Koço F. Kosta- poeti që përdor ligjërimin popullor
të drejtpërdrejtë
-Shënime për librin “Kam shtëpinë mbi një liman”
Nga Panajot Zoto
Në këto dekadat e fundit vihet re një zhvillim i vrullshëm i krijimtarisë letrare,thuajse në të gjitha gjinitë e zhanret, veçanërisht në poezi. Brenda listës, me shumësi emrash, ka plotë emra të denjë që lëvrojnë poezinë dhe, vepra e tyre qëndron në piedestalin e fushës së letërsisë. Kjo nuk mohohet. Po ka dhe një anë tjetër të medaljes,ku tregu “informal” i librave është i mbushur plot. Emrat e atyre që shkruajnë poezi dhe publikojnë përditë krijime në medjat sociale, madje botojnë edhe vëllime poetike, mbushin hapsirën mediatike dhe, ndjejnë së brendshmi përkëdheli kur nëmërojnë klikimet apo komentet që nisin me “Bravo Poet”. Po a janë të gjithë të tillë? Kjo nuk ka rëndësi. Ajo që dua të potencoj me këtë “parathënie” të shënimeve për librin “Kam shtëpinë mbi një liman”, lidhet me seriozitetin e të shkruarit, me cilësinë , problematikën, mesazhet që kërkon të përcjellësh te lexuesi ,të cilit mund t’ia kursejmë “mallin e pavlerë”.
Koço Filip Kosta, një emër i njohur ,jo vetëm në vendlindjen e tij- Sarandë, botues i mbi 7 librave, ndër to dy romane, asnjëherë nuk ka folur për vete. Nuk ka pranuar të thiret “shkrimtar” ,apo “poet”. Jo se nuk është,( do të thoshja,një ndër më të mirët krijues të jugut të vendit) por se ai është tepër i kujdesshëm dhe kërkues ndaj vetes, që e konsideron modeste punën e tij krijuese.
Teksa ke përfunduar së lexuari vëllimin poetik ”Kam shtëpinë mbi një liman“ të këtij autori, mendimi të shkon tej modestisë. Poezia e tij nuk lind nga dëshira për t’u dukur, por nga nevoja për të shprehur një botë brenda së cilës gëlon një jetë me të gjitha dimensjonet e saj: familjen, dashurinë, kujtesën, mallin,shpresën, jetën në emigracion, vdekjen dhe lindjen, detin dhe romantikën e tij. 50 poezitë e librit me motive të ndryshme ngjajnë si një arkitekturë e brendshme e tij, ku ndeshesh shpesh me motive dhe fjalë si: deti,mbyllje, ikja, vëllai, emigrimi, greqia, shqipëria, biblioteka, zjarri, koha, babai, rinia, vdekja. Këto janë tema të veçuara,por edhe lidhen me njera- tjetrën përmes një ideje qëndrore: njeriun që jeton me kujtesën e asaj që ka humbur dhe dëshirës për të ruajtur diçka nga ajo që ende mund të shpëtohet. Kjo ndodh nga që Koço Kosta i është rikthyer poezisë pas shumë vitesh lënë në “sirtarin e haresës”. Kjo nga njëra anë. Ndërkaq nuk ka nxituar të derdhë në rrugën krijuese gjithçka që muza i ofron. Jo. Ka qënë dhe mbetet një seleksionist i produktit që del nga akti i tij krijues.
Poezitë e vëllimit poetik “Kam shtëpinë mbi një liman”, mund të shihen edhe si një dialog i autorit me lexuesin, ku poeti përdor ligjërimin popullor të drejtpërdrejtë. Në disa prej poezive të tij ,ky ligjërim bëhet më i gjallë dhe më karakteristik. fjalori i përdorur nuk është rezultat i sforcimeve për gjetje fjalësh “me peshë” dhe gjuha poetike nuk prodhon fraza “të mëdha”. Poezia nuk paraqitet si një muzë e ëmbël , apo një lloj limonade vjeshte me lule e gjethe rënieje. Përkundrazi; poezia e tij është kërkuese dhe nuk e lë të qetë poetin. Koço Kosta nuk duket se kërkon të pastrojë gjuhën poetike nga ngjyrat e të folurit popullor. Përkundrazi, e fut atë në poezinë e vet si burim autenciteti. Fjalët sertare, xanxare, sherxheshë, etj, nuk sjellin bukurinë e pranverës dhe luleve ( motive të shumë poetëve),por ngjyrimin e fortë popullor e krahinor dhe për këtë arsye nuk fluturojnë në eter,por qëndrojnë peshërënda përball lexuesit.
