Jorgo Qirko
Historia e mbrojtjes së Shkodrës dhe e viseve të saj veriore kundër pretendimeve territoriale të Principatës së Malit të Zi përbën një kapitull thelbësor të rezistencës shqiptare gjatë shekullit XIX. Qyteti i Shkodrës, si qendër politike dhe ushtarake e Vilajetit të Shkodrës, ishte objektiv strategjik dhe simbol i autonomisë lokale shqiptare brenda Perandorisë Osmane. Luftimet kryesore kundër Malit të Zi përfshijnë periudha të ndryshme: 1835, 1852–53, 1861–62, 1879–1881 dhe rrethimi i vitit 1912–1913.
Ndërsa pjesëmarrja e malësorëve veriorë është e dokumentuar qartë, burimet historike tregojnë se edhe çeta luftëtarësh nga Shqipëria e Jugut kanë marrë pjesë, sidomos gjatë viteve të Lidhjes së Prizrenit (1878–1881). Pjesëmarrja e tyre shprehet si mobilizim vullnetar dhe ndihmë materiale, e dëshmuar nga arkivat osmane, kujtimet e kohës dhe folklori jugor.
Luftimet shqiptaro-malazeze të shek. XIX: Luftimet e para (1835-1862)
Luftimet e para ndërmjet shqiptarëve dhe forcave malazeze janë kryer në Malësinë e Madhe dhe zonat kufitare si Hoti, Gruda dhe Kelmendi. Arkivat osmane përmendin dërgimin e reparteve shtesë nga vilajetet jugore, pa specifikuar pjesëmarrësit individualë.
Historianë si Kristo Frashëri dhe Hysamedin Feraj vërejnë se, përveç forcave lokale, disa oficerë dhe vullnetarë nga Berati, Vlora dhe Gjirokastra u përfshinë në këto përpjekje, kryesisht për të siguruar vijën kufitare dhe për të mbështetur kapacitetin ushtarak lokal.
Pjesëmarrja e çetave jugore gjatë viteve 1878-1881. Lidhja Shqiptare e Prizrenit dhe mobilizimi.
Vendimet e Kongresit të Berlinit (1878), që rrezikonin copëtimin e tokave shqiptare nxorrën në pah një mobilizim kombëtar. Komitetet e Lidhjes së Prizrenit në Janinë, Gjirokastër, Berat dhe Vlorë dërguan delegatë dhe vullnetarë në veri, për të mbrojtur territoret nën rrezik.
Burime arkivore tregojnë se grupe vullnetarësh nga Vlora, Tepelena, Labëria dhe Skrapari u nisën për të bashkëpunuar me malësorët e Hotit, Grudës dhe Shalës. Raportet e Ali Pashë Gucisë për vitin 1880 përmendin se “nga Janina dhe Vlora kanë ardhur djem të zotë, që duan të bashkohen me qëndresën”.
Luftëtarët e rënë dhe dëshmorët
Sipas kujtimeve të Eqerem Vlorës, rreth tridhjetë vullnetarë nga Vlora dhe Tepelena morën pjesë në mbrojtjen e Plavës e Gucisë, dhe disa nuk u kthyen më. Zija Shkodra përmend se disa prej çetave jugore “lanë kockat në kufijtë e Hotit e Grudës”, duke vërtetuar humbjen njerëzore, edhe pse pa dhënë emra të individualizuar.
Këto informacione mbështeten edhe në dokumentet osmane të kohës, të ruajtura në Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), fondet Yıldız Perakende Askerî dhe İrade Dahiliye, ku raportohet dërgimi i vullnetarëve shqiptarë nga jugu për të mbrojtur veriun kundër presionit malazez.
Folklori dhe kujtesa popullore
Folklori i jugut ka ruajtur një kujtesë më të detajuar të pjesëmarrjes së vullnetarëve. Këngët historike të Labërisë, Myzeqesë dhe Kurveleshit përmendin shkuarjen e djemve jugorë për të ndihmuar Shkodrën dhe viset e Plavës e Gucisë.
Kënga e djemve të Labërisë për Shkodrën:
“Labëri o gur i rëndë,
Shkojmë në Shkodër me u vënë nderë,
Tre u kthyen, dy s’i pamë,
Në kufi t’Ulcinit ranë”.
Gjoleka në Mal të zi
Gjon Leka në Mal të Zi,
Bën dyfek njeri se di,
Burra, djem tu hidhemi,
Mos trëmi se s’vritemi,
Burra t’u vervitemi.
Karadaku brigje brigje,
Digje Dervish Pasha digje,
Përpiqe njera në Rekë,
Asqeri Toskë dhe Gegë,
Hodua me gjith Gjon Lekë,
Iu ngjitën malit përpjetë.
Këngë për dy Rakipët
Qan Zhulati e Hormova,
Qajnë për të dy Rakipë,
Gji më gji ranë shehitë,
Që të dy porsi sorkadhë,
I xhveshën të shkretat pallë,
U hodhë mbi Karadaknë,
N’ atë breg të dy u vranë,
Dhe trupat atje i lanë.
Kënga e Myzeqarëve të Semanit:
“Vajti lumi me djemtë nga Myzeqeja,
Se Shkodra në zjarr po digjej,
Këngën e tyre e mori era,
Se dy trima i la dheu i Veraçit”.
Këto këngë tregojnë se edhe pse dokumentet zyrtare nuk japin emra të saktë, folklori ruan kujtesën e sakrificës së këtyre vullnetarëve.
Pjesëmarrja në rrethimin e Shkodrës 1912-1913
Edhe pse pjesëmarrja e çetave jugore në rrethimin e Shkodrës ishte më e kufizuar për shkak të përfshirjes në konflikte lokale dhe formimit të qeverisë së Vlorës, raportet e Hasan Prishtinës dhe komandantëve lokalë përmendin ardhjen e disa grupëve vullnetarësh nga Vlora, Tepelena dhe Skrapari. Alfred Uçi raporton se ata arritën të bashkohen me mbrojtësit e qytetit para mbylljes së rrethimit.
Disa përfundime
-Çetat vullnetare të Jugut morën pjesë në mbrojtjen e trojeve veriore gjatë viteve 1878-1881, kryesisht si shprehje e mobilizimit mbarëshqiptar.
-Dokumentacioni zyrtar osman dhe kujtimet e historianëve tregojnë se disa prej tyre ranë dëshmorë, edhe pse pa dhënë emra të individualizuar.
-Folklori jugor ruan kujtesën e sakrificës së tyre dhe përbën një burim të vlefshëm për studiuesit e historisë së rezistencës shqiptare.
-Ky fenomen dëshmon karakterin mbarëkombëtar të mbrojtjes së Shkodrës dhe thekson rëndësinë e bashkëpunimit midis krahinave shqiptare për qëllime të përbashkëta.
-Kjo pjesë e historisë së luftërave midis shqiptarëve dhe serbomalazezve mbetet një pjesë e ndriçuar pak, për të cilën lipset thellimi i punës studimore sidomos nëpër arkivat e kohës.
