Shtëpia dhe vitet e fundit të poetit
Në vitin e largët 1903, në Shën Mitër Koronë (San Demetrio Corone), pikërisht në këtë shtëpi, ndërronte jetë në moshën 89-vjeçare Jeronim De Rada.
Gjendej në këtë banesë të vogël sepse, i moshuar tashmë dhe veçanërisht në ditët me shi, preferonte të qëndronte në Shën Mitër Koronë për të shmangur udhëtimet, duke pasur parasysh se pikërisht aty jepte mësim.
Kjo shtëpi i mepërkiste familjes Cadicamo-De Rada. Më parë kishte shërbyer si banesë për bujqit (kolonët) që punonin tokat e familjes.
Motra e gjyshit tim, Leopold De Rada, quhej Katerina De Rada dhe ishte e martuar me Angelo Cadicamo, nga Shën Mitër Korona.
Katerina ishte mbesa e poetit, kujdesej për të dhe i përgatiste një vakit të ngrohtë.
Është një kujtim familjar që e konsideroj të rëndësishëm ta tregoj, sepse ndihmon në rindërtimin e kontekstit njerëzor në të cilin Jeronim De Rada kaloi vitet e fundit të jetës së tij.
Në dritën e kësaj dëshmie, e konsideroj të padrejtë të nxirret përfundimi se poeti ishte i varfër vetëm sepse, sipas asaj që tregohet, pas vdekjes së tij do të ishte gjetur në xhepin e xhaketës së tij një peshk i tharë, i ruajtur sipas një zakoni të kohës.
Që kur një ushqim i gjetur në xhep bëhet provë e mjerimit të një njeriu?
Si mund të transformohet një detaj i jetës së përditshme në një përfundim, pa pasur parasysh zakonet e epokës, marrëdhëniet familjare dhe të gjithë rrugëtimin e një personi?
PARATË E DE RADËS TË SHPENZUARA PËR ÇËSHTJEN SHQIPTARE
Ka edhe një aspekt tjetër që e konsideroj thelbësor dhe që nuk duhet lënë pas dore kur flitet për kushtet ekonomike të Jeronim De Radës.
Dua të sqaroj një pikë: nuk kam asnjë synim të rindërtoj llogarinë rrjedhëse të poetit, as të përcaktoj sa para zotëronte apo cili ishte vlera e saktë e pasurisë së tij.
Dua thjesht të sjell atë që në familjen time është treguar gjithmonë: Jeronim De Rada i destinoi burimet e veta ekonomike për çështjen shqiptare, për veprimtarinë e tij letrare dhe për përhapjen e kulturës e të gjuhës së popullit të tij, përmes gazetave, publikimeve e shtypjeve që i nënshtroheshin edhe censurës.
Publikimet, gazeta Fiamuri Arbërit, udhëtimet dhe qëndrimet e nevojshme për të çuar përpara punën e tij përfshinin shpenzime të konsiderueshme, sakrifica dhe heqje dorë, si dhe korrespondencën me Dora d’Istrian dhe me intelektualët e kohës.
Jeronim De Rada zhvendosej nga Maqi (Macchia Albanese) në Napoli, ku banoi në të ashtuquajturin vicoletto San Domenico, nr. 7, në katin e parë, dhe ku madje u arrestua me dyshimin për veprimtari përmbysëse kundër Bourbonëve.
Duhet të kujtojmë se në shekullin e XIX udhëtimi nuk ishte si sot: kushtet logjistike ishin plotësisht ndryshe dhe zhvendosjet kërkonin kohë, organizim dhe burime.
Vështirësitë e atyre kohërave janë mezi të imagjinueshme në ditët e sotme, por gjithsesi duhet t’i marrim parasysh.
Kushdo që, si De Rada, i përkushtonte jetën e tij shkrimit dhe përhapjes së ideve të veta, duhej të përballonte shpenzimet e nevojshme për të siguruar letër, pendë, bojë dhe gjithçka që shërbente për të publikuar e përhapur veprat e veta dhe idealin e tij të rilindjes kombëtare.
De Rada jetonte në thelb për misionin e tij kulturor. Por a jemi pyetur ndonjëherë se sa sakrifica kërkonte, në atë epokë, çuarja përpara e një veprimtarie letrare dhe e një angazhimi kaq të rëndësishëm për kombësinë e tij, Shqipërinë?
Për këtë arsye e konsideroj të nevojshme të flas për këtë.
