Llazar Syziu
Historia sociale e shqiptarëve të Kosovës gjatë periudhës 1912–sot është një proces i vazhdueshëm lëvizjeje ndërmjet shtypjes politike, rezistencës kolektive, luftërave, migrimeve masive dhe ndërtimit të një identiteti shoqëror modern. Në krahasim me vendet me organizim të përparuar social – si Suedia, Norvegjia, Danimarka, Zvicra – shoqëria kosovare ka ndjekur një rrugë të pabarabartë zhvillimi, për shkak të faktorëve historikë që kanë ndikuar thellë në strukturën familjare, sjelljet shoqërore, ekonominë dhe institucionet.
1912–1945: Nën sundimin Serbo-Kroato-Slloven (Faza e rezistencës dhe mbijetesës). Karakteristikat sociale të shqiptarëve të Kosovës. Shtypje e rëndë etnike dhe politike: Pas shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë, Kosova mbeti nën Serbi. Shqiptarët u trajtuan si popull i nënshtruar. Arsim minimal. Mbyllja e shkollave shqipe dhe ndalimi i gjuhës ndikuan në nivel të ulët shkrim-leximi. Struktura patriarkale shumë e forte. Familja e gjerë si njësi e mbijetesës kolektive; roli dominues i burrit. Kanuni dhe rendi tradicional. Në mungesë të shtetit, normat zakonore ishin rregullatorët kryesorë të sjelljes shoqërore. Kultura e rezistencës. Kryengritje, kaçakë, lëvizje guerile – të orientuara drejt ruajtjes së identitetit etnik. Krahasimi me vendet e përparuara. Në të njëjtën periudhë: Skandinavia dhe Zvicra konsoliduan shtetin social modern, me arsimin universal dhe shëndetësi publike. Familjet u bënë më të vogla, roli i gruas u rrit, dhe normat patriarkale u dobësuan. Modeli i tyre u mbështet në institucione të forta, që mungonin plotësisht në Kosovë. Kosova mbeti në një stad parashoqëror modern, ndërsa Evropa e përparuar po hynte në shtetin modern të mirëqenies.
1945–1980: Periudha jugosllave – Modernizim i kufizuar. Karakteristikat sociale të shqiptarëve të Kosovës: Liberalizimi relativ i autonomisë pas vitit 1968 dhe sidomos 1974. Rritje e arsimit shqip: U hap Universiteti i Prishtinës (1970), duke krijuar elitën e parë intelektuale moderne të Kosovës. Urbanizim i ngadaltë: Migrim nga fshatrat në qytete, por 60–70% e popullsisë mbeti rurale. Normat patriarkale mbetën të forta: Shumica e vendimeve shoqërore mbetën të lidhura me familjen patriarkale. Migrim drejt Gjermanisë/Zvicrës: Gastarbeiter-at sollën për herë të parë kulturën e punës perëndimore. Krahasimi me vendet e përparuara. Në këtë periudhë: Vendet skandinave krijuan shtetin modern të mirëqenies (welfare state). Gratë hynë masivisht në punë; në Kosovë kjo ndodhi shumë më pak. Arsimimi dhe urbanizimi arritën nivele shumë të larta. Standardi i jetesës ishte i krahasueshëm me nivelin e sotëm të vendeve të zhvilluara. Kosova përjetoi një modernizim të vonuar dhe fragmentar, ndërsa vendet e përparuara krijuan themelet e shoqërisë së barazisë dhe prosperitetit.
1981–1999: Shtypje e re, krizë, luftë – Shkatërrimi i rendit shoqëror. Karakteristikat sociale të shqiptarëve të Kosovës: Heqja e autonomisë (1989) dhe represioni masiv. Ndërtimi i institucioneve paralele: shëndetësia dhe arsimi shtëpiak – fenomen unik në Evropë. Mobilizimi i përhapur shoqëror dhe kultura e rezistencës paqësore. Polarizim i jetës sociale: papunësi masive, varfëri, emigim i ri.
1998–1999 – Lufta: Shkatërrim i strukturave familjare, traumë kolektive, dhunë sistematike. Krahasimi me vendet e përparuara: Ndërkohë Skandinavia dhe Zvicra po hynin në fazën post-industriale, me: Ekonomi të larta teknologjike, Diversitet kulturor të integruar, Standard të lartë jetese dhe shtet social stabil. Kosova u zhyt në një cikël represioni e lufte, që thelloi hendekun me Evropën moderne, e cila po rritej stabilisht dhe paqësisht.
1999–2008: Periudha e administrimit ndërkombëtar (UNMIK) – Rindërtimi dhe tranzicioni. Karakteristikat sociale të shqiptarëve të Kosovës: Rikthimi nga kampet e refugjatëve – rimëkëmbje demografike. Hyrja në ekonomi të tregut, shpesh e parregulluar. Rritje e ndjeshme e organizimit shoqëror: OJQ, media të lira, hapje ndaj botës. Ndryshim i rolit të gruas: shkollim më i lartë, prezencë më e madhe në institucione. Fillimi i ndarjes nga patriarkalizmi, por ende i fortë në zona rurale. Krahasimi me vendet e përparuara: Vendet e zhvilluara kishin kaluar prej kohësh në fazën e demokracisë stabile, me institucione të konsoliduara. Kosova ende ndërtonte strukturat themelore: polici, gjykata, administratë publike. Shqiptarët e Kosovës hynë në një fazë të re transformimi civilizues, por në një pikë starti të largët nga standardet evropiane të organizimit social.
2008–Sot: Pavarësia dhe faza e modernizimit të vonuar. Karakteristikat sociale të shqiptarëve të Kosovës: Rritje e arsimit të lartë, por shpesh e pabarabartë me tregun e punës. Urbanizim i shpejtë, veçanërisht në Prishtinë. Diasporë e fuqishme: 800,000 kosovarë në Gjermani, Zvicër, Austri – që formësojnë sjelljet shoqërore. Transformim i familjes: nga familja e gjerë → familje bërthamë; ulje e lindshmërisë. Rritja e aktivizmit qytetar, protestave, ndërgjegjes mjedisore. Boshllëqe në drejtësi dhe administratë që pengojnë zhvillimin e plotë. Rritje e aspiratave perëndimore: integrim në BE, NATO. Krahasimi me vendet e përparuara. Vendet skandinave kanë arritur fazën e: barazisë gjinore gati të plotë, të drejtave sociale të garantuara, korrupsionit minimal, institucioneve shumë efikase. Kosova, megjithë progresin, ende përballet me: papunësi të lartë, migrim të të rinjve, sistem të brishtë politik, varësi nga remitancat.
Përfundimisht nga vitet 1912 deri sot, shoqëria kosovare ka kaluar nga një popullsi e shtypur dhe rurale në një shoqëri që synon integrimin modern evropian. Ndërsa vendet e përparuara kanë përjetuar një tranzicion të pandërprerë të modernizimit institucional dhe ekonomik, shqiptarët e Kosovës kanë kaluar përmes fazave të sundimit të huaj, represionit, luftës dhe rindërtimit të vazhdueshëm. Megjithatë, pavarësisht vonesës historike, shoqëria kosovare ka zhvilluar disa karakteristika unike: elasticitet social, kulturë të fortë komunitare, diasporë shumë aktive, aftësi të jashtëzakonshme për t’u përshtatur.
Sot, Kosova ndodhet në një fazë modernizimi të vonuar, por të qëndrueshëm, me një orientim të qartë drejt modeleve sociale të vendeve më të zhvilluara të Evropës.
Natyrisht, prë të mos u kthyer kurrë më prapa në kohë…!
