(Rusia pas vitit 1991: Nga komunizmi që premtonte parajsën te nacionalizmi që kërkon të rikthejë
perandorinë)
Historia ka disa mënyra të çuditshme për të ndëshkuar perandoritë. Ndonjëherë i mund ushtritë, ndonjëherë,
ua rrëzon ekonominë dhe ndonjëherë u heq atë që është edhe më e rëndësishme: bindjen se janë të
destinuara të sundojnë botën. Bashkimi Sovjetik u shpërbë në vitin 1991 pa një betejë të madhe
përfundimtare, pa një ushtri të huaj që të parakalonte në Sheshin e Kuq dhe pa një traktat paqeje që të
përcaktonte kushtet e dorëzimit. Ai u shemb kryesisht nga brenda, i lodhur nga kontradiktat ekonomike,
politike dhe kombëtare që kishte mbartur për dekada. Por Rusia, trashëgimtarja kryesore e kësaj perandorie,
zbuloi se ishte më e lehtë të rrëzoje një ideologji sesa të heqësh dorë nga zakonet që ajo kishte krijuar. Për
afro shtatëdhjetë vjet, komunizmi u kishte mësuar rusëve se vendi i tyre ishte qendra e një revolucioni
botëror, atdheu i proletariatit dhe kundërshtari i përjetshëm i kapitalizmit. Papritur, ky armik i përjetshëm u
bë modeli që duhej ndjekur.
Dyqanet duhej të mbusheshin me mallra, ndërmarrjet të privatizoheshin,
qytetarët të bëheshin pronarë dhe politikanët të mësonin gjuhën e zgjedhjeve. Ishte një ndryshim i madh. Por
kishte një problem: Rusia po mësonte kapitalizmin pa pasur ende institucionet, rregullat dhe kulturën politike
që e bëjnë kapitalizmin të funksionojë në një shoqëri demokratike. Dhe pikërisht këtu fillon historia e Rusisë
post-sovjetike.
Jelcini dhe ëndrra perëndimore: Kur liria mbërriti bashkë me faturën. Boris Jelcini hyri në histori si njeriu që
përfaqësoi fundin e Bashkimit Sovjetik dhe fillimin e Rusisë së re. Ai shpalli demokracinë, ekonominë e tregut
dhe afrimin me Perëndimin. Për shumë rusë, kjo ishte një shpresë e madhe. Pas dekadave të radhëve në
dyqane, mungesave të mallrave dhe burokracisë së pafundme, tregu i lirë dukej si një mrekulli ekonomike. Të
paktën në teori, njeriu do të mund të blinte, shiste, investonte dhe pasuronte veten pa kërkuar leje nga një
aparat partiak. Por historia nuk është një broshurë turistike ku gjithçka që premtohet në faqen e parë gjendet
edhe në fund të udhëtimit. Reformat e vitit 1992, të njohura si terapia e shokut, sollën liberalizimin e çmimeve
dhe një goditje të rëndë mbi kursimet e qytetarëve. Pensionistët panë se paratë që kishin mbledhur gjatë
gjithë jetës humbnin vlerën. Punëtorët përballeshin me paga të vonuara, ndërsa ndërmarrjet që kishin qenë
krenaria industriale e Bashkimit Sovjetik filluan të mbylleshin ose të luftonin për mbijetesë. Privatizimi duhej të
krijonte pronarë të rinj. Krijoi edhe oligarkë. Një grup njerëzish, shpesh të lidhur me pushtetin politik dhe me
mundësitë e veçanta të tranzicionit, përfituan nga shitja e pasurisë publike. Kështu, në vend që të krijohej një
kapitalizëm me konkurrencë të gjerë, u formua një ekonomi ku pasuria dhe ndikimi politik u përqendruan në
duart e pak njerëzve. Në vitin 1993, konflikti midis presidentit dhe parlamentit përfundoi me përplasje të
armatosura në Moskë. Në vitin 1998, kriza financiare e tregoi edhe një herë dobësinë e sistemit. Jelcini kishte
sjellë pluralizmin, por nuk kishte arritur të ndërtonte një shtet ku pluralizmi të funksiononte me institucione të
qëndrueshme. Kjo është një prej ironive të mëdha të tranzicionit rus: qytetarëve u ishte premtuar se do të
bëheshin të lirë, por shumë prej tyre ndiheshin më të pasigurt se më parë. Dhe kur një popull humbet sigurinë,
fillon të kërkojë dikë që t’ia rikthejë. Shpesh nuk pyet më se sa i lirë do të jetë, por sa i fortë do të jetë ai që
premton ta mbrojë.