Është pikërisht kjo pika që dëshiroj të theksoj: nuk po përpiqem të provoj se sa zotëronte Jeronim De Rada, as nuk synoj të rindërtoj situatën e tij pasurore përmes llogaritjeve apo supozimeve.
Dua të kujtoj atë që familja ime ka treguar gjithmonë: burimet ekonomike të poetit u destinuan për mbështetjen e çështjes shqiptare dhe për veprimtarinë e tij të palodhshme kulturore.
Nëse duam ta kuptojmë vërtet jetën e tij, duhet të marrim parasysh edhe atë që bëri, nismat që mbështeti dhe sakrificat që përballoi për një ideal te i cili besonte thellësisht, pa pritur domosdoshmërisht një kthim ekonomik.
Nuk mund ta gjykojmë një ekzistencë të tërë nga një detaj i gjetur, sipas asaj që tregohet, në xhepin e xhaketës së tij.
FAMILJA DE RADA DHE ORGANIZIMI E SAJ EKONOMIK
Familja De Rada ishte e lidhur kryesisht me Kishën; vetë i ati, Mikeli, ishte zotëri/prift (papàs) i Maqit, ashtu si edhe i vëllai, Kamili, ishte prift (papàs). Anëtarët e familjes që nuk i përkisnin klerit trashëgonin pasuritë familjare dhe jetonin nga të korrat e me pronat e tyre.
Edhe im atë studioi pranë Salezianëve me qëllim që të bëhej prift. Për këtë arsye, prindërit e tij, gjyshërit e mi Leopold De Rada dhe Rosina Filice, vendosën të reduktonin pasurinë trashëgimore të caktuar për të. Më vonë, megjithatë, ai ndryshoi mendje dhe u martua me nënën time, Ponte Antonietta.
Familja De Rada, ashtu si familja Sprovieri, zotëronte një pjesë të madhe të territorit të Maqit. Në ato toka kishte banesa në të cilat bujqit jetonin përgjithmonë me familjet e tyre. Në këmbim të punës bujqësore dhe blegtorisë që rritnin, një pjesë e të korrave i dorëzohej familjes pronare.
Ky është organizimi i jetës familjare dhe bujqësore që më është përcjellë përmes tregimeve të prindërve dhe gjyshërve të mi.
Nuk i tregoj këto gjëra për të mbrojtur apo për të madhëruar pasurinë e De Radëve, e as për të parandaluar apo shfaqur një gjendje shoqërore.
Dua thjesht të tregoj historinë e familjes sime ashtu siç ishte, pa i shtuar e pa i hequr asgjë.
Një parim administrimi i përcjellë: të ndihmoje këdo që ishte në vështirësi
Ka një parim me të cilin mbahem veçanërisht: mënyra se si administroheshin burimet familjare dhe vëmendja e rezervuar për ata që gjendeshin në vështirësi.
Buxheti familjar ndiqte një rregull të thjeshtë, që më është përcjellë përmes këtyre fjalëve:
«Kjo për ne, kjo për shpenzimet dhe kjo për nevojtarët».
Ata që, për nevojë, trokisnin në derën e De Radëve mund të gjenin ngushëllim dhe ndihmë.
Qoftë se bëhej fjalë për shuma të vogla, për artikuj ushqimorë, për drithëra apo për mallra të tjera të nevojës së parë, kush kishte nevojë merrte mbështetje.
Sipas kujtimeve të përcjella në familjen time, ky zakon u ruajt deri në vitin 1945 e madje edhe më tej.
Nëna ime, Antonietta Ponte, e lindur në vitin 1939, ishte ende fëmijë gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe përjetoi vështirësitë e asaj periudhe. Edhe kur isha i vogël, im atë më tregonte këto ngjarje duke më folur për gjyshin tim, Leopoldin.
Sot, në vitin 2026, nëna ime, për fat të mirë, është ende gjallë: është 87 vjeçe dhe e ruan kujtesën e asaj bote familjare.
Edhe ajo ka lindur në vitin 1939, pikërisht në atë vend, brenda oborrit ku ka jetuar me prindërit e saj Demetrio Ponte dhe Maria Francesca Baffa, qiradhënës/qiramarrës të një banese brenda oborrit. Nëna ime pas martesës mbeti aty me tim atë dhe vazhdon edhe sot e kësaj dite të jetojë në atë vend, domethënë një jetë të tërë.
Dëshmia e saj, së bashku me kujtimet dhe anekdotat e treguara nga im atë gjatë rrjedhës së jetës sime të kaluar me të, përfaqëson për mua një përgjegjësi: ruajtja e kësaj kujtese dhe përcjellja e saj më duket një detyrë.
