Spektri politik i një shoqërie përfaqëson mënyrën se si idetë, interesat dhe konfliktet shoqërore artikulohen në forma politike dhe partiake. Në shoqëritë me traditë të konsoliduar demokratike, ky spektër strukturohet zakonisht përgjatë boshtit ideologjik majtas–djathtas. Megjithatë, në rastin e shoqërisë shqiptare në Kosovë, një klasifikim i tillë rezulton i pamjaftueshëm. Historia e konfliktit, procesi i shtetformimit dhe tranzicioni i zgjatur pas vitit 1999 kanë prodhuar një konfigurim politik ku faktorët historikë, institucionalë dhe identitarë peshojnë më shumë sesa doktrinat klasike politike. Teza e këtij shkrimi është se spektri politik në Kosovë përcaktohet kryesisht nga raporti me pushtetin, shtetin dhe çështjen kombëtare, e jo nga ndarjet ideologjike tradicionale.
E majta politike: drejtësi sociale, sovranizëm dhe diskurs anti-establishment. E majta politike në Kosovë është formësuar në rrethana atipike krahasuar me modelet evropiane klasike. Ajo nuk buron nga një traditë marksiste apo socialiste institucionale, por nga një ndërthurje e social-demokracisë, aktivizmit qytetar dhe nacionalizmit politik. Përfaqësuesja kryesore e këtij spektri është Lëvizja Vetëvendosje, e cila u ngrit fillimisht si lëvizje proteste kundër administrimit ndërkombëtar dhe më pas u shndërrua në parti politike qeverisëse. Diskursi i saj përqendrohet në drejtësinë sociale, sovranitetin shtetëror, forcimin e rolit të shtetit në ekonomi dhe luftën kundër korrupsionit të elitave të pasluftës. Përfaqësuesit e saj politikë janë ndërtuar më shumë si figura morale dhe simbolike sesa si teknokratë klasikë. Megjithatë, dobësia strukturore e së majtës kosovare qëndron në mospërputhjen midis retorikës ideologjike dhe kapaciteteve institucionale për zbatim. Programet sociale dhe ekonomike shpesh përplasen me realitetin e një ekonomie periferike, me varësi nga remitencat dhe me presion të vazhdueshëm ndërkombëtar. Për këtë arsye, e majta në Kosovë funksionon më tepër si forcë anti-establishment dhe korektive morale e sistemit, sesa si projekt i konsoliduar ideologjik i së majtës klasike.
Qendra politike: elita shtetformuese dhe pragmatizëm institucional. Qendra politike përfaqëson bërthamën tradicionale të pushtetit në Kosovën pasluftës. Partitë si Lidhja Demokratike e Kosovës (LDK) dhe, në periudha të caktuara, edhe forca të dala nga strukturat institucionale të luftës, kanë ndërtuar identitetin e tyre mbi stabilitetin institucional, ekonominë e tregut dhe orientimin euroatlantik. LDK-ja, si parti themeluese e pluralizmit politik kosovar dhe e lidhur ngushtë me figurën e Ibrahim Rugovës, përfaqëson një qendër politike me theks institucionalist, legalist dhe pro-perëndimor. Megjithatë, pas periudhës rugoviane, kjo parti ka vuajtur nga fragmentarizimi i brendshëm dhe nga humbja e një vizioni shoqëror mobilizues. Në praktikë, qendra politike në Kosovë shpesh është shndërruar në një mekanizëm menaxhimi pushteti, më shumë sesa në bartëse të një projekti ideologjik afatgjatë. Ajo ka kontribuar ndjeshëm në konsolidimin formal të institucioneve, por ka dështuar të prodhojë reforma strukturore që do ta transformonin realisht shoqërinë.
E djathta politike: trashëgimia e luftës dhe konservatorizëm i paartikuluar. E djathta politike në Kosovë lidhet kryesisht me partitë e dala nga Ushtria Çlirimtare e Kosovës, veçanërisht Partia Demokratike e Kosovës (PDK) dhe, në forma të ndryshme, Aleanca për Ardhmërinë e Kosovës (AAK). Këto subjekte kanë ndërtuar legjitimitetin e tyre politik mbi kapitalin simbolik të luftës, patriotizmin dhe mbrojtjen e ekonomisë së tregut. Megjithatë, kjo e djathtë nuk ka zhvilluar një konservatorizëm të mirëfilltë ideologjik. Parimet e saj mbeten të përgjithshme dhe shpesh të reduktuara në retorikë patriotike, pa një debat të thelluar mbi rolin e shtetit, familjes, pronës private apo moralit publik. Përfaqësuesit e saj politikë janë perceptuar më tepër si administratorë pushteti sesa si mendimtarë politikë. Si pasojë, e djathta kosovare mbetet fragmentare, pragmatike dhe e varur nga rrjetet e pushtetit, me ndikim të kufizuar në orientimin afatgjatë ideologjik të shoqërisë.