Nostalgjia sovjetike: Kur e kaluara bëhet më e bukur se e tashmja. Në vitet 1990, Rusia zbuloi një fenomen që
ishte i njohur edhe në vende të tjera të Evropës Lindore: e kaluara filloi të dukej më e mirë pikërisht sepse e
tashmja ishte e vështirë. Partia Komuniste, e cila kishte humbur monopolin e pushtetit, nuk u zhduk nga jeta politike.
Genadi Zjuganovi dhe komunistët e rinj u bënë përfaqësues të një nostalgjie që nuk ishte vetëm
ideologjike. Ajo ishte edhe sociale. Shumë njerëz kujtonin punësimin e garantuar, arsimin falas, kujdesin
shëndetësor, pushimet e organizuara nga shteti dhe ndjenjën se vendi i tyre ishte një fuqi e madhe. Nuk
kujtonin gjithmonë mungesën e lirive, censurën, represionin dhe frikën politike. Kujtesa njerëzore ka një zakon
të veçantë: kur e tashmja është e pakëndshme, ajo i vë të kaluarës një dritë më të ngrohtë. Në zgjedhjet
presidenciale të vitit 1996, Zjuganovi arriti në raundin e dytë dhe mori rreth 40 për qind të votave. Ishte një
dëshmi se komunizmi nuk kishte vdekur në ndërgjegjen e një pjese të shoqërisë ruse. Por kishte ndryshuar
edhe vetë komunizmi. Ai po bashkohej gjithnjë e më shumë me patriotizmin dhe nacionalizmin rus. Nuk bëhej
fjalë vetëm për rikthimin e Leninit, por për rikthimin e një shteti që kishte pasur ushtri të fuqishme, industri të
madhe dhe ndikim në gjysmën e botës. Në këtë pikë, ideologjia filloi të humbiste kufijtë e saj të vjetër.
Komunisti mund të bëhej patriot, patrioti mund të admironte Stalinin, ndërsa konservatori mund të vlerësonte
fitoren sovjetike të vitit 1945 pa qenë domosdoshmërisht komunist. Rusia po përgatiste një përzierje të re
ideologjike.
Putini: Njeriu që premtoi të rivendoste shtetin. Në fund të vitit 1999, Jelcini u largua nga presidenca dhe
Vladimir Putini mori drejtimin e vendit. Në mars 2000 u zgjodh president. Putini nuk erdhi me premtimin për
të rikthyer komunizmin. As nuk premtoi të vazhdonte liberalizmin e Jelcinit. Ai ofroi diçka që në atë moment
dukej më e kërkuar: rendin. Rusia kishte kaluar një dekadë të vështirë dhe ideja e një shteti të fortë kishte
fituar terren. Putini e vendosi autoritetin e shtetit në qendër të politikës së tij. Ai kërkoi të kufizonte ndikimin e
oligarkëve mbi politikën, të forconte administratën federale dhe të rivendoste kontrollin e Moskës mbi
rajonet. Në të njëjtën kohë, ekonomia vazhdoi të funksiononte mbi bazën e kapitalizmit. Kompanitë private
nuk u zhdukën, prona private nuk u shfuqizua dhe tregtia ndërkombëtare vazhdoi. Këtu qëndron një dallim që
duhet kuptuar mirë: Putini nuk riktheu ekonominë sovjetike.