Nuk e quani ndryshe.Kjo është dashuri për kujtesën dhe detyrë për të treguar të vërtetën e fakteve të jetuara.
Kur lexoj rindërtime që i konsideroj të padrejta, ndiej hidhërim.Kujtimet familjare nuk zëvendësojnë dokumentet historike, por mund të ndihmojnë në rindërtimin e aspekteve të jetës së Jeronim De Radës që përndryshe rrezikojnë të humbasin.
Kujtesa mbrohet duke treguar të vërtetën.
Dimitri De Rada
GIROLAMO DE RADA: LA SUA VITA, LA SUA MORTE E LA VERITÀ
La casa e gli ultimi anni del poeta
Nel lontano 1903, a San Demetrio Corone, proprio in questa casa, moriva, all’età di 89 anni, Girolamo De Rada.
Si trovava in questa piccola abitazione perché, ormai anziano e soprattutto nelle giornate piovose, preferiva fermarsi a San Demetrio Corone per evitare gli spostamenti, considerato che proprio lì insegnava.
Questa casa apparteneva alla famiglia Cadicamo-De Rada. In precedenza era stata utilizzata come abitazione per i coloni che coltivavano i terreni della famiglia.
La sorella di mio nonno , Leopoldo De Rada si chiamava Caterina De Rada ed era sposata con Angelo Cadicamo, di San Demetrio Corone.
Caterina era pronipote del poeta, si prendeva cura di lui e gli faceva trovare un pasto caldo.
È una memoria familiare che ritengo importante raccontare, perché contribuisce a ricostruire il contesto umano nel quale Girolamo De Rada trascorse gli ultimi anni della sua vita.
Alla luce di questa testimonianza, considero ingiusto dedurre che il poeta fosse indigente soltanto perché, secondo quanto viene tramandato, dopo la sua morte sarebbe stato trovato nella tasca della sua giacca un pesce essiccato, conservato secondo un’usanza del tempo.
Da quando un alimento trovato in tasca diventa la prova della miseria di un uomo?
Come si può trasformare un particolare della vita quotidiana in una conclusione, senza considerare le consuetudini dell’epoca, le relazioni familiari e l’intero percorso di una persona?
IL DENARO DI DE RADA SPESO PER LA CAUSA ALBANESE
C’è un altro aspetto che ritengo fondamentale e che non dovrebbe essere trascurato quando si parla delle condizioni economiche di Girolamo De Rada.
Voglio chiarire un punto: non ho alcuna intenzione di ricostruire il conto corrente del poeta, né di stabilire quanto denaro possedesse o quale fosse il valore esatto dei suoi beni.
Voglio semplicemente riportare ciò che nella mia famiglia si è sempre tramandato: Girolamo De Rada destinò le proprie risorse economiche alla causa albanese, alla sua attività letteraria e alla diffusione della cultura e della lingua del suo popolo, attraverso i giornali, le pubblicazioni e le stampe sottoposte anche censura.
Le pubblicazioni, il giornale Fiamuri Arbërit, i viaggi e i soggiorni necessari per portare avanti il suo lavoro comportavano spese considerevoli, sacrifici e rinunce , la corrispondenza con Dora D’istria e con gli intellettuali dell’epoca .
Girolamo De Rada si spostava da Macchia Albanese a Napoli, dove dimorò nel così chiamato vicoletto San Domenico, n° 7, al primo piano, e dove fu anche arrestato perchè sospettato di attività sovversiva contro i Borboni .
Dobbiamo ricordare che nell’Ottocento viaggiare non era come oggi: le condizioni logistiche erano completamente diverse e gli spostamenti richiedevano tempo, organizzazione e risorse.
Le difficoltà di quei tempi sono difficilmente immaginabili ai giorni nostri, ma dobbiamo comunque tenerle in considerazione.
Chi, come De Rada, dedicava la propria vita alla scrittura e alla diffusione delle proprie idee doveva sostenere le spese necessarie per procurarsi carta, penna, inchiostro e tutto ciò che serviva per pubblicare e diffondere le proprie opere e il proprio ideale di rinascita nazionale.
De Rada viveva essenzialmente per la sua missione culturale. Ma ci siamo mai chiesti quanti sacrifici comportasse, in quell’epoca, portare avanti un’attività letteraria e un impegno così importante per la propria nazione , l’Albania?
Per questo ritengo necessario parlarne.
