Llazar Syziu
Historia ushtarake e Shqipërisë, pa emocione…!
Historia ushtarake nuk mund të kuptohet vetëm duke numëruar betejat, ushtritë, gjeneralët dhe datat e pushtimeve. Pas çdo ushtrie që marshon ekzistojnë interesa ekonomike; pas çdo kufiri ekzistojnë marrëdhënie pushteti; pas çdo aleance ushtarake ekzistojnë interesa shtetërore, ekonomike dhe strategjike. Në këtë kuptim, historia ushtarake e Shqipërisë nga fillimi i shekullit XX deri në vitin 2026 paraqet një rast të veçantë. Shqipëria nuk ka qenë historikisht një fuqi imperialiste që ka ndërtuar një sistem të gjerë pushtimesh jashtë territorit të vet. Përkundrazi, për pjesën më të madhe të shekullit XX, territori shqiptar ka qenë objekt i interesave të fuqive më të mëdha dhe i rivaliteteve ballkanike. Vetëm pas vitit 1990, dhe veçanërisht pas anëtarësimit në NATO në vitin 2009, Shqipëria filloi të marrë pjesë në mënyrë të qëndrueshme në operacione ushtarake jashtë kufijve. Prandaj, historia e ushtrisë shqiptare është në një masë të madhe histori e vetë transformimit të shtetit shqiptar: nga një shtet i dobët dhe i varur, në një shtet të militarizuar dhe të izoluar, dhe më pas në një shtet të integruar në strukturat euro-atlantike.
Para vitit 1912: mungesa e shtetit shqiptar. Në fillim të shekullit XX, shteti shqiptar nuk ekzistonte. Territoret shqiptare ishin pjesë e Perandorisë Osmane dhe përfshiheshin në vilajetet e Shkodrës, Kosovës, Manastirit dhe Janinës. Kjo ka rëndësi jo vetëm juridike, por edhe ekonomike e shoqërore. Pa një shtet kombëtar shqiptar, shqiptarët nuk kontrollonin institucionet qendrore, strukturat fiskale, ushtrinë apo politikën e jashtme të territorit ku jetonin. Kështu, luftërat e viteve 1910–1912 kundër Perandorisë Osmane nuk ishin luftëra të një shteti shqiptar kundër një fuqie të huaj. Ishin kryengritje të popullsisë shqiptare kundër një strukture perandorake që po hynte në fazën e saj të fundit. Kryengritjet e viteve 1910, 1911 dhe 1912 treguan se struktura e vjetër politike po bëhej gjithnjë e më e paaftë për të ruajtur kontrollin mbi periferitë e saj. Por rënia e Perandorisë Osmane nuk solli automatikisht çlirimin ekonomik dhe politik të shqiptarëve. Ajo krijoi një vakum pushteti. Dhe vakumi i pushtetit, në Ballkan, nuk qëndron gjatë bosh.
Luftërat Ballkanike: shpërbërja e një perandorie dhe konkurrenca për territor. Në tetor 1912 Serbia, Bullgaria, Greqia dhe Mali i Zi sulmuan Perandorinë Osmane. Në planin e madh historik, bëhej fjalë për shpërbërjen e një strukture perandorake. Por çdo shpërbërje perandorake prodhon një pyetje themelore: Kush do të kontrollojë tokën, popullsinë, rrugët tregtare dhe portet që mbeten pas saj? Në këtë pikë, çështja shqiptare u përplas me interesat e shteteve fqinje. Serbia kërkonte dalje dhe ndikim në drejtim të Adriatikut. Mali i Zi kërkonte zgjerim territorial. Greqia kërkonte territore në jug. Italia shihte përtej Adriatikut. Fuqitë e Mëdha shihnin në Ballkan një pjesë të ekuilibrit europian. Pra, territori shqiptar nuk ishte thjesht tokë. Ishte pozicion strategjik. Në këtë situatë, më 28 nëntor 1912, Ismail Qemali shpalli pavarësinë. Krijimi i shtetit shqiptar ishte kështu rezultat i një procesi kombëtar shqiptar, por edhe i një konteksti ndërkombëtar ku shpërbërja e Perandorisë Osmane kishte hapur një luftë për rishpërndarjen e territorit.