Ai ndërtoi një kapitalizëm ku shteti kishte rol të
madh dhe ku kontrolli mbi sektorët strategjikë, veçanërisht energjinë, u bë pjesë e fuqisë politike. Nafta dhe
gazi i dhanë Rusisë të ardhura të mëdha gjatë viteve 2000. Pagat dhe pensionet u përmirësuan, ekonomia u
rrit dhe një pjesë e popullsisë fitoi një siguri që kishte munguar gjatë tranzicionit. Por bashkë me forcimin e
shtetit u forcua edhe presidenca. Konkurrenca politike u ngushtua, ndikimi i Kremlinit mbi institucionet u rrit
dhe hapësira e opozitës u bë më e kufizuar. Putini kishte arritur të zgjidhte një pjesë të problemit të Jelcinit:
shteti nuk dukej më aq i pafuqishëm. Por zgjidhja e tij krijoi një problem tjetër: sa pushtet mund të
përqendrohet te një njeri pa dobësuar kontrollin demokratik mbi të?
Një Rusi me tri kujtime: Cari, Lenini dhe Kisha. Për të kuptuar Putinin, duhet të kuptohet edhe mënyra se si ai
përdor historinë. Rusia e re nuk u mbështet vetëm te trashëgimia sovjetike. Ajo filloi të kërkonte legjitimitet
edhe në Perandorinë Ruse dhe në traditën ortodokse. Kisha Ortodokse, e cila gjatë komunizmit kishte qenë
objekt kontrolli dhe persekutimi, rifitoi një rol të rëndësishëm në jetën publike. Familja tradicionale, feja,
patriotizmi dhe respekti për historinë u bënë elemente të diskursit konservator. Kjo krijoi një bashkëjetesë
historike mjaft të veçantë. Stalini, i cili kishte luftuar institucionet fetare, mund të përkujtohet si udhëheqësi i
fitores kundër nazizmit. Kisha Ortodokse, e cila kishte vuajtur nën regjimin sovjetik, mund të paraqitet si
mbartëse e identitetit kombëtar. Ndërsa Perandoria Ruse, që u rrëzua nga revolucioni i vitit 1917, mund të
rikthehet në kujtesën zyrtare si simbol i madhështisë historike. Në një familje normale, tre gjyshër të tillë do ta
kishin të vështirë të uleshin në të njëjtën tryezë. Në politikën e kujtesës ruse, ata mund të shërbejnë të gjithë
për të ndërtuar të njëjtin identitet kombëtar. Kjo nuk është rastësi. Është një mënyrë për të krijuar vazhdimësi
historike aty ku historia ka pasur ndërprerje dhe konflikte të thella. Rusia e Putinit nuk kërkon të jetë as
Bashkimi Sovjetik dhe as Perandoria Ruse. Ajo kërkon të marrë prej të dyjave atë që i shërben projektit të saj
shtetëror. Megjithatë mund të kuptojmë sindromën e Federatës Ruse pa u përpjekur të kuptojmë deri në fund
Putinin.
