Llazar Syziu
Historia shkruhet me kushtetuta, por jetohet me bukë. Historia ka një ves të vjetër: u kushton më shumë vëmendje atyre që sundojnë sesa atyre që u binden. Ajo regjistron kushtetutat, kongreset, udhëheqësit, traktatet dhe revolucionet, ndërsa njeriun e zakonshëm e kujton zakonisht kur ky bëhet ushtar, viktimë ose statistikë. Por një histori e vërtetë e Kosovës ndërmjet viteve 1945 dhe 1995 duhet të fillojë diku tjetër. Duhet të fillojë te një fshatar që punonte tokën me mjete të vjetra, te një nënë që kërkonte një mjek për fëmijën e saj, te një vajzë që përpiqej të vazhdonte shkollën dhe te një i ri që pyeste veten nëse diploma do t’i siguronte ndonjëherë një vend pune. Këta njerëz nuk e kishin luksin ta jetonin historinë vetëm si ide. Për ta, socializmi, autonomia, federalizmi dhe kriza jugosllave kishin kuptim vetëm kur përktheheshin në pagë, shkollë, siguri dhe mundësi për të ardhmen. Në vitin 1945, Kosova doli nga lufta si një shoqëri kryesisht rurale, me varfëri të përhapur, analfabetizëm të lartë dhe infrastrukturë të pamjaftueshme. Pesëdhjetë vjet më vonë, ajo kishte një universitet, një shtresë të gjerë intelektualësh shqiptarë, qytete të zgjeruara dhe një përvojë të gjatë organizimi institucional. Por kishte edhe papunësi, tensione kombëtare, represion politik dhe, në fillim të viteve 1990, një pjesë të madhe të popullsisë të përjashtuar nga institucionet ku kishte punuar ose studiuar. Si ndodhi që e njëjta periudhë prodhoi si përparim, ashtu edhe humbje? Përgjigjja gjendet në dallimin midis asaj që shteti deklaronte dhe asaj që shoqëria arrinte të përjetonte.
Viti 1945: kur barazia shpallet, por varfëria nuk e dëgjon lajmin. Pas Luftës së Dytë Botërore, Jugosllavia e re premtoi një shoqëri pa shfrytëzim, ku punëtori do të ishte zot i prodhimit dhe popujt do të jetonin në barazi. Në letër, ishte një projekt madhështor. Në praktikë, një familje shqiptare në Kosovë kishte ende përpara problemet e vjetra: tokën e pamjaftueshme, prodhimin e ulët, mungesën e shkollimit dhe shërbimet shëndetësore të largëta. Ideologjitë kanë një zakon të çuditshëm: shpesh e shpallin të ardhmen përpara se të kenë zgjidhur problemet e së tashmes. Për një fshatar që nuk dinte shkrim e këndim, revolucioni shoqëror nuk fillonte me një libër të Marksit, por me mundësinë që fëmija i tij të mësonte alfabetin. Për një familje të varfër, barazia nuk ishte një formulë kushtetuese, por pyetja nëse mund të siguronte ushqimin për të gjithë anëtarët. Në vitin 1948, sipas të dhënave historike të cituara në studimet mbi arsimin në Kosovë, rreth 74 për qind e shqiptarëve mbi moshën dhjetëvjeçare ishin analfabetë. Kjo shifër nuk është thjesht një statistikë. Ajo është fotografia e një shoqërie që kishte hyrë në shekullin e njëzetë me një pengesë të madhe përpara: pamundësinë për ta përdorur arsimin si mjet të përparimit personal dhe kolektiv. Zgjerimi i shkollave shqipe ishte, për këtë arsye, një arritje e rëndësishme. Por nuk duhet ngatërruar hapja e një shkolle me mundësinë reale të çdo fëmije për ta ndjekur atë. Shkolla mund të ishte e hapur, ndërsa familja kishte nevojë për krahët e fëmijës në arë. Mundësia juridike ekzistonte, por varfëria vazhdonte të vendoste kushtet e veta. Këtu qëndron një nga mësimet e para të kësaj historie: institucionet mund të ndryshojnë shpejt, ndërsa jeta e njerëzve ndryshon me ritmin e të ardhurave, të arsimimit dhe të mundësive konkrete. Dhe kishte edhe një kontradiktë tjetër. Regjimi që fliste për çlirimin e njeriut vendosi një sistem të fortë kontrolli politik. Kundërshtarët u përballën me represion, ndërsa shprehja e lirë e pakënaqësisë ishte e kufizuar. Kështu, njeriu mund të fitonte një mundësi të re arsimimi, por të mos kishte lirinë për të kritikuar pushtetin që ia ofronte atë. Historia, si zakonisht, refuzonte të sillej sipas skemës së ideologjisë.