Pavarësia dhe kufijtë: kombi përballë interesave të Fuqive të Mëdha. Konferenca e Londrës e vitit 1913 përcaktoi kufijtë e shtetit shqiptar. Por kufijtë politikë nuk përputheshin me shtrirjen e plotë të popullsisë shqiptare. Kosova iu la Serbisë. Zonat e Epirit iu përfshinë Greqisë. Këtu shfaqet një nga problemet themelore të shtetit shqiptar: krijimi i një shteti kombëtar pa përfshirë të gjithë hapësirën e popullsisë që identifikohej si shqiptare. Në një analizë materialiste, kufiri nuk është vetëm vijë në hartë. Kufiri përcakton: territorin burimet; popullsinë; taksat; tregjet; rrugët e komunikimit; portet; kontrollin ushtarak. Prandaj, konflikti për kufijtë nuk ishte thjesht konflikt për simbole kombëtare. Ishte edhe konflikt për kontrollin real të hapësirës. Diplomacia europiane kishte vizatuar një Shqipëri që ishte shtet shqiptar, por jo të gjithë hapësirën shqiptare. Dhe këtu fillon një nga temat më të qëndrueshme të historisë së Ballkanit: kufiri politik nuk ishte gjithmonë i njëjtë me kufirin etnik. Europa e asaj kohe e zgjidhi problemin në mënyrën më europiane të mundshme: duke e shtyrë problemin për më vonë.
Shkodra: kur një qytet i vogël bëhet objekt i politikës së Fuqive të Mëdha. Rrethimi i Shkodrës në vitet 1912–1913 tregon qartë këtë mekanizëm. Mali i Zi kërkonte ta merrte qytetin. Serbia e mbështeste përpjekjen. Por Fuqitë e Mëdha nuk e pranuan ndryshimin e statusit të qytetit. Pse? Sepse Shkodra nuk ishte vetëm një qytet. Ajo ishte një nyje e rëndësishme territoriale dhe strategjike në veri të Shqipërisë. Kontrolli i saj ndikonte mbi ekuilibrin e Adriatikut dhe mbi raportet midis shteteve ballkanike. Prandaj ndërhyrja e Fuqive të Mëdha tregoi një parim që do të përsëritej vazhdimisht: në marrëdhëniet ndërkombëtare, madhësia e një territori nuk përcakton domosdoshmërisht rëndësinë e tij strategjike.
Lufta e Parë Botërore: Shqipëria si hapësirë e konkurrencës imperialiste. Në vitin 1914 shpërtheu Lufta e Parë Botërore. Në Shqipëri hynë ose vepruan ushtri të ndryshme: italiane, austro-hungareze, serbe, malazeze, greke, franceze dhe bullgare. Kjo situatë nuk mund të shpjegohet vetëm me “fatkeqësinë shqiptare”. Ajo ishte pjesë e një lufte shumë më të madhe për kontrollin e Evropës dhe të hapësirave strategjike. Adriatiku kishte rëndësi për komunikimin detar. Ballkani ishte rrugë lidhëse midis Evropës Qendrore, Mesdheut dhe Lindjes së Afërt. Portet shqiptare kishin vlerë ushtarake. Rrugët malore shqiptare kishin vlerë strategjike. Territori shqiptar kishte vlerë pikërisht sepse ishte i vendosur në një hapësirë ku interesat e fuqive të mëdha takoheshin. Në këtë kuptim, Shqipëria ishte më shumë objekt i konfliktit ndërkombëtar sesa subjekt i tij.
Tërheqja serbe: popullsia si pasojë e konfliktit midis shteteve. Në fund të vitit 1915 ushtria serbe u tërhoq përmes Kosovës dhe Shqipërisë drejt Adriatikut. Mijëra ushtarë dhe refugjatë kaluan në kushte jashtëzakonisht të vështira. Ky episod tregon një tjetër aspekt të luftës: lufta nuk është vetëm përballje ushtrish. Ajo transformon ekonominë, shkatërron prodhimin, ndërpret tregtinë, zhvendos popullsi dhe krijon uri e epidemi. Në këtë kuptim, fshatari shqiptar që përballej me mungesa, grabitje ose shkatërrime nuk e përjetonte Luftën e Parë Botërore si një konflikt diplomatik midis perandorive. Ai e përjetonte atë si humbje të bagëtive, të korrave, sigurisë dhe jetës së përditshme. Kjo është ana sociale e historisë ushtarake.
