Ilirët . Populli më i vjetër në Ballkan
Gezim Llojdia
…
Sipas tezës së prof. Ibrahim Kelmendit (Gazeta “Flamuri”, Romë, 1950)
…Në historinë e gjatë të njerëzimit, pak popuj kanë ruajtur aq thellë kujtesën e tyre si shqiptarët. Brenda damarëve të këtij kombi rrjedh gjaku i Ilirëve popullit më të vjetër të Ballkanit, rrënjët e të cilit shtrihen deri në agimin e qytetërimit evropian. Kjo është edhe teza e guximshme që profesor Ibrahim Kelmendi hodhi në vitin 1950, në gazetën “Flamuri” të Romës. Në një kohë kur studimi i origjinës shqiptare ndodhej nën hijen e kufizimeve ideologjike, ai guxoi të shpallte me zë të lartë një të vërtetë të mohuar, se Ilirët janë themeli i kombit tonë dhe dëshmia më e hershme e pranisë shqiptare në këto troje. Në shkrimin e tij, ai ofron një analizë të thellë dhe të argumentuar mbi gjenezën e kombit shqiptar, duke u mbështetur në dokumente historike, dëshmi arkeologjike dhe autorë të lashtë.
Megjithatë, për shumë vite, këto studime nuk u bënë të njohura brenda Shqipërisë, për shkak të kufizimeve të vendosura nga regjimi i kohës. Vetëm dekada më vonë, studiues të rinj shqiptarë nisën të risjellin në vëmendje idetë e tij vizionare.
1.
…Një popull që sfidoi kohën.Sipas Kelmendit, populli shqiptar është trashëgimtari i drejtpërdrejtë i Ilirëve, që në lashtësi shtriheshin nga brigjet e Adriatikut deri në Danub. Ata ishin ndër arianët e parë që erdhën në Evropë dhe krijuan një botë me zakone, gjuhë dhe kulturë të vetën. Origjina dhe përhapja e Ilirëve.Sipas prof. Kelmendit, populli më i vjetër i Ballkanit është pa dyshim populli shqiptar, i cili në lashtësi shtrihej nga brigjet e Adriatikut deri në Danub, duke përfshirë edhe pjesë të Hungarisë Perëndimore.
Të parët e shqiptarëve quheshin Ilirë, një ndër degët më të hershme të arianëve që u vendosën në Evropë. Ai citon Herodotin, i cili i përshkruan Ilirët si “barbarë” që i ngjanin Thrakëve një mendim i ndarë edhe nga autorë të tjerë të Greqisë së lashtë.
Sipas Kelmendit, vendbanimi i tyre kryesor, Iliria, është trualli ku lindi dhe u zhvillua një nga qytetërimet më të hershme evropiane.
2.
Pamja fizike dhe jeta shpirtërore.Prof. Kelmendi përshkruan Ilirët si njerëz me shtat të gjatë, muskulaturë të zhvilluar, inteligjencë të mprehtë dhe energji të madhe tipare që i bënin luftëtarë të zotë. Ata kishin flokë dhe sy të zinj.
Në aspektin fetar, Ilirët ishin paganë, duke adhuruar shumë perëndi si: Medaurus, Binaus, Latra, Seutona e të tjerë.
3.
Roli i gruas në shoqërinë ilire. Një nga pikat më të veçanta që përmend profesori është roli i gruas në shoqërinë ilire. Gruaja nuk ishte thjesht pjesëtare e familjes, por shpesh udhëheqëse dhe mbretëreshë, duke dëshmuar se ndër Ilirë kishte lindur një ndjenjë e hershme e barazisë dhe e dinjitetit njerëzor.
Një aspekt i veçantë që thekson Kelmendi është pozita e lartë e gruas në shoqërinë ilire. Gratë gëzonin respekt dhe autoritet, madje disa prej tyre ushtronin pushtet politik si mbretëresha. Kjo tregon një nivel të lartë emancipimi në krahasim me popujt e tjerë të lashtë.
4.
Në anën tjetër, gjuha e Ilirëve përbën një lidhje të drejtpërdrejtë me shqipen e sotme.
Gjuha dhe lidhjet etnike.Sipas autorëve antikë të cituar nga Kelmendi, Ilirët, Epirotët dhe Maqedonasit flisnin një gjuhë të përbashkët. Ai thekson se gjuha që flisnin nënshtruarit dhe luftëtarët e Filipit të Maqedonisë dhe Aleksandrit të Madh ishte e afërt me shqipen e sotme.
Kjo është një dëshm,i që e vendos popullin tonë në themel të historisë evropiane.
5.