Vitet 1950: socializmi ndërton institucione, por nuk prodhon mrekulli ekonomike. Gjatë viteve 1950 dhe në gjysmën e parë të viteve 1960, Kosova mbeti një shoqëri kryesisht bujqësore. Industrializimi përparonte, por jo aq shpejt sa të ndryshonte jetën e shumicës së familjeve. Puna në bujqësi vazhdonte të ishte burimi kryesor i jetesës, ndërsa vendet e punës në industri dhe administratë ishin të kufizuara. Në një ekonomi të tillë, fati i familjes varej ende nga toka, numri i njerëzve që mund të punonin dhe prodhimi i vitit. Ndërmarrjet socialiste dhe administrata publike krijonin mundësi të reja, por ato nuk mund të punësonin të gjithë ata që kishin nevojë për punë. Kjo ishte dobësia e modernizimit të Kosovës: ai kishte një drejtim të qartë, por një bazë ekonomike të pamjaftueshme. Megjithatë, do të ishte gabim të mohohej përparimi. Zgjerimi gradual i shkollimit krijoi mundësi që një pjesë e brezit të ri të shkëputej nga analfabetizmi dhe të hynte në profesione të reja. Shkolla fillore, sado e papërsosur, ishte një portë drejt një bote që prindërit e tyre e kishin njohur shumë pak. Por ndërsa shteti fliste për vëllazërim-bashkim, në Kosovë vazhdonin tensionet kombëtare dhe kontrolli politik. Fushata e mbledhjes së armëve e viteve 1955–1956 u shoqërua me kontrolle dhe abuzime të raportuara ndaj shqiptarëve. Aparati i sigurimit, veçanërisht në periudhën e ndikimit të Aleksandar Rankovićit, krijoi një atmosferë mbikëqyrjeje dhe frike. Këtu lind një pyetje që historia duhet ta bëjë gjithmonë: çfarë vlere ka një sistem që premton barazi, nëse qytetari nuk ndihet i barabartë përballë policisë, administratës ose autoritetit politik? Përgjigjja nuk gjendet në parullat e kohës. Ajo gjendet në përvojën e familjeve, në marrëdhënien e tyre me institucionet dhe në mundësinë për të jetuar pa frikë.
Vitet 1966–1974: kur universiteti ndryshon më shumë se një fjalim. Largimi i Rankovićit nga udhëheqja jugosllave më 1966 hapi një periudhë ndryshimesh në Kosovë. Zgjerimi i të drejtave gjuhësore dhe kulturore, zhvillimi i arsimit shqip dhe krijimi i mundësive të reja institucionale ndryshuan horizontin e shoqërisë shqiptare. Ngjarja më domethënëse ishte themelimi i Universitetit të Prishtinës më 1969. Një universitet është një institucion i veçantë. Një fabrikë mund të prodhojë mallra, një minierë mund të nxjerrë mineral, por universiteti prodhon mundësi që shtrihen përtej një brezi. Ai përgatit njerëz që më vonë do të formojnë mësuesit e fëmijëve, mjekët e familjeve dhe profesionistët e institucioneve publike. Për një të ri shqiptar, universiteti mund të ndryshonte krejtësisht perspektivën e jetës. Djali i një familjeje fshatare mund të bëhej jurist, mësues, ekonomist ose mjek. Vajza që më parë mund të kishte pasur pak mundësi për arsim të lartë mund të synonte një profesion dhe një pavarësi ekonomike më të madhe. Këto nuk ishin ndryshime abstrakte. Ato ndikonin në të ardhurat, statusin shoqëror, marrëdhëniet familjare dhe pritshmëritë e brezave të rinj. Por modernizimi kishte një problem: prodhonte të diplomuar më shpejt sesa ekonomia krijonte vende pune për ta. Universiteti mund të hapte derën e profesionit, por nuk mund të garantonte se përtej saj do të gjendej një vend pune. Në të njëjtën kohë, industrializimi dhe zgjerimi i ndërmarrjeve krijuan mundësi për punësim me pagë të rregullt. Për familjet që kalonin nga bujqësia te puna industriale, kjo mund të sillte më shumë siguri ekonomike dhe qasje në shërbime publike. Megjithatë, Kosova vazhdonte të mbetej prapa republikave më të zhvilluara të Jugosllavisë. Përparimi ishte real, por hendeku ekonomik nuk po zhdukej. Nëse do të duhej të përmblidhej kjo periudhë me një imazh, ai do të ishte një i ri që del nga universiteti me diplomën në dorë dhe përballet me një ekonomi që nuk ka ende vend të mjaftueshëm për të. Kjo është një nga dramat e modernizimit: arsimi mund të ndryshojë aspiratat e një shoqërie përpara se ekonomia të jetë në gjendje t’i përmbushë ato.