Lufta e Vlorës: sovraniteti si kontroll mbi territorin. Në vitin 1920 shpërtheu Lufta e Vlorës. Italia kishte interesa të forta në Vlorë dhe në Shqipëri. Forcat shqiptare luftuan kundër forcave italiane dhe arritën t’i detyronin ato të tërhiqeshin. Kjo ngjarje ka një rëndësi të veçantë. Një shtet nuk është realisht sovran vetëm sepse e shpall veten sovran. Ai duhet të jetë në gjendje të kontrollojë territorin e vet. Në këtë kuptim, Lufta e Vlorës ishte një moment i rëndësishëm në shndërrimin e shtetit shqiptar nga një entitet juridik në një realitet politik e ushtarak. Në vitin 1920 Shqipëria u pranua edhe në Lidhjen e Kombeve. Shteti i ri kishte filluar të fitonte një pozitë më të konsoliduar ndërkombëtare.
Monarkia dhe varësia nga Italia. Gjatë periudhës së monarkisë shqiptare, shteti u përpoq të konsolidonte institucionet dhe ushtrinë. Por ekonomia shqiptare mbeti e dobët. Kjo dobësi ekonomike krijoi varësi nga kapitali dhe mbështetja e jashtme. Italia fitoi ndikim të madh në ekonominë shqiptare dhe gradualisht edhe në strukturat ushtarake. Këtu shfaqet një lidhje e drejtpërdrejtë midis ekonomisë dhe politikës ushtarake: varësia ekonomike krijon mundësi për varësi politike; varësia politike krijon mundësi për varësi ushtarake. Kur shteti shqiptar nuk kishte kapital të mjaftueshëm, industri të zhvilluar dhe burime të mjaftueshme financiare, hapësira për ndërhyrjen e një fuqie më të madhe bëhej më e gjerë. Kjo varësi përfundoi në pushtimin italian të vitit 1939.
7 prill 1939: kur varësia bëhet pushtim. Më 7 prill 1939 Italia pushtoi Shqipërinë. Trupat italiane zbarkuan në Durrës, Vlorë, Sarandë dhe Shëngjin. Rezistenca shqiptare nuk mundi ta ndalonte pushtimin. Këtu marrëdhënia ekonomike dhe politike midis dy vendeve kaloi në një fazë të re: dominimin ushtarak. Shqipëria humbi sovranitetin. Ushtria shqiptare u vu nën kontrollin italian. Kjo tregon se shteti i dobët ekonomikisht është më i ekspozuar ndaj presionit të fuqive më të mëdha. Por historia nuk duhet reduktuar në ekonomi. Ideologjia fashiste, ambiciet imperialiste italiane dhe rivalitetet strategjike në Mesdhe ishin gjithashtu faktorë thelbësorë. Megjithatë, pa marrë parasysh bazën ekonomike dhe strategjike të marrëdhënieve Itali–Shqipëri, pushtimi i vitit 1939 nuk kuptohet plotësisht.
Lufta italo-greke: Shqipëria si instrument ushtarak i një fuqie tjetër. Më 28 tetor 1940 Italia sulmoi Greqinë nga territori shqiptar. Ky është një shembull klasik i përdorimit të territorit të një vendi të pushtuar për objektivat strategjike të një fuqie tjetër. Shqipëria nuk vendosi për luftën. Italia vendosi. Por lufta u zhvillua edhe mbi tokën shqiptare. Ushtria greke kundërsulmoi dhe luftimet u shtrinë në Korçë, Gjirokastër, Përmet, Himarë, Tepelenë dhe zona të tjera. Popullsia shqiptare u gjend në mes të një konflikti që nuk e kishte vendosur ajo. Kjo është një nga karakteristikat më të rëndësishme të historisë shqiptare të shekullit XX: pushtuesi përcaktonte luftën, ndërsa popullsia shqiptare përjetonte pasojat e saj.
