Llazar Syziu
Historia nuk pyet popujt nëse duan të hyjnë në luftë.
Historia ka një zakon të keq: nuk pyet popujt nëse duan të hyjnë në luftë. Historia, siç e dimë, nuk është gjithmonë një zonjë e sjellshme. Shpesh hyn në shtëpi pa trokitur, ulet në tryezë pa u ftuar dhe, kur largohet, lë faturën për t’ua paguar atyre që nuk e kanë porositur darkën. Shqipëria dhe Greqia e provuan këtë zakon gjatë Luftës së Dytë Botërore. Të dy vendet u përballën me ushtri pushtuese, shkatërrime, humbje njerëzore dhe rrënim ekonomik. Por rruga që i çoi drejt kësaj tragjedie ishte e ndryshme, ashtu siç ndryshonte edhe mënyra se si lufta u zhvillua në territoret e tyre. Shqipëria e kishte humbur pavarësinë që më 7 prill 1939, kur Italia fashiste zbarkoi trupat e saj në brigjet shqiptare. Greqia, përkundrazi, ruante sovranitetin shtetëror kur, më 28 tetor 1940, u përball me ultimatumin italian dhe sulmin që pasoi. Ky dallim nuk është një hollësi për diplomatët që merren me datat dhe protokollet. Ai shpjegon shumëçka nga tragjedia që pasoi. Shqipëria u bë baza e një lufte që nuk e kishte vendosur vetë. Greqia u bë vendi që duhej ta ndalte atë luftë në kufijtë e vet. Dhe kur dy shtete përfshihen në të njëjtin konflikt, por njëri është pushtuesi dhe tjetri i sulmuari, historia nuk mund t’i vendosë në të njëjtën fjali pa sqaruar më parë rolet e tyre. Megjithatë, popujt nuk janë qeveritë e tyre. Shqiptari i zakonshëm nuk ishte domosdoshmërisht ushtar i Musolinit, as greku i zakonshëm nuk ishte përgjegjës për vendimet e gjeneralëve të Athinës. Popujt shpesh paguajnë për ambiciet e udhëheqësve, ndërsa udhëheqësit, kur kanë fat, u lënë historianëve detyrën për të shpjeguar se përse gjithçka shkoi keq.
Shqipëria: një vend i vogël në hartën e të mëdhenjve. Më 7 prill 1939, Italia pushtoi Shqipërinë. Operacioni ishte një demonstrim i pabarazisë së forcave, por edhe i një realiteti të njohur të historisë ballkanike: vendet e vogla shpesh e zbulojnë rëndësinë e tyre strategjike pikërisht kur fuqitë e mëdha vendosin t’i përdorin. Për Romën, Shqipëria ishte një pikëmbështetje për zgjerimin në Adriatik dhe në Ballkan. Për shqiptarët, ajo ishte atdheu i tyre, me qytetet, fshatrat, tokat dhe familjet që nuk mund të zhvendoseshin sa herë ndryshonin planet e një diktatori. Italia e përfshiu Shqipërinë në strukturën e vet politike dhe ushtarake. Kur Musolini vendosi të sulmonte Greqinë në tetor 1940, trupat italiane u nisën nga territori shqiptar. Kështu, Shqipëria u shndërrua në një bazë ushtarake për një ofensivë që synonte të zgjeronte ndikimin italian në Mesdheun lindor. Këtu fillon ironia e hidhur: një vend që kishte humbur pavarësinë u përdor për të sulmuar një vend tjetër që ende e gëzonte atë. Por kjo nuk do të thotë se shqiptarët ishin një trup i vetëm në shërbim të Italisë. Në shoqërinë shqiptare ekzistonin qëndrime të ndryshme, bashkëpunim me pushtuesin, rezistencë dhe përpjekje për të mbijetuar. Disa shqiptarë u përfshinë në formacione të lidhura me Italinë, të tjerë iu kundërvunë pushtimit dhe shumë njerëz u përpoqën thjesht të mbronin familjet e tyre. Historia bëhet e padrejtë kur i trajton të gjithë banorët e një vendi të pushtuar si përgjegjës kolektivë për veprimet e pushtuesit. Lufta solli viktima, pasiguri, dëme ekonomike dhe shkatërrime. Megjithatë, për të përcaktuar se sa njerëz humbën jetën drejtpërdrejt nga Italia, sa nga Gjermania dhe sa nga rrethanat e tjera të luftës, duhen dokumente dhe klasifikime të sakta. Një popull nuk mund të numërohet si një arkë me sende, ku çdo objekt ka një etiketë të qartë.