Në dallim nga shoqëritë ku establishmenti lind nga shtete të konsoliduara dhe tradita institucionale afatgjata, establishmenti në Kosovë është formuar në rrethana të jashtëzakonshme historike. Ai buron nga strukturat e rezistencës politike dhe ushtarake, nga administrimi paralel dhe nga legjitimiteti moral i luftës për çlirim. Në fazën fillestare, kjo elitë ishte historikisht e nevojshme dhe shoqërisht e pranuar. Megjithatë, sipas një leximi kritik, problemi shfaqet në momentin kur legjitimiteti i së shkuarës shndërrohet në justifikim për pushtetin e së tashmes. Establishmenti kosovar gradualisht kaloi nga rol mbrojtës në rol administrues të privilegjeve, duke ndërtuar pushtetin mbi rrjete besnikërie personale dhe partiake, më shumë sesa mbi institucione funksionale. Kështu, shteti filloi të perceptohej jo si kontratë shoqërore, por si shpërblim historik.
Nacionalizmi politik si bosht transversal i spektrit. Një veçori thelbësore e spektrit politik kosovar është roli transversal i nacionalizmit. Çështjet e sovranitetit, marrëdhëniet me Serbinë, statusi ndërkombëtar dhe identiteti kombëtar shqiptar përshkojnë të gjitha partitë politike, pavarësisht pozicionimit të tyre formal ideologjik. Nacionalizmi në Kosovë ka shërbyer si element bashkues dhe legjitimues i shtetit të ri, por njëkohësisht ka kufizuar zhvillimin e debatit mbi politikat sociale, ekonomike dhe institucionale. Në shumë raste, ai ka funksionuar si zëvendësim i ideologjisë, duke e varfëruar diskursin politik dhe duke e mbajtur shoqërinë në një gjendje mobilizimi të përhershëm simbolik.
Populizmi dhe kriza e përfaqësimit shoqëror. Populizmi në Kosovë shfaqet si reagim ndaj krizës së besimit në institucionet politike dhe në elitën drejtuese. Ai nuk është ideologji më vete, por një stil politik që shfrytëzon zhgënjimin shoqëror, pabarazitë ekonomike dhe perceptimin e padrejtësisë historike. Ky populizëm mund të artikulohet në forma të majta, të djathta apo nacionaliste, por në të gjitha rastet ai pasqyron dobësitë strukturore të sistemit politik dhe mungesën e një përfaqësimi të qëndrueshëm shoqëror. Një lexim i establishmentit dhe anti-establishmentit në Kosovë përmes prizmit të mendimit kritik, na çon drejt një përfundimi jo komod, por realist: problemi kryesor nuk është rotacioni i pushtetit, por mungesa e një kulture të konsoliduar shtetformuese. Pa reforma institucionale të thella dhe pa emancipim qytetar, çdo establishment i vjetër zëvendësohet nga një establishment i ri, ndërsa anti-establishmenti humbet karakterin e tij kritik sapo afrohet me pushtetin. Historia, në këtë rast, nuk përsëritet si farsë, por si tranzicion i pafund.
Në përfundim, spektri politik i shoqërisë shqiptare në Kosovë nuk mund të kuptohet përmes ndarjeve klasike ideologjike majtas–djathtas. Ai është produkt i një historie të dhunshme, i një shtetformimi të papërfunduar dhe i një kulture politike ku raporti me pushtetin, luftën dhe sovranitetin mbetet përcaktues. Pa konsolidimin e institucioneve dhe pa ndërtimin e identiteteve ideologjike të qarta, politika kosovare rrezikon të mbetet ciklike, e personalizuar dhe e varur nga rrethanat historike, më shumë sesa nga vizione të mirëfillta shoqërore.
