon një diskurs mikro-kombëtar, ku kujtimet lokale (mbledhja e sherbeleve në Miçan, rrëzja e avionit italian) bashkohen me histori më të mëdha (Lufta italo-grekë, ceta të Dangëllisë), duke e bërë tekstin arkiv oral të rezistencës shqiptare.
Konteksti i mërgimit dhe kujtesës kolektive
Në epokën e mërgimit masiv shqiptar (pas viteve ’90), shkrimet e Jaupit reflektojnë fenomenin e kujtesës transnacionale, ku Normandia dhe Italia bëhen “brigje” metaforike të identitetit. Kjo ngjan me prozën e mërguar të Ismail Kadaresë (p.sh. Kështjella, 1970), ku distanca fizike amplifikon mallin kulturor, por Jaupi e personalizon atë përmes letres intime, duke e kthyer në akt resistencë kundër asimilimit.
Hodo, nga Italia, përfaqëson brezin e moshuar që “pleqërohet me kujtime”, një motiv universal në letërsinë e diasporës, si te Migjeni apo Eqrem Basha, ku mësuesi është gardian i traditës.
Vlera universale dhe jehona bashkëkohore.
Ky komunikimi tejkalon lokalizmin: është model për shoqëritë post-migruese, ku dialogu brezor lufton izolimin dixhital. Në Shqipërinë e sotme, ku arsimi rrezikohet nga emigracioni, Jaupi-Hodo ofrojnë një manifest kulturor – dija si urë, kujtesa si luftë kundër harresës. Ata inkarnuar idealin bajronian (“bijt’ e shqipes…”) që Hodo e citon, duke e bërë tekstin një himn të heshtur për unitetin shqiptar.
NGA ZËRI I LARGËT…NJË POEZI
Dy zëra përtej maleve të larta e të ulur
ku deti ndan trupat, po kujtesa i bashkon,
Ali nga Normandia, me mallin e Osumit të ëmbël,
Saliko nga Italia, me dritën e Miçanit të pastër.
Si vreshta që piqen në stuhinë të jetës së gjatë,
fjalët e tyre lindin verë të shenjtë e të denjë,
mësuesi mbjell farën e dijes si dhuratë hyjnore,
nxënësi e ruan si thes të shenjtë të trashëgimisë.
Nga Gostomickë buzë lumit të kristaltë si shpëlarëse,
te kodrave ku era këndon lavdinë e bijve të Shqipnisë,
rrënjët e Rilindjes ngrihen si lisat e pathyeshëm,
kujtesa – flamur i pavdekshëm i shpirtit tonë.
O dritë e amshuar, o zë i erës së pastër shqiptare,
Jaupi e Hodo, dy shtylla të një tempulli të shenjtë,
në mërgimin e ftohtë si dimër i maleve tona,
në pleqërinë e ngrohtë si vatra e familjes së lashtë,
bashkohen si yje në qiellin e Shqipërisë së tyre të shenjtë.
….A Jaupi-S Hodo- IA
shkruar nga mërgimi, dhjetor 2025
Shkruar në platformën mediatike ” Pasioni e Vërteta dhe Shkenca”