Greqia: kur agresori zbulon se hartat nuk janë realiteti. Musolini mendonte se Greqia do të ishte një fitore e shpejtë. Diktatorët kanë një dobësi të përbashkët: ngatërrojnë dëshirën e tyre me realitetin dhe urdhrin me aftësinë për ta zbatuar atë. Më 28 tetor 1940, Italia sulmoi Greqinë nga territori shqiptar. Por ushtria greke rezistoi, ndali ofensivën dhe kaloi në kundërsulm. Në vend që të shënonte një fitore të lehtë, Italia u përfshi në një luftë të vështirë, në terren malor dhe në kushte të rënda klimatike. Për Greqinë, kjo ishte luftë për mbrojtjen e territorit dhe të pavarësisë. Për ushtrinë italiane, ishte një operacion që nuk dha rezultatin e parashikuar. Për Shqipërinë, ishte edhe një tragjedi tjetër: territori i saj u bë fushëbetejë në një konflikt të vendosur nga një fuqi pushtuese. Humbjet ushtarake greke gjatë luftës italo-greke vlerësohen në mijëra të vrarë. Disa burime japin rreth 13.300 ushtarakë të vrarë, ndërsa të tjera rreth 15.700, në varësi të mënyrës së numërimit. Këto shifra duhen trajtuar si vlerësime për një fazë të caktuar të luftës, jo si bilanci i plotë i viktimave greke të viteve 1939–1945. Këtu duhet bërë një dallim që shpesh humbet në rrëfimet patriotike: heroizmi nuk e zhduk humbjen. Një ushtri mund ta mbrojë vendin e vet dhe prapëseprapë të pësojë mijëra viktima. Një popull mund të fitojë një betejë dhe të paguajë për të me një brez të tërë të plagosurish, jetimësh dhe familjesh të shkatërruara. Fitorja ushtarake nuk është gjithmonë fitore njerëzore. Ndonjëherë është vetëm mënyra se si një popull shmang një humbje edhe më të madhe.
Kur Gjermania ndërhyri, lufta ndryshoi përmasë. Në prill 1941, Gjermania naziste sulmoi Greqinë. Epërsia ushtarake gjermane dhe zhvillimet e fushatës në Ballkan e detyruan ushtrinë greke të tërhiqej. Greqia ra nën pushtimin e fuqive të Boshtit. Në shtator 1943, pas kapitullimit italian, trupat gjermane morën kontrollin e pjesës më të madhe të Shqipërisë. Për shqiptarët, kjo nuk ishte çlirim, por zëvendësim i një pushtuesi me një tjetër. Kështu, në të dy vendet, lufta kaloi nga përplasja midis ushtrive te kontrolli mbi popullsinë dhe burimet e saj. Pushtimi nuk kishte të bënte vetëm me vendosjen e flamurit të një shteti mbi një ndërtesë. Ai nënkuptonte kontrollin e ushqimeve, rrugëve, transportit, ekonomisë dhe jetës së përditshme. Në Shqipëri, operacionet gjermane kundër rezistencës u shoqëruan me arrestime, ekzekutime dhe djegie vendbanimesh. Gjatë tërheqjes gjermane në vitin 1944, shkatërrimi i infrastrukturës dhe dëmtimi i ekonomisë lanë pasoja që nuk përfunduan me largimin e trupave. Në Greqi, pushtimi gjerman u shoqërua me masakra, represion, deportime dhe një katastrofë ushqimore. Vendi pësoi dëme që tejkalonin fushëbetejën dhe prekën drejtpërdrejt mbijetesën e popullsisë. Dhe këtu shfaqet një nga të vërtetat më të hidhura të historisë ushtarake: për një ushtri pushtuese, territori është një objektiv strategjik; për banorin që jeton aty, ai është shtëpia. Gjenerali mund ta shohë një fshat si pikë kontrolli ose si zonë të dyshuar për mbështetjen e rezistencës. Banori sheh shtëpinë, bagëtinë, hambarin dhe varret e të parëve. Të dy jetojnë në të njëjtin territor, por nuk jetojnë në të njëjtën botë.