Organizimi fisnor dhe shtetëror.Ilirët ishin të ndarë në shumë fise si: Ardianët, Labeatët, Liburnët, Dalmatët, Dardanët, Venetët, Mesapët dhe Japigët, të cilët shtriheshin deri në jug të gadishullit italian.
Bërthama më e fuqishme shtetërore ishte ajo e Ardianëve, me kryeqendër Shkodrën, që u bë qendër e shtetit ilir në shekullin IV p.K.
Nën mbretin Bardhyl, Iliria u shndërrua në një fuqi të madhe, duke u zgjeruar nga Trieste deri në Artë. Bardhyli arriti të mposhtë edhe mbretin Amintas të Maqedonisë, por pas vdekjes së tij Iliria filloi të humbte fuqinë politike.
6.
Ndër fiset e shumta ilire, më i njohuri ishte ai i Ardianëve, me qendër në Shkodër, që u bë zemra e shtetit ilir. Nën udhëheqjen e Bardhylit, Iliria arriti kulmin e fuqisë së saj.
Dardanët dhe rëndësia e tyre.Ndër fiset më të mëdha ilire, prof. Kelmendi veçon Dardanët, që banonin në territorin e Kosovës së sotme, deri në Nish e Manastir.
Kryeqyteti i tyre ishte Skupi (Shkupi). Ai përmend edhe një traditë që lidhet me bukurinë e grave dardane, që ende sot shprehet në popull me fjalën “Qenka si Dardhane”.Dardanët njiheshin si luftëtarë të pamposhtur, që u rezistuan maqedonasve dhe romakëve, si dhe si detarë të zotë, të cilët shpesh sfidonin tregtinë greke në Adriatik.
7.
Luftërat me Romën ishin të gjata dhe të përgjakshme. Mbreti Genci dhe mbretëresha Teuta qëndruan si simbole të rezistencës ilire ndaj pushtuesve. Edhe pse në fund Iliria u pushtua, fryma e saj nuk u shua.
Luftërat me Romën.Përplasjet e Ilirëve me Romën nisën në vitin 228 p.K., gjatë sundimit të mbretëreshës Teuta. Luftërat vazhduan për më shumë se dy shekuj.
Në vitin 168 p.K., konsulli romak Lucius Anicius pushtoi Shkodrën dhe robëroi mbretin Gencin, bashkë me familjen e tij. Megjithatë, rezistenca ilire nuk u shua kurrë. Kryengritja e madhe e Batos (6–8 m.Kr.) përmendet në burimet romake si një nga lëvizjet më të forta kundër perandorisë.
Më vonë, shumë ilirë u përfshinë në ushtrinë romake, madje disa u bënë perandorë të Romës si Klaudi, Aureli, Probi, Diokleciani, Maksimiani dhe Konstantini i Madh.
8.
Qytetërimi dhe arkeologjia.Sipas prof. Kelmendit, edhe pse dokumentet e shkruara janë të pakta, zbulimet arkeologjike në Bosnje, Dalmaci dhe Kroaci dëshmojnë për një qytetërim të përparuar ilir.
Sipas “Encyclopaedia Britannica”, në vendbanime si Butmiri, Jezerina dhe Glosina janë gjetur objekte prej guri, bronzi, hekuri, argjendi e qelqi, që dëshmojnë zhvillimin e kulturave të Hallstatt dhe La Tène, duke e lidhur Ilirinë me rrjedhat më të hershme të qytetërimit evropian.
9.
Trashëgimia e Ilirëve.Studimi i prof. Ibrahim Kelmendit përmbyllet me analizën e zhvillimit të principatave ilire, të cilat shërbyen si themel i formimit të kombit shqiptar. Ai trajton gjithashtu ndikimin e ardhjeve sllave në Ballkan dhe vazhdimësinë e elementit ilir në popullsinë shqiptare, duke e përkufizuar këtë trashëgimi si një vijimësi të pandërprerë etnike dhe kulturore që nga lashtësia deri në ditët tona.
Një trashëgimi që jeton.Në fund të studimit të tij, profesor Kelmendi e sheh historinë e Ilirëve jo si një kujtim të largët, por si themelin e qenies shqiptare. Edhe pse shekujt kanë kaluar dhe kufijtë janë ndryshuar, në shpirtin e këtij populli mbetet gjallë ndjenja ilire e krenarisë, e qëndresës dhe e dashurisë për lirinë.
Ilirët nuk janë thjesht një faqe e lashtë në librat e histories.Ata janë rrënja e trungut ku lindi Shqipëria. Në çdo gur, në çdo këngë, në çdo fjalë jeton ende një copëz e shpirtit të tyre. Dhe kështu, ashtu siç e parashikoi prof. Ibrahim Kelmendi, Iliria nuk ka vdekur ajo jeton brenda nesh, në gjakun dhe në kujtesën e çdo shqiptari.