Poezitë e këtij vëllimi, që mund t’i karakterizojmë si poezi kushtuar familjes: babait, nënës, vëllait, mbesave etj; poezi malli për vendlindjen, “shtëpinë mbi liman”; poezi malli për detin, fshatin; poezi për emigracionin dhe shqipërinë, etj. duket se janë shkruar mbi mbresa të vargëzuara të çastit. Kjo sepse nuk sheh kund përpjekje për të gjetur e ndërtuar teknalitete dhe figura. Ato vinë natyrshëm dhe zbukurojnë vargun , e bëjnë strofën tërheqëse dhe poezinë bindëse. Metafora dhe shprehjet metaforike janë “si ballë kazani” në poezitë e këtij vëllimi ku nuk mungojnë figura të shprehjes si: hiperbola, simboli, paradoksi, kontrasti, personifikimi, pse jo dhe vargjet elegjike etj.
Le të ndalemi te disa poezi të këtij vëllimi:
“Mbytja”, është një poezi me një ngarkesë të fortë emocionale kombëtare dhe tragjike.Në qendër të saj qëndron drama e refugjatëve që humbën jetën në det; por autori e vendos këtë tragjedi në një hapsirë më të gjerë kur thotë: “Një Shqipëri që vazhdimisht mbytej dhe rivarrosej”. Poezia “Galerat”, është një nga poezitë më të drejtpërdrejta në trajtimin e përbuzjes, ksenofobisë dhe plagës së identitetit të emigrantit. Dy shprehjet: “Ik mor grek muti” dhe “Palo, skato alvane”, e vulosin menjëherë subjektin poetik midis dy botëve. Në njërën anë ai përjeton përbuzje si grek, në anën tjetër si shqiptar. Vet titulli “Galerat” është titull metaforik që sjell ndërmend galerat e lashta, ku njerëzit punonin të lidhur e të nënshtruar. E thënë ndryshe poezia mund të lexohet si metaforë e një ekzistence të rënduar nga paragjykimi, varfëria dhe përçarja. “Kur digjej biblioteka”, është një poezi e fortë për kujtesën, shkatërrimin dhe traumën kombëtare. Djegia e bibliotekës së qytetit (Sarandë) në marsin e mallkuar ’97, i zhduku këtij qyteti atë që mund të konsiderohet një simbol i kujtesës, kulturës dhe identitetit. Në vargjet:
“një pashblozë ra mbi dritaret tona, atë natë,
mars ‘97”
konstatojmë një figurë shumë të goditur.Bloza nuk mbetet vetëm si një gjurmë e zjarrit, ajo duket se bie mbi vet jetën njerëzore. Ndërkaq “Dritaret tona” lexohet dhe si sytë e një qyteti që sheh shkatërrimin. Në vargjetë
“Mos katakombet kish trazuar historia
tek na dërgoi të tjerë Neron?”,
Neroni këtu funksionon si simbol i shkatërrimit dhe i barbarisë. Dhe poeti Kosta e shpreh këtë barbari me vargjet:
“Atë mëngjes,(bo, bo, ç’atë mëngjes,
atë gjëmëzezëmëngjes, thuaj)”,
duke e bërë poezinë më të gjallë dhe më dinamike, dhe njëherësh shfaq përmasën e dhimbjes.
Kjo poezi lidhet natyrshëm me poezinë “Mbytja”. Atje Shqipëria mbytej përmes tragjedisë së refujatëve; këtu ajo digjet përmes shkatërrimit të kulturës dhe kujtesës.
Këndvështrimet e poetit për jetën, kohën, kujtesën janë të ndryshme. Në poezitë e tij ka dhimbje, tone tragjike, por ka edhe intimitet mbi kujtesën, rininë,kohën që kalon, lindjen dhe dashurinë. Në poezinë “Çudi”, autori shprehet i habitur se si një njeri që deri dje nuk e kërkoje, pa pritur të bëhet i dëshirueshëm. Ndryshimi është shumë domethënës:
“Deri vjet
ma kish qefi të kaloja”
sivjet,
çudi, pse kam dëshirë,
të më kaloj ajo para shtëpisë”
Këtu kemi të bëjmë me përmbysje të mardhënies me kujtesën. Ajo që dikur ishte indiferente, tani të tërheq. Koha ka ndryshuar këndvështrimin e poetit.