Greqia dhe uria: vdekja që nuk dëgjohet si krismë. Nëse lufta e vitit 1940–1941 solli humbje të rënda ushtarake për Greqinë, pushtimi solli një tragjedi edhe më të gjerë civile. Uria e viteve 1941–1942 ishte një nga katastrofat më të mëdha të okupimit. Ndërprerja e furnizimeve, vështirësitë e transportit, konfiskimet, shkatërrimi ekonomik dhe politikat e pushtimit kontribuuan në mungesën e ushqimeve. Në qytete, sidomos në Athinë, mijëra familje u përballën me urinë dhe vdekjen. Disa vlerësime akademike përmendin rreth 300.000 vdekje nga uria dhe kequshqyerja, ndërsa raporte të tjera greke kanë dhënë shifra më të larta. Shifrat nuk janë të njëjta dhe duhen analizuar sipas metodave që përdorin. Por edhe pa u kapur pas një numri të vetëm, përmasa e katastrofës është e qartë. Ka një ndryshim midis një ushtari që vritet në betejë dhe një fëmije që vdes sepse nuk ka çfarë të hajë. I pari humbet jetën në një përplasje të armatosur; i dyti bëhet viktimë e një sistemi kushtesh që ia ka hequr mundësinë për të mbijetuar. Të dy janë viktima të luftës, por mënyrat e vdekjes dhe përgjegjësitë që duhen hetuar nuk janë identike. Uria tregon gjithashtu se lufta nuk zhvillohet vetëm në front. Ajo zhvillohet në magazina, porte, tregje, fusha dhe rrugë furnizimi. Një vend mund të humbasë ushtrinë e vet dhe të vazhdojë të vuajë për vite, sepse pushtimi i ka shkatërruar kushtet materiale të jetesës. Kjo është arsyeja pse bilanci njerëzor i Greqisë nuk mund të kufizohet te ushtarakët e vrarë kundër Italisë. Ai duhet të përfshijë edhe viktimat e urisë, deportimeve, masakrave dhe represionit.
Masakrat dhe Holokausti: kur popullsia bëhet objektiv. Pushtimi gjerman në Greqi solli edhe masakra të rënda kundër civilëve. Distomo, në qershor 1944, dhe Kalavryta, në dhjetor 1943, janë ndër rastet më të njohura të dhunës gjermane ndaj popullsisë. Në këto ngjarje, civilët u vranë dhe vendbanimet u shkatërruan në kuadër të operacioneve represive. Përmasat dhe rrethanat e këtyre krimeve i bëjnë ato pjesë të rëndësishme të kujtesës historike greke. Holokausti ishte një tragjedi tjetër, e veçantë në natyrën e saj. Dhjetëra mijëra hebrenj grekë u deportuan drejt kampeve naziste të shfarosjes, veçanërisht nga Selaniku. Shumica e të deportuarve u vranë. Këtu nuk kemi të bëjmë thjesht me humbje të shkaktuara nga një betejë ose me pasoja të përgjithshme të pushtimit. Kemi të bëjmë me një politikë sistematike përndjekjeje dhe shfarosjeje. Historia kërkon të bëjë dallime të tilla. Nëse çdo vdekje quhet thjesht pasojë e luftës, rrezikojmë të zhdukim dallimin midis vdekjes në fushën e betejës, vrasjes së civilëve dhe gjenocidit. Dhe kur dallimet zhduken, përgjegjësia bëhet e paqartë. Pikërisht atëherë fillojnë justifikimet: të gjithë luftonin, të gjithë vrisnin, të gjithë vuanin. Por fakti që shumë njerëz vuajtën nuk i bën të gjitha veprimet të barabarta.