Vitet 1974–1980: autonomia dhe besimi se e ardhmja mund të organizohet. Kushtetuta jugosllave e vitit 1974 i dha Kosovës autonomi të gjerë. U zgjeruan kompetencat institucionale, mundësitë për pjesëmarrje të shqiptarëve në administratë dhe zhvillimi i arsimit e kulturës në gjuhën shqipe. Për shqiptarët, kjo periudhë kishte një rëndësi që shkonte përtej procedurave kushtetuese. Autonomia krijonte hapësirë më të madhe për të zhvilluar institucionet në gjuhën e tyre dhe për të marrë pjesë në administrimin e jetës publike. Një shoqëri që ka universitetin, shkollat e veta, intelektualët e saj dhe një administratë ku mund të përfaqësohet, ka mundësi të reja për të formuar të ardhmen. Por historia nuk duhet të mashtrohet nga suksesi institucional. Institucionet nuk janë njësoj si mirëqenia. Ato janë mjete për ta arritur atë. Një familje mund të ketë më shumë mundësi për shkollimin e fëmijëve, por të vazhdojë të ketë të ardhura të pakta. Një i diplomuar mund të hyjë në administratë, por një tjetër të mbetet pa punë. Një qytet mund të zgjerohet me ndërtesa të reja, ndërsa fshatrat përreth të vuajnë nga mungesa e shërbimeve. Kjo ishte një nga kontradiktat e Kosovës së viteve 1970. Ajo po modernizohej, por modernizimi nuk po e eliminonte pabarazinë ekonomike. Megjithatë, përparimi në arsim, kulturë dhe përfaqësim ishte i rëndësishëm. Ai krijoi një shtresë profesionistësh dhe një shoqëri me pritshmëri më të larta për të ardhmen. Këtu duhet vënë re një rregull historik: sa më shumë të arsimohet një shoqëri, aq më shumë kërkon që institucionet t’i përgjigjen pritshmërive të saj. Një popullsi që ka pak mundësi arsimimi mund të kufizohet nga horizonti i ngushtë i jetës së përditshme. Një popullsi me universitet, intelektualë dhe profesionistë fillon të kërkojë më shumë mundësi, më shumë përfaqësim dhe më shumë ndikim në vendimet që e prekin. Kështu, përparimi i viteve 1970 krijoi jo vetëm përfitime, por edhe pritshmëri të reja shoqërore.