1943–1944: lufta kundër pushtuesit dhe lufta për pushtetin. Pas kapitullimit italian në shtator 1943, Gjermania pushtoi Shqipërinë. Por tashmë situata politike shqiptare ishte thellësisht e polarizuar. Lëvizja Nacionalçlirimtare, Balli Kombëtar dhe Legaliteti kishin projekte të ndryshme politike për të ardhmen e vendit. Këtu duhet të dallojmë dy procese: luftën kundër pushtuesit dhe luftën për pushtetin pas pushtuesit. Këto dy procese u ndërthurën. Forcat Nacionalçlirimtare u zgjeruan gjatë viteve 1943–1944 dhe morën mbështetje nga britanikët në armë, pajisje, veshje dhe organizim. Në fund të vitit 1944, forcat gjermane u tërhoqën. Më 17 nëntor u çlirua Tirana. Por pushteti politik tashmë po kalonte te komunistët. Kështu, fundi i Luftës së Dytë Botërore ishte edhe fillimi i një rendi të ri shoqëror dhe ekonomik.
1945–1990: shteti komunist dhe militarizimi i shoqërisë. Pas vitit 1945, Shqipëria hyri në një fazë të re. U vendos sistemi komunist. Ekonomia u shtetëzua. Prona private u kufizua dhe më pas në pjesën më të madhe u eliminua. Shteti mori kontrollin mbi ekonominë, industrinë dhe burimet kryesore. Në të njëjtën kohë, ushtria u bë një nga instrumentet kryesore të shtetit. Por karakteristika më e rëndësishme ishte orientimi i saj drejt mbrojtjes territoriale. Shqipëria nuk dërgoi ushtri në Kore, Vietnam apo në luftërat e tjera të mëdha të Luftës së Ftohtë. Në vend të kësaj, ajo ndërtoi një shoqëri të militarizuar. Kjo ishte pasojë e drejtpërdrejtë e perceptimit të rrezikut ndërkombëtar nga regjimi.
Bashkimi Sovjetik dhe Traktati i Varshavës. Në vitin 1955 Shqipëria u bë anëtare e Traktatit të Varshavës. Në aspektin strategjik, kjo e vendosi Shqipërinë në kampin socialist të drejtuar nga Bashkimi Sovjetik. Por aleancat ndërkombëtare nuk janë marrëdhënie të përjetshme. Ato varen nga interesat. Kur interesat shqiptare dhe sovjetike u ndanë, marrëdhënia u prish. Shqipëria u largua nga Traktati i Varshavës në vitin 1968. Më pas Kina u bë partneri kryesor. Dhe kur edhe marrëdhëniet me Kinën u ndërprenë, Shqipëria mbeti e izoluar. Dhe Shqipëria mbeti vetëm. Kjo ishte pika ku politika e jashtme shqiptare mori një formë që mund të përmblidhet me një frazë: më mirë vetëm sesa me një aleat që nesër mund të bëhej armik. Problemi ishte se vetëm është një pozicion romantik në poezi, por mjaft i kushtueshëm në strategji.
Baza e Vlorës dhe rëndësia e Adriatikut. Baza detare e Vlorës është një shembull i qartë i rëndësisë strategjike të Shqipërisë. Pozita e saj në hyrje të Adriatikut i jepte territorit shqiptar rëndësi që shkonte përtej madhësisë së vendit. Nëndetëset dhe mjetet detare sovjetike të vendosura në Vlorë tregonin se edhe një shtet i vogël mund të kishte rëndësi të konsiderueshme në strategjinë e një superfuqie. Pra, kapitali dhe fuqia ushtarake nuk shpërndahen në mënyrë të barabartë. Një port i vogël mund të ketë vlerë të madhe nëse ndodhet në vendin e duhur.
Bunkerizimi: ekonomia e mobilizimit total. Nga vitet 1970 deri në vitet 1980, Shqipëria ndërtoi një sistem të jashtëzakonshëm fortifikimesh. Bunkerët u vendosën në fusha, male, qytete, rrugë dhe zona bregdetare. Kjo ishte një formë e militarizimit të territorit. Por kishte edhe një kosto ekonomike. Burime materiale, çimento, hekur, fuqi punëtore dhe kohë prodhuese u orientuan drejt mbrojtjes. Pra, bunkerizimi ishte njëkohësisht: politikë ushtarake; politikë shtetërore; politikë ekonomike; dhe instrument i mobilizimit shoqëror. Ai shprehte idenë se e gjithë shoqëria duhej të ishte e gatshme për luftë. Shqipëria nuk po përgatitej të pushtonte askënd. Po përgatitej që të mos pushtohej. Kjo e bënte ushtrinë jo vetëm një institucion të shtetit, por një pjesë të organizimit të përgjithshëm shoqëror.