Tridhjetë mijë kundrejt qindra mijërave: çfarë na thonë numrat? Në shumë përmbledhje historike, humbjet e përgjithshme shqiptare të Luftës së Dytë Botërore vlerësohen rreth 28.000–30.000 vdekje. Për Greqinë, përdoren shpesh vlerësime prej rreth 300.000–400.000, ndërsa disa burime paraqesin shifra më të larta. Në numra absolutë, dallimi është i madh. Por një historian duhet të bëjë atë që një kontabilist i pakujdesshëm nuk do ta bënte: të kontrollojë se çfarë përfaqëson secila shifër. A përfshin të vrarët vetëm në luftime? A përfshin civilët e ekzekutuar? A numëron ata që vdiqën nga uria dhe sëmundjet? A përfshin hebrenjtë e deportuar dhe të vrarë? A janë përfshirë luftëtarët e rezistencës? Dhe a ekziston rreziku që e njëjta kategori të jetë numëruar dy herë? Këto pyetje nuk janë lojëra akademike. Ato përcaktojnë nëse krahasimi është i vlefshëm. Edhe raporti me popullsinë është i rëndësishëm. Shqipëria kishte rreth 1,07 milionë banorë në periudhën para luftës. Një bilanc prej 28.000–30.000 vdekjesh përfaqëson afërsisht 2,6–2,8% të popullsisë. Greqia kishte rreth 7 milionë banorë. Një bilanc prej 300.000–400.000 vdekjesh përfaqëson rreth 4,3–5,7% të popullsisë. Këto janë përllogaritje orientuese, jo regjistra përfundimtarë demografikë. Megjithatë, ato tregojnë se Greqia humbi më shumë njerëz jo vetëm në numra absolutë, por edhe në raport me popullsinë, nëse përdoren këto intervale. A do të thotë kjo se vuajtja shqiptare ishte e parëndësishme? Sigurisht që jo. Një vend i vogël mund të pësojë një goditje të thellë edhe kur numri i viktimave është më i ulët. Humbja e një fshati, shkatërrimi i një familjeje ose vdekja e një brezi të tërë të rinjsh nuk bëhet më e lehtë sepse statistikat e një vendi tjetër janë më të larta. Por as vuajtjet greke nuk duhen zvogëluar për të theksuar ato shqiptare. Historia nuk është një konkurs ku secili popull paraqet numrin e të vdekurve për të fituar të drejtën e kujtesës.
Civilët dhe ushtarakët: dallimi që nuk duhet humbur. Një tjetër gabim është të trajtohen të gjitha viktimat si ushtarë të rënë në betejë. Për Shqipërinë, shifra prej rreth 30.000 vdekjesh nuk mund të interpretohet automatikisht si numri i ushtarakëve aktivë të vrarë në luftime. Ajo lidhet me bilancin e përgjithshëm të luftës, ndërsa ndarja midis civilëve, partizanëve, pjesëtarëve të formacioneve të tjera dhe personave të vrarë nga represioni nuk është e njëtrajtshme në burimet e përdorura. Për Greqinë, ushtarakët e vrarë në luftën italo-greke të viteve 1940–1941 përfaqësojnë vetëm një pjesë të humbjeve. Më pas vijnë viktimat civile të urisë, masakrave dhe deportimeve, si dhe luftëtarët e rezistencës që humbën jetën gjatë pushtimit. Prandaj, një krahasim i drejtë duhet të ketë së paku katër kategori të ndara: ushtarakët e vrarë në luftën e rregullt, luftëtarët e rezistencës, civilët e vrarë drejtpërdrejt dhe civilët që vdiqën nga pasojat e pushtimit. Nëse burimet nuk lejojnë një ndarje të saktë, duhet thënë hapur. Të pranosh pasigurinë e dokumenteve nuk është dobësi e historianit. Dobësi është të paraqesësh si të sigurt atë që nuk mund të provohet.
Italia dhe Gjermania: përgjegjësi të ndryshme, jo një faj pa dallime. Përgjegjësia e Italisë dhe Gjermanisë duhet të vlerësohet sipas veprimeve të dokumentuara të secilës fuqi. Italia pushtoi Shqipërinë në vitin 1939 dhe e përdori atë si bazë për sulmin ndaj Greqisë. Ajo mbajti përgjegjësi për pushtimin dhe për veprimet e forcave e administratës së saj gjatë luftës italo-greke dhe okupimit të Greqisë. Gjermania sulmoi Greqinë në vitin 1941 dhe vendosi një regjim pushtimi që u shoqërua me represion, masakra dhe deportime. Në Shqipëri, pas kapitullimit italian, ajo zhvilloi operacione kundër rezistencës dhe shkaktoi viktima e shkatërrime gjatë pushtimit të viteve 1943–1944. Megjithatë, nuk mund të caktohet me saktësi një numër përfundimtar i viktimave shqiptare ose greke që t’i atribuohet vetëm njërës prej këtyre fuqive, pa një analizë të hollësishme të dokumenteve dhe kategorive. Edhe uria greke kërkon shqyrtim të politikave të pushtimit, të konfiskimeve, të furnizimit dhe të kushteve ekonomike. Kjo nuk e zhduk përgjegjësinë e pushtuesve, por ndihmon të shpjegohet mekanizmi konkret përmes të cilit u shkaktuan vdekjet. Një histori serioze nuk ka nevojë të shpallë një popull të tërë fajtor. Ajo duhet të identifikojë shtetet, institucionet, komandat dhe personat përgjegjës për vendimet e tyre.