È proprio questo il punto che desidero sottolineare: non sto cercando di dimostrare quanto possedesse Girolamo De Rada, né intendo ricostruire la sua situazione patrimoniale attraverso calcoli o supposizioni.
Voglio ricordare ciò che la mia famiglia ha sempre raccontato: le risorse economiche del poeta furono destinate al sostegno della causa albanese e alla sua instancabile attività culturale.
Se vogliamo comprendere davvero la sua vita, dobbiamo considerare anche ciò che fece, le iniziative che sostenne e i sacrifici che affrontò per un ideale nel quale credeva profondamente, senza necessariamente aspettarsi un ritorno economico .
Non possiamo giudicare un’intera esistenza da un particolare trovato, secondo quanto viene tramandato, nella tasca della sua giacca.
LA FAMIGLIA DE RADA E LA SUA ORGANIZZAZIONE ECONOMICA
La famiglia De Rada era legata prevalentemente alla Chiesa lo stesso padre Michele era papàs di Macchia Albanese come anche il fretello Camillo era papàs . I componenti della famiglia che non appartenevano al clero ereditavano i beni familiari e vivevano dei raccolti dei propri fondi.
Anche mio padre studiò presso i Salesiani con l’intenzione di diventare prete. Per questo motivo, i suoi genitori, i miei nonni Leopoldo De Rada e Rosina Filice, decisero di ridurre il patrimonio ereditario a lui destinato. In seguito, però, cambiò idea e si sposò con mia mamma Ponte Antonietta .
La famiglia De Rada, così come la famiglia Sprovieri, possedeva gran parte del territorio di Macchia Albanese. Nei terreni esistevano abitazioni nelle quali i coloni vivevano stabilmente con le proprie famiglie. In cambio del lavoro agricolo e della pastorizia che allevavano , una parte dei raccolti veniva consegnata alla famiglia proprietaria.
Questa è l’organizzazione della vita familiare e agricola che mi è stata tramandata attraverso i racconti dei miei genitori e dei miei nonni .
Non racconto queste cose per sostenere o enfatizzare la ricchezza dei De Rada, né per ostentare una condizione sociale.
Voglio soltanto raccontare la storia della mia famiglia per quella che era, senza aggiungere né togliere nulla.
Un principio di amministrazione tramandato: aiutare chi era in difficoltà
C’è un principio al quale tengo particolarmente: il modo in cui venivano amministrate le risorse familiari e l’attenzione riservata a chi si trovava in difficoltà.
Il bilancio familiare seguiva una regola semplice, che mi è stata tramandata attraverso queste parole:
«Questo per noi, questo per le spese e questo per i bisognosi».
Coloro che, per necessità, bussavano alla porta dei De Rada potevano trovare conforto e aiuto .
Che si trattasse di piccole somme , di generi alimentari, di cereali o di altri beni di prima necessità, chi aveva bisogno riceveva sostegno.
Secondo i ricordi tramandati nella mia famiglia, questa consuetudine si mantenne fino al 1945 e anche oltre .
Mia madre, Antonietta Ponte, nata nel 1939, era ancora bambina durante la Seconda guerra mondiale e visse le difficoltà di quel periodo. Anche quando ero piccolo, mio padre mi raccontava questi episodi parlandomi di mio nonno Leopoldo .
Oggi, nel 2026, mia madre, per fortuna, è ancora viva: ha 87 anni e conserva la memoria di quel mondo familiare.
Anche lei è nata nel 1939, proprio in quel luogo, all’interno del cortile in cui ha vissuto con i suoi genitori Demetrio Ponte e Maria Francesca Baffa, affittuari di un’abitazione all’interno del cortile . Mia madre dopo il matrimonio vi è rimasta con mio padre e continua ancora oggi a vivere in quel luogo, quindi una vita intera .
La sua testimonianza, insieme ai ricordi e agli aneddoti raccontati da mio padre nel corso della mia vita trascorsa con lui, rappresenta per me una responsabilità: custodire questa memoria e tramandarla mi sembra un dovere .
Non chiamatelo diversamente.
Questo è amore per la memoria e il dovere di raccontare la verità dei fatti vissuti .
Quando leggo ricostruzioni che considero ingiuste, provo amarezza.
Iricordi familiari non sostituiscono i documenti storici, ma possono contribuire a ricostruire aspetti della vita di Girolamo De Rada che altrimenti rischierebbero di andare perduti.
La memoria si difende raccontando la verità.
Dimitri De Rada