Izolimi: kur mbrojtja bëhet sistem ekonomik. Në fund të viteve 1970 Shqipëria mbeti pa aleatë të mëdhenj. Ky izolim kishte pasoja të mëdha. Një vend i vogël me burime të kufizuara duhej të prodhonte vetë një pjesë të konsiderueshme të mjeteve që nevojiteshin për mbrojtjen. Kjo ishte e vështirë ekonomikisht. Në këtë mënyrë, izolimi ushtarak ndikonte në ekonomi, ndërsa dobësia ekonomike kufizonte aftësitë ushtarake. Krijohej një rreth: izolim → shpenzime për vetëmbrojtje → kufizime ekonomike → nevojë për kontroll më të madh shtetëror → militarizim i mëtejshëm. Kjo është një nga karakteristikat më të rëndësishme të Shqipërisë komuniste.
1990: ndryshimi i sistemit ekonomik dhe ndryshimi i ushtrisë. Rënia e komunizmit solli një transformim të plotë. Ndryshoi sistemi ekonomik. Ndryshoi struktura politike. Ndryshoi orientimi ndërkombëtar. Dhe si pasojë duhej të ndryshonte edhe ushtria. Ushtria e madhe e mobilizimit territorial nuk i përshtatej më një shteti që kërkonte integrim në strukturat euro-atlantike. Prandaj nisi procesi i: zvogëlimit; profesionalizimit; modernizimit; trajnimit sipas standardeve të NATO-s; pjesëmarrjes në misione ndërkombëtare. Kjo ishte më shumë se reformë ushtarake. Ishte pasqyrim i ndryshimit të vetë sistemit shoqëror dhe ekonomik.
Kosova 1999: nga izolimi te bashkëpunimi ndërkombëtar. Gjatë luftës së Kosovës, Shqipëria u bë partner i rëndësishëm operacional i NATO-s. Territori shqiptar u përdor për logjistikë, komunikim, transport dhe mbështetje të operacioneve. Por Shqipëria gjithashtu priti një numër shumë të madh refugjatësh. Në këtë moment, marrëdhënia e Shqipërisë me botën e jashtme ndryshoi. Dikur ushtritë e huaja hynin në Shqipëri. Tani Shqipëria po ofronte territorin e saj për një aleancë ndërkombëtare. Dallimi ishte i madh.
NATO 2009: nga shtet i izoluar në anëtar të aleancës. Më 1 prill 2009 Shqipëria u bë anëtare e NATO-s. Kjo ishte një kthesë strategjike. Por NATO nuk është vetëm një organizatë ushtarake. Për një vend si Shqipëria, integrimi euro-atlantik ishte gjithashtu pjesë e transformimit të përgjithshëm politik dhe ekonomik. Ushtria shqiptare duhej të përshtatej me standardet e aleancës. Ekonomia duhej të mbështeste një forcë më profesionale. Institucionet duhej të ishin të afta të funksiononin brenda strukturave shumëkombëshe. Pra, integrimi ushtarak ishte pjesë e një transformimi më të gjerë të shtetit shqiptar.
Afganistani: një ushtri shqiptare përtej kufijve. Në vitin 2002 Shqipëria dërgoi kontingjentin e parë në Afganistan. Më pas mori pjesë në ISAF dhe Resolute Support Mission deri në vitin 2021. Në aspektin historik, ky është një ndryshim i jashtëzakonshëm. Për dekada ushtria shqiptare ishte ndërtuar me idenë se çdo luftë do të zhvillohej në territorin shqiptar. Tani ushtarët shqiptarë ndodheshin mijëra kilometra larg Shqipërisë. Por kjo pjesëmarrje duhet kuptuar brenda strukturave shumëkombëshe të NATO-s, jo si një politikë e pavarur shqiptare pushtimi.
Iraku, Çadi, Mali dhe misionet ndërkombëtare. Në vitin 2003 Shqipëria dërgoi trupa në Irak. Më pas ajo mori pjesë në misione në Çad, Mali dhe vende të tjera. Kjo tregon ndryshimin e plotë të rolit të Forcave të Armatosura. Nga një ushtri që mbronte vetëm territorin kombëtar, ajo u shndërrua në një forcë që kontribuon në operacione shumëkombëshe. Kjo nuk do të thotë se Shqipëria është bërë fuqi ushtarake. Ajo mbetet shtet i vogël. Por një shtet i vogël mund të ketë një rol brenda një sistemi të madh kolektiv. Kjo është logjika e aleancës.