Pas luftës: kur armët heshtin, por pasojat vazhdojnë. Në vitin 1944, pushtimi gjerman mori fund në Greqi dhe Shqipëri. Por largimi i ushtrive nuk e fshiu bilancin njerëzor dhe ekonomik. Shqipëria doli nga lufta me një ekonomi të dëmtuar, infrastrukturë të shkatërruar në shumë zona dhe një shoqëri të tronditur nga humbjet e represioni. Familjet duhej të rindërtonin shtëpitë dhe jetën, ndërsa shteti i ri komunist do të vendoste një rend politik që do të ndikonte thellësisht në dekadat pasuese. Greqia, nga ana tjetër, doli nga pushtimi me plagë të rënda demografike, me komunitete hebraike të shkatërruara dhe me një ekonomi të rrënuar. Për më tepër, çlirimi nuk solli paqe të qëndrueshme: vendi u përfshi në Luftën Civile Greke, e cila shtoi vuajtjet dhe ndarjet shoqërore. Kështu, viti 1945 nuk ishte një vijë e pastër që ndante tragjedinë nga normaliteti. Ishte vetëm fundi i një faze të luftës dhe fillimi i një periudhe të re, me probleme dhe konflikte të tjera. Njerëzit që kishin mbijetuar duhej të jetonin me mungesën e të vrarëve, me kujtimet e masakrave, me humbjen e shtëpive dhe me pasigurinë ekonomike. Historitë e mëdha të gjeneralëve dhe diplomacisë përfundonin në librat e historisë; pasojat e tyre vazhdonin në kuzhinat, varrezat dhe kujtesën e familjeve.
Përfundimisht, të numërosh të vdekurit pa harruar të kuptosh të gjallët. Krahasimi i Shqipërisë me Greqinë gjatë Luftës së Dytë Botërore na çon në një përfundim të qartë: të dy popujt pësuan humbje të rënda, por Greqia pati një bilanc njerëzor dukshëm më të madh, si në numra absolutë, ashtu edhe në raport me popullsinë, sipas vlerësimeve të zakonshme. Shqipëria u pushtua nga Italia, u përdor si bazë për luftën kundër Greqisë dhe më pas përjetoi pushtimin gjerman, represionin dhe shkatërrimet e vitit 1944. Greqia fillimisht zhvilloi një luftë mbrojtëse kundër Italisë, pastaj pësoi pushtimin gjerman, urinë, masakrat dhe deportimet. Megjithatë, shifrat e përgjithshme nuk mund të zëvendësojnë analizën. Bilanci shqiptar prej rreth 28.000–30.000 vdekjesh dhe vlerësimet greke prej qindra mijëra viktimash duhet të trajtohen sipas kategorive të tyre, sepse jo të gjitha burimet numërojnë të njëjtat gjëra. Ndarja e saktë midis civilëve, ushtarakëve dhe viktimave të tërthorta mbetet një çështje që kërkon verifikim arkivor. Mësimi historik është më i gjerë se një tabelë statistikore. Ai na kujton se pushtimi nuk është thjesht ndryshim flamujsh, se lufta nuk matet vetëm me fitore dhe disfata dhe se popullsia civile shpesh paguan çmimin më të lartë për vendime që nuk i ka marrë vetë. Në fund, historia nuk na kërkon të zgjedhim midis dhimbjes shqiptare dhe asaj greke. Na kërkon të kuptojmë pse ndodhën këto tragjedi, cilat politika i shkaktuan dhe si mund të dallojmë faktin nga miti, përgjegjësinë nga propagandat dhe kujtesën nga hakmarrja. Sepse të kujtosh të vdekurit nuk do të thotë vetëm t’i numërosh. Do të thotë edhe të kuptosh botën që i çoi drejt vdekjes. Kujtesa nuk është humbje kohe, ukrainasit ne Evropë dhe popuj të tjerë në botë, mund ta vërtetojnë lehtë këtë…!