Viti 1981: kur brezi i ri kërkon që realiteti të përputhet me premtimet. Protestat e vitit 1981 në Kosovë nuk mund të kuptohen vetëm si një ngjarje politike. Ato ishin gjithashtu shprehje e pakënaqësive të grumbulluara për kushtet e jetesës, papunësinë, pabarazitë ekonomike dhe statusin politik të Kosovës. Një shoqëri mund të durojë për një kohë të gjatë mungesën e mundësive. Por kur ajo arsimohet, kur krijon një brez të ri profesionistësh dhe kur sheh se mundësitë nuk rriten me të njëjtin ritëm, pakënaqësia merr një formë tjetër. Studenti që protestonte nuk ishte thjesht një numër në një raport policor. Ai mund të ishte djali i një familjeje që kishte sakrifikuar për shkollimin e tij, me shpresën se diploma do t’i siguronte një të ardhme më të mirë. Në këtë kuptim, protestat shprehnin një kontradiktë të rëndësishme: sistemi kishte ndihmuar në krijimin e një brezi më të arsimuar, por nuk kishte arritur të përmbushte të gjitha pritshmëritë e këtij brezi. Përgjigjja e autoriteteve ishte represive. Pati viktima, të plagosur, arrestime dhe dënime. Kjo e rëndoi marrëdhënien midis shqiptarëve dhe institucioneve shtetërore. Në vitet që pasuan, kriza ekonomike jugosllave e përkeqësoi situatën. Papunësia dhe mungesa e perspektivës shtynë shumë njerëz të kërkonin punë jashtë vendit. Dërgesat e emigrantëve ndihmuan familje të ndërtonin shtëpi, të financonin shkollimin e fëmijëve ose të përballonin shpenzimet e përditshme. Por emigracioni ishte një zgjidhje me dy anë. Ai mund të përmirësonte jetën e familjes, ndërsa njëkohësisht e ndante familjen dhe e dobësonte mundësinë për të ndërtuar një jetë të qëndrueshme në vendlindje. Kështu, në vitet 1980, Kosova kishte më shumë njerëz të arsimuar sesa në të kaluarën, por jo gjithmonë më shumë mundësi për t’i punësuar. Kishte institucione më të zhvilluara, por edhe tensione më të forta politike. Kishte aspirata më të mëdha, por një ekonomi që po hynte në krizë. Historia nuk po kthehej në pikën e fillimit. Ajo po hynte në një fazë ku përparimi i mëparshëm nuk mjaftonte më për të garantuar stabilitetin shoqëror.
Vitet 1989–1990: kur humbja e një institucioni bëhet humbje e një jete. Në vitet 1989–1990, kufizimi i rëndë i autonomisë së Kosovës ndryshoi rrënjësisht marrëdhënien e shqiptarëve me institucionet publike. Në historinë politike, shfuqizimi i autonomisë mund të përshkruhet me nene kushtetute, vendime dhe ndryshime administrative. Por në historinë e jetës së përditshme, ai duhet përshkruar edhe me pasojat që pati për njerëzit. Mësuesi që humbi vendin e punës nuk humbi vetëm një pagë. Ai humbi mundësinë për të ushtruar profesionin, për të përgatitur nxënës dhe për të siguruar një të ardhme ekonomike për familjen. Mjeku që u largua nga institucioni publik nuk humbi vetëm një zyrë. Ai humbi qasjen normale te pajisjet, infrastruktura dhe organizimi i shërbimeve që i duheshin për të trajtuar pacientët. Nxënësi që nuk mund të vazhdonte shkollën në kushtet e zakonshme nuk humbi vetëm një klasë. Ai rrezikonte të humbiste një pjesë të formimit të tij dhe mundësitë që lidhen me të. Largimet masive të shqiptarëve nga institucionet publike dhe ndërmarrjet, të dokumentuara nga organizatat ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, dëmtuan të ardhurat dhe sigurinë e shumë familjeve. Këtu shfaqet një dallim i rëndësishëm midis dy llojeve të humbjes. Një familje mund të varfërohet sepse ekonomia hyn në krizë. Por kur humbet vendin e punës për shkak të përkatësisë kombëtare ose përjashtohet nga institucioni ku ka të drejtë të marrë pjesë, ajo përballet edhe me një problem të barazisë dhe të dinjitetit. Kjo e bën të pamjaftueshëm çdo shpjegim që e paraqet përkeqësimin e jetës së shqiptarëve vetëm si pasojë të krizës ekonomike jugosllave. Kriza ishte një faktor, por kufizimi i autonomisë dhe diskriminimi institucional patën një rol të veçantë. Në fund të viteve 1980, shumë shqiptarë nuk po përpiqeshin më thjesht të përmirësonin jetën. Ata po përpiqeshin të mbronin të drejtat dhe mundësitë që kishin fituar gjatë dekadave të mëparshme.