“Nefeli”, është një tjetër poezi ku dhimbja zëvendësohet nga gëzimi i lindjes dhe shpresës që shfaqet atëherë kur gjithçka duket e mbuluar nga dimri. Një nga idetë më të bukura të pëoezisë është se prania e një fëmije e ndyshon kuptimin e botës edhe kur pritet që “Tiranën ftoma, ngrica,/ dëborë do të mbulonte”, për ata që prisnin ardhjen e fëmijës do të ishte: “çdo gjë diellësore e ngrohtë”. Kjo është një metaforë e fuqishme: dashuria dhe pritja janë më të forta se ftoma, bora dhe faktorët atmosferik të dimrit. Parë në kontekstin e gjithë librit kjo poezi është e rëndësishnme pasi tregon se poeti nuk është vetëm poet i dhimbjes (kujto poezitë “ “Mbytja”, “Djegia e një biblioteke”, “Vdekja e vëllait”, “Galerat” dhe të tjera). Në botën e tij ka edhe lindje, gëzim, familje dhe shpresë.
Interesante janë edhedisa poezi ku autori evokon dëshira, si poezia “Emri yt”, që të çon në një tjetër territor: dashurinë e humbur dhe kujtesën e dashurisë. Gruaja e dashur përshkruhet përmes figurave të mprehta si në vargjet:: “Vështrimi yt i ngjante veriut,/ thik’ e përgjakur…” ,apo metafora e derës “ Sytë e tu si brav’ e portës,/ bosh.” Dhe së fundi vargu: “Emrin tënd do ta them si dhe sot”, e rikthejnë te kujtesa. Te Koço Kosta ajo që hiumbet vazhdon të jetojë përmes emrit, fjalës dhe kujtesës.
Poezitë “Shqipërisë” dhe “Letër Kazanzaqit” përcjellin mesazhe gati të njëjta.Hapin një dimension të veçantë të librit. Në të parën kemi një dialog të shqetësuar me atdheun,ku poeti i drejtohet Shqipërisë si një njeriu, madje si një nënë: “Shqipëri!/ Ç’të ndodh kështu!”… Në poezinë e dytë autori dialogon me kulturën Greke dhe Evropiane dhe shfaq një dimension të fortë qyytetar kur paralajmëron për rrezikun e një greqie që mund të dëmtohet nga një përçarje dhe urrejtja,kur u drejtohet (Kazanzaqit dhe El Grekos): “mos e lini greqinë mjerë”. Autori këtu nuk flet thjesht si shqiptar për Greqinë.Ai flet si njeri i kulturës për fatin e një vendi dhe të një shoqërie.
Dhe së fundi poezia “POEZISË”,të cilën do ta shikoja si një lloj preambule të këtij vëllimi poetik. Kemi dy anë të ndryshme në këtë poezi: poetin që rikthehet te krijimtaria poetike si te një dashuri e vjetër e tij dhe, nga ana tjetër, poetin që përdor ligjërimin popullor të drejtpërdrejtë, dhe dialogon me krijimtarinë :
”Për shumë vite thash se të braktisa.
Në astar të zemrës.
si unazë e dhëndërisë nusëron”.
Krijimtaria personifikohet si një dashuri që nuk është haruar kurrë. “Astari i zemrës” është një gjetje e bukur metaforike. Ajo është fshehur nuk është zhdukur por është ruajtur në pjesën më intime të qënies.
Duke i mbyllur këto shënime për librin që mban titullin e poezisë “Kam shtëpinë mbi një liman”, dua të ritheksoj rikthimin e autorit jo vetëm në krijimtari poetike,por dhe rikthimin e tij te dashuritë e dikurshme,te forca e fjalës që shpreh dëshira,mall dhe kujtesë.Dhe pikërisht titulli “Kam shtëpinë mbi një liman” ,në kontekstin e vëllimit poetik, merr një kuptim interesant. Shtëpia është vendi i kujtesës dhe i përkatësisë. Limani është vendi i nisjes dhe kthimit. Poeti jeton poetikisht në kufi midis vendlindjes dhe largimit, jetës dhe vdekjes. së shkuarës dhe së arthmes.
Në poezitë e këtij vëllimi, dallohen tre dimensione të poetikës së Koço Kostës: Lindja dhe shpresa , dashuria dhe humbja, si dhe dialogu i drejtpërdrejtë.