Kosova dhe Ballkani. KFOR-i në Kosovë përbën një nga angazhimet më të qëndrueshme të Shqipërisë. Bosnja dhe Hercegovina, përmes EUFOR Althea, është një tjetër shembull. Këtu shfaqet një transformim i rëndësishëm historik. Në fillim të shekullit XX, Ballkani ishte hapësirë ku shtetet konkurronin për territor. Në fillim të shekullit XXI, të njëjtat hapësira janë bërë terren për misione shumëkombëshe që synojnë ruajtjen e stabilitetit. Konflikti nuk është zhdukur nga historia. Por mekanizmat për menaxhimin e tij kanë ndryshuar.
Letonia, Bullgaria dhe Mesdheu. Pas anëtarësimit në NATO, angazhimi shqiptar u zgjerua përtej Ballkanit. Forcat shqiptare morën pjesë në aktivitete të NATO-s në Letoni dhe Bullgari dhe në operacione detare në Mesdhe dhe Egje. Kjo tregon se Shqipëria nuk e mendon më sigurinë vetëm si mbrojtje të kufirit shqiptar. Siguria shihet në kuadrin e një sistemi më të gjerë. Në këtë sistem, edhe një shtet i vogël duhet të japë kontribut.
OKB-ja, Sudani i Jugut, Abyei dhe Sinai. Shqipëria ka kontribuar gjithashtu në misione të OKB-së, përfshirë Sudanin e Jugut dhe Abyei, si dhe në misionin shumëkombësh në Sinai. Kjo e zgjeron më tej hartën e angazhimit shqiptar. Nëse në vitin 1915 shqiptarët shihnin ushtrinë serbe të kalonte përmes territorit të tyre drejt Adriatikut, një shekull më vonë ushtarët shqiptarë kalojnë kufijtë e vendit të tyre për të marrë pjesë në misione ndërkombëtare. Është një ndryshim i plotë i pozitës së Shqipërisë në sistemin ndërkombëtar.
Nga ushtria e popullit te ushtria profesionale. Ky transformim ka edhe një dimension shoqëror. Ushtria komuniste mbështetej në mobilizimin masiv. Modeli pas vitit 1990 mbështetet më shumë në profesionalizim. Kjo nënkupton një ndryshim të marrëdhënies midis shtetit, qytetarit dhe ushtrisë. Në sistemin e vjetër, qytetari konsiderohej pjesë potenciale e aparatit të mbrojtjes. Në sistemin e ri, ushtria është një institucion profesional që vepron brenda kuadrit të shtetit demokratik dhe aleancave ndërkombëtare. Pra, ndryshimi ushtarak pas vitit 1990 nuk mund të ndahet nga ndryshimi politik dhe ekonomik.
Katër fazat e historisë ushtarake shqiptare. Nëse e shohim të gjithë periudhën 1900–2026 nga një këndvështrim materialist, mund të dallojmë katër faza. Faza e parë: 1912–1920 – krijimi i shtetit dhe lufta për territor. Kjo është faza e krijimit të shtetit shqiptar dhe e përplasjes për kontrollin territorial. Shteti është i dobët. Ekonomia është e pazhvilluar. Fuqitë fqinje dhe Fuqitë e Mëdha kanë interesa të forta. Lufta e Vlorës përfaqëson përpjekjen për konsolidimin e sovranitetit. Faza e dytë: 1939–1944 – pushtimi dhe lufta për pushtetin. Italia pushton Shqipërinë. Shqipëria bëhet bazë për luftën kundër Greqisë. Gjermania merr kontrollin pas vitit 1943. Në të njëjtën kohë zhvillohet lufta politike shqiptare. Në fund, LANÇ merr pushtetin. Faza e tretë: 1945–1990 – shteti socialist dhe militarizimi. Ekonomia shtetëzohet. Shoqëria organizohet nën kontrollin e shtetit. Ushtria zgjerohet. Shqipëria kalon nga BRSS te Kina dhe më pas në izolim. Bunkerizimi bëhet simbol i një sistemi që e sheh sigurinë si mbijetesë absolute. Faza e katërt: 1996–2026 – integrimi euro-atlantik. Shqipëria kalon në ekonomi tregu. Sistemi politik ndryshon. Ushtria profesionalizohet. Misionet ndërkombëtare zgjerohen. Në vitin 2009 Shqipëria hyn në NATO. Pas kësaj, pjesëmarrja ushtarake shqiptare jashtë vendit bëhet një element i qëndrueshëm i politikës së sigurisë.