Vitet 1991–1995: një shoqëri që përpiqet të zëvendësojë institucionet e humbura. Në fillim të viteve 1990, shumë shqiptarë u gjendën përballë një situate të pazakontë: institucione që më parë kishin organizuar arsimin, shëndetësinë dhe punësimin nuk u shërbenin më në mënyrë të barabartë. Përgjigjja e shoqërisë ishte organizimi paralel. Nën drejtimin politik të Ibrahim Rugovës, u zhvillua një strategji që synonte ruajtjen e organizimit shoqëror shqiptar dhe arritjen e qëllimeve politike përmes rezistencës paqësore dhe mbështetjes ndërkombëtare. Shkollat u zhvendosën në shtëpi private dhe ambiente të përshtatura. Mësuesit vazhduan të jepnin mësim me mjete të kufizuara. Punonjësit shëndetësorë dhe organizatat humanitare krijuan rrjete për të ofruar kujdes mjekësor. Kjo ishte një shfaqje e fortë e solidaritetit shoqëror. Por solidariteti nuk duhet ngatërruar me mirëqenien. Është një gjë që një komunitet të organizojë një shkollë për të mos i lënë fëmijët pa arsim; është tjetër gjë që fëmijët të kenë laboratorë, biblioteka, pajisje dhe kushte të barabarta mësimore. Është një gjë që mjekët të punojnë në klinika të organizuara nga komuniteti; është tjetër gjë që pacientët të kenë qasje në një sistem të plotë spitalor. Në vitet 1990, familjet u detyruan të merrnin përsipër një pjesë të përgjegjësive që normalisht duhej të përmbusheshin nga institucionet publike. Kjo kërkonte para, kohë, organizim dhe sakrifica. Disa familje mundën të mbështeteshin te emigrantët. Dërgesat nga jashtë ndihmuan në ndërtimin e banesave, financimin e shkollimit dhe përballimin e nevojave të përditshme. Por jo çdo familje kishte një të afërm që mund të dërgonte para. Kështu, i njëjti komunitet mund të përmbante dy realitete të ndryshme: familje që arrinin të ruanin një nivel të caktuar jetese falë të ardhurave nga emigracioni dhe familje që përballeshin me varfëri të thellë, pa punë të qëndrueshme dhe pa qasje normale në shërbime. Në këtë periudhë, shoqëria shqiptare tregoi se mund të ruante një pjesë të institucioneve të saj edhe në kushte të vështira. Por kjo qëndrueshmëri nuk e zhduk faktin se kushtet e jetesës ishin rënduar dhe mundësitë ishin bërë më të pabarabarta. Historia e këtyre viteve nuk është vetëm histori e qëndresës. Është edhe histori e kostos që paguan një shoqëri kur funksionimi normal i institucioneve ndërpritet.
Bilanci i pesëdhjetë viteve: çfarë përparoi dhe çfarë mbeti e pazgjidhur? Nëse do të duhej të nxirrnim një bilanc të periudhës 1945–1995, do të ishte e gabuar ta paraqisnim atë si një histori vetëm përparimi ose vetëm dështimi. Në fushën e arsimit, ndryshimi ishte i jashtëzakonshëm. Një shoqëri që në fund të Luftës së Dytë Botërore përballej me analfabetizëm të lartë krijoi një sistem të gjerë shkollimi dhe një universitet. Kjo ndryshoi strukturën profesionale, kulturore dhe shoqërore të shqiptarëve. Në ekonomi, përparimi ishte më i kufizuar. Industrializimi, zgjerimi i administratës dhe urbanizimi krijuan mundësi të reja, por Kosova mbeti prapa rajoneve më të zhvilluara të Jugosllavisë. Papunësia dhe emigracioni vazhduan të ishin pjesë e jetës së shumë familjeve. Në shëndetësi, zhvillimi i shërbimeve publike përmirësoi mundësitë e trajtimit krahasuar me periudhën e pasluftës. Por gjatë viteve 1990, përjashtimi i punonjësve shqiptarë dhe dobësimi i qasjes në shërbime e kthyen shëndetësinë në një nga fushat më të prekura. Në jetën politike, zgjerimi i autonomisë pas vitit 1974 krijoi mundësi të rëndësishme për zhvillimin institucional shqiptar. Kufizimi i kësaj autonomie në fund të viteve 1980 e ndryshoi rrënjësisht situatën dhe u shoqërua me cenimin e të drejtave dhe të sigurisë ekonomike. Ky bilanc na çon në një përfundim: zhvillimi material, barazia kombëtare dhe liria politike nuk janë e njëjta gjë. Një shoqëri mund të përparojë në njërën fushë dhe të mbetet prapa në tjetrën. Mund të ketë universitet dhe papunësi, spitale dhe pabarazi në qasjen te shërbimet, institucione moderne dhe kufizime të lirisë. Për këtë arsye, historia e Kosovës nuk mund të reduktohet në një gjykim të vetëm mbi socializmin, autonominë apo krizën jugosllave. Ajo kërkon vlerësim të veçantë të rezultateve, të kostove dhe të përvojës së njerëzve.