Nacionalizmi dhe ëndrra e rikthimit të madhështisë. Pas vitit 2012, nacionalizmi dhe konservatorizmi morën
një rëndësi edhe më të madhe në diskursin politik rus. Në këtë periudhë u fuqizua ideja se Rusia është një
qytetërim i veçantë, me interesa dhe tradita që nuk mund të përcaktohen nga Perëndimi. U zhvillua koncepti i
Botës Ruse, i cili përfshin lidhjet historike, gjuhësore dhe kulturore të Rusisë me komunitetet jashtë kufijve të
saj. U fuqizua edhe euroazianizmi, sipas të cilit Rusia nuk është thjesht një vend evropian dhe as një vend
aziatik, por një fuqi me identitet të veçantë në hapësirën euroaziatike. Këto ide kanë një bazë historike reale:
Rusia ka qenë për shekuj një shtet shumëkombësh, me shtrirje të madhe territoriale dhe me ndikim në Evropë
dhe Azi. Por ekziston një dallim midis të pasurit një identitet historik të veçantë dhe të pretenduarit se historia
të jep të drejtën të përcaktosh të ardhmen e popujve të tjerë. Ky dallim u bë veçanërisht i rëndësishëm në
vitin 2014, kur Rusia aneksoi Krimenë. Kremlini përdori historinë e gadishullit, lidhjet kulturore dhe rëndësinë
strategjike të Sevastopolit për të argumentuar veprimin e tij. Por Asambleja e Përgjithshme e OKB-së riafirmoi
integritetin territorial të Ukrainës. Historia e Krimesë mund të jetë objekt studimi dhe debati. Por historia nuk
mund të përdoret si një akt pronësie që zëvendëson të drejtën ndërkombëtare. Nëse çdo shtet do të fillonte
të kërkonte territore sipas hartave të perandorive të dikurshme, Evropa do të kthehej në një muze kufijsh të
kontestuar. Dhe muzetë, sado interesantë të jenë, nuk janë vendet më të mira për të jetuar.
Ukraina: Kur historia bëhet argument për luftë. Më 24 shkurt 2022, Rusia nisi pushtimin në shkallë të plotë të
Ukrainës. Kjo ngjarje e ndryshoi thellësisht marrëdhënien e Rusisë me Perëndimin dhe me rendin
ndërkombëtar. Putini përdori argumente historike për të theksuar lidhjet e lashta midis rusëve dhe
ukrainasve. Në vitin 2021 kishte publikuar një artikull mbi unitetin historik të dy popujve. Por këtu historia
duhet lexuar me kujdes. Kievi mesjetar është pjesë e trashëgimisë historike të Evropës Lindore. Rusët,
ukrainasit dhe bjellorusët kanë lidhje të rëndësishme historike, gjuhësore dhe kulturore. Por këto lidhje nuk e
zhdukin identitetin e veçantë të ukrainasve dhe as sovranitetin e shtetit ukrainas. Një popull nuk humbet të
drejtën për të vendosur për të ardhmen e vet vetëm sepse një popull tjetër pretendon se ka histori të
përbashkët me të. Lufta tregoi se nacionalizmi, kur bashkohet me pretendimin për një mision historik, mund
të shndërrohet në një instrument të politikës së jashtme me pasoja të rënda. Rusia e paraqet veten si
mbrojtëse të sovranitetit të saj dhe të një rendi shumëpolar. Por veprimet e saj në Ukrainë kanë cenuar
pikërisht sovranitetin e një shteti fqinj. Kjo është një kontradiktë që nuk mund të zgjidhet me fjalime historike.
Nëse sovraniteti është një parim, ai duhet të vlejë edhe për të tjerët.
Kapitalizmi rus: Prona private pa një demokraci liberale të konsoliduar. Një nga keqkuptimet më të
zakonshme është të mendohet se kapitalizmi dhe demokracia janë dy anë të së njëjtës medalje. Historia
tregon se nuk është gjithmonë kështu. Rusia e sotme ka kompani private, banka, tregje financiare, investime
dhe sipërmarrje. Ajo nuk është ekonomi komuniste. Por ekzistenca e kapitalizmit nuk do të thotë
automatikisht se ekzistojnë edhe institucione demokratike të konsoliduara. Në Rusi, shteti ka ruajtur ndikim të
madh në sektorët strategjikë, ndërsa pushteti politik është përqendruar në presidencë. Kjo krijon një model ku
ekonomia e tregut bashkëjeton me një sistem politik shumë të centralizuar. Është një kontradiktë interesante
për ata që mendojnë se mjafton të privatizosh ndërmarrjet për të ndërtuar demokracinë. Mund të kesh
pronarë privatë dhe të mos kesh konkurrencë të barabartë politike. Mund të kesh tregti ndërkombëtare dhe
të kesh kufizime të forta mbi lirinë e shprehjes.