Përfundimi: historia ushtarake si histori e marrëdhënieve të pushtetit. Historia ushtarake e Shqipërisë nga viti 1900 deri në vitin 2026 nuk mund të kuptohet vetëm si një listë luftërash. Ajo duhet parë si histori e marrëdhënies midis territorit, shtetit, ekonomisë, klasave shoqërore, interesave ndërkombëtare dhe fuqisë ushtarake. Në fillim të shekullit XX shqiptarët nuk kishin shtetin e tyre. Në vitin 1912 krijuan shtetin. Por shteti i ri lindi në mes të konkurrencës për territor. Në Luftën e Parë Botërore, Shqipëria u shndërrua në fushëbetejë. Në vitin 1920 luftoi për të konsoliduar sovranitetin. Në vitin 1939 u pushtua nga Italia. Në vitet 1940–1941 territori shqiptar u përdor për luftën italo-greke. Në vitet 1943–1944 u bë terren i luftës kundër Gjermanisë dhe i luftës së brendshme politike për pushtetin. Pas vitit 1945 u krijua një shtet socialist që e organizoi ekonominë dhe shoqërinë rreth kontrollit shtetëror dhe mbrojtjes territoriale. Në vitet 1950 Shqipëria u lidh me Bashkimin Sovjetik. Pas prishjes me Moskën u lidh me Kinën. Pas prishjes me Kinën mbeti e izoluar. Bunkerët u bënë monumenti fizik i këtij izolimi. Pas vitit 1990, gjithçka ndryshoi. Ndryshoi sistemi ekonomik. Ndryshoi sistemi politik. Ndryshoi marrëdhënia me botën. Dhe ndryshoi ushtria. Shqipëria kaloi nga një shtet që përgatitej për një luftë të mundshme në territorin e vet në një shtet që dërgon forca jashtë territorit në kuadër të organizatave ndërkombëtare. Në vitin 2009, anëtarësimi në NATO e institucionalizoi këtë kthesë. Kështu, historia ushtarake shqiptare mund të përmblidhet si një transformim i marrëdhënies midis shtetit dhe territorit: 1900 – shqiptarët pa shtet; 1912 – shteti shqiptar; 1913 – kufijtë dhe territori; 1914–1918 – territori si fushëbetejë; 1920 – lufta për konsolidimin e sovranitetit; 1939–1944 – humbja dhe rifitimi i sovranitetit; 1945–1990 – militarizimi dhe izolimi; 1990–2009 – transformimi i sistemit; 2009–2026 – integrimi në sigurinë kolektive.
Por ekziston edhe një përfundim tjetër. Për pjesën më të madhe të shekullit XX, Shqipëria nuk kishte luksin të përcaktonte vetë kushtet e sistemit ndërkombëtar. Fuqitë e mëdha, fqinjët dhe aleancat përcaktonin një pjesë të madhe të hapësirës së veprimit shqiptar. Pas vitit 1990, Shqipëria fitoi mundësinë të zgjidhte një pjesë të aleancave të saj. Kjo nuk e shndërroi në fuqi të madhe. Por ndryshoi pozitën e saj. Nga një territor për të cilin të tjerët luftonin, në një shtet që merr pjesë në organizimin kolektiv të sigurisë. Kjo është ndoshta formula më e përshtatshme për të përmbledhur 126 vjet histori ushtarake shqiptare: nga varësia te sovraniteti, nga sovraniteti i rrezikuar te militarizimi, nga izolimi te integrimi dhe nga mbrojtja vetëm e territorit te pjesëmarrja në sigurinë kolektive. Dhe pikërisht këtu qëndron transformimi më i madh: jo në numrin e betejave të fituara, por në ndryshimin e pozitës së Shqipërisë brenda marrëdhënieve ndërkombëtare të pushtetit. Për këtë arsye, studimi i historisë së Shqiperisë me mentalitetin se ‘’Shqipëria nuk bëhet’’, apo përmes patriotizmit pa fre, nuk është ide ne dobi te Shqipërise…!