Përfundimisht historia nuk duhet të mbajë anën e parullës, por të së vërtetës. Pesëdhjetë vitet 1945–1995 tregojnë se cilësia e jetës së shqiptarëve në Kosovë u ndryshua thellësisht nga arsimi, industrializimi, urbanizimi, autonomia dhe më pas nga kriza ekonomike e përjashtimi institucional. Në fillim të periudhës, sfida kryesore ishte kapërcimi i varfërisë dhe i analfabetizmit. Gjatë dekadave pasuese, arsimi dhe institucionet krijuan mundësi të reja për përparim. Por ekonomia nuk arriti të përmbushte të gjitha pritshmëritë e një shoqërie që po arsimohej dhe po kërkonte më shumë vende pune, më shumë barazi dhe më shumë ndikim në vendimmarrje. Në fund të viteve 1980 dhe në fillim të viteve 1990, cenimi i autonomisë dhe përjashtimi i shqiptarëve nga institucionet e dobësuan rëndë sigurinë ekonomike dhe mundësitë e tyre për arsimim e shëndetësi. Në këtë histori, asnjë parullë nuk mund të zëvendësojë faktet. Barazia e shpallur nuk është e njëjtë me barazinë e përjetuar. Një shkollë e hapur nuk garanton që çdo fëmijë mund ta ndjekë. Një universitet nuk garanton punësim. Një autonomi kushtetuese nuk garanton vetvetiu zhvillim ekonomik. Dhe një shoqëri që organizon shkolla e klinika paralele nuk është domosdoshmërisht një shoqëri që jeton mirë; mund të jetë një shoqëri që përpiqet të ruajë funksionet e saj themelore në kushte të vështira. Mësimi më i rëndësishëm i periudhës është se cilësia e jetës duhet të matet me mundësitë reale të njerëzve për të jetuar me dinjitet, për t’u arsimuar, për të punuar, për t’u kuruar dhe për të gëzuar të drejta të barabarta.
Nëse historia do të ishte vetëm një garë midis ideologjive, mjaftonte të shpallnim fituesin. Por historia e vërtetë është më kërkuese. Ajo pyet se çfarë ndodhi me njeriun e zakonshëm, me familjen që kërkonte një jetë më të mirë dhe me të riun që shpresonte se shkollimi do t’i hapte dyert e së ardhmes. Dhe pikërisht aty, te jeta e njerëzve dhe jo te madhështia e parullave, gjendet kuptimi më i thellë i historisë së Kosovës gjatë viteve 1945–1995. Historia e shqiptarëve në Kosovë gjatë viteve 1945–1995 na mëson se zhvillimi ekonomik pa barazi dhe të drejta mbetet i paplotë, ndërsa të drejtat formale pa një bazë materiale të qëndrueshme nuk mjaftojnë për të garantuar mirëqenien. Ky është thelbi i një leximi materialist të historisë: të mos ngatërrojmë deklaratat me rezultatet, pronësinë formale me kontrollin real, arsimin me punësimin ose autonominë kushtetuese me barazinë ekonomike. Në fund të fundit, historia nuk matet vetëm me atë që shteti premton se do të ndërtojë. Ajo matet me atë që shoqëria arrin të prodhojë, me mundësitë që hapen për njerëzit dhe me dinjitetin me të cilin ata mund të jetojnë.