Mund të kesh pasuri private dhe të kesh institucione ku pushteti mbetet i përqendruar. Prandaj, historia ruse na mëson se ndryshimi i sistemit ekonomik nuk është i njëjtë me ndryshimin e sistemit politik.
Përfundimisht, Rusia ndryshoi flamurin ideologjik, por nuk e braktisi ëndrrën perandorake. Nga viti 1991 deri
në vitin 2026, Rusia ka kaluar një rrugë të gjatë dhe kontradiktore. Në fillim besoi te liberalizmi dhe kapitalizmi
perëndimor. Më pas, zhgënjimet e tranzicionit fuqizuan nostalgjinë sovjetike dhe nacionalizmin. Me ardhjen e
Putinit, shteti u forcua, ekonomia mbeti kapitaliste, ndërsa pushteti politik u centralizua gjithnjë e më shumë.
Më vonë, konservatorizmi, Kisha Ortodokse dhe ideja e Rusisë si qytetërim më vete u bënë pjesë të identitetit
zyrtar. Lufta në Ukrainë e çoi këtë orientim në një fazë të re, ku historia dhe nacionalizmi u lidhën
drejtpërdrejt me politikën ushtarake dhe të jashtme.
A është kjo një rikthim i komunizmit? Jo. Ekonomia nuk është më ekonomi e planifikuar dhe Partia Komuniste
nuk ka më monopolin e pushtetit.
A është Rusia një demokraci liberale perëndimore? As kjo nuk përshkruan sistemin e saj aktual, ku pushteti
është shumë i centralizuar dhe konkurrenca politike e kufizuar.
A është një shtet nacionalist? Nacionalizmi është padyshim një nga elementet kryesore të ideologjisë së tij
sunduese, por ai bashkëjeton me konservatorizmin, kapitalizmin shtetëror dhe trashëgiminë sovjetike.
Ndoshta problemi më i madh i Rusisë post-sovjetike nuk ishte vetëm gjetja e një ideologjie të re, por gjetja e
një mënyre të re për të jetuar pa pasur nevojë të provojë vazhdimisht se është një perandori. Sepse një shtet
mund të jetë i madh pa qenë domosdoshmërisht sundues mbi të tjerët. Mund të ketë ushtri të fuqishme pa e
kthyer forcën ushtarake në argument politik. Mund të ruajë historinë pa e përdorur atë për të mohuar
historinë e fqinjëve. Rusia ka një histori të jashtëzakonshme, por historia nuk është një licencë për të
përsëritur të gjitha gabimet e saj. Dhe pikërisht këtu qëndron pyetja më e rëndësishme që historia ruse i lë
hapur shekullit XXI: a do të mundet shoqëria të ndërtojë marrëdhënie ekonomike dhe politike ku zhvillimi i
pasurisë të mos përqendrohet në duart e një pakice dhe ku fuqia e shtetit të mos zëvendësojë lirinë dhe
pjesëmarrjen e qytetarëve? Pra këtu qëndron paradoksi i madh i saj: Bashkimi Sovjetik u shpërbë sepse
sistemi i tij nuk arriti të përballonte kontradiktat e veta, ndërsa Rusia post-sovjetike, pasi braktisi ideologjinë
komuniste, vazhdon të përballet me një pyetje të ngjashme: a mund të ndërtohet një shtet i fuqishëm pa e
vendosur pushtetin mbi lirinë dhe ambicien kombëtare mbi të drejtën e popujve të tjerë? Kjo është pyetja që
historia e Rusisë pas vitit 1991 ia lë të hapur jo vetëm rusëve, por të gjithë Evropës.
