Shënime nga ditari
Mars–prill 1981
Nga Nexhbedin Basha
Poet e ktitik letrar
Teksa shfletoja ditarët e vjetër, dora më ndaloi mbi një bllok shënimesh. Fletët e tij ishin zverdhur nga koha, cepat ishin rrudhur dhe boja e shkronjave kishte humbur pak nga shkëlqimi i dikurshëm. Dukej sikur vitet kishin kaluar mbi to me hapa të rëndë, duke lënë pas pluhur, heshtje dhe gjurmë kujtimesh.
E hapa ngadalë. Nuk po lexoja thjesht disa shënime të vjetra. Po kthehesha në një kohë që kishte mbetur e gjallë brenda meje. Çdo faqe më sillte një copëz të rinisë, një shqetësim, një pyetje pa përgjigje. Në njërën prej tyre, shkrimi ndalej te një datë që edhe sot rreh si puls në kujtesën time: 3 mars 1981.
Në atë kohë isha ushtar i shërbimit të detyrueshëm në qytetin e Peshkopisë. Ishte një mbrëmje marsi dhe kisha përfituar leje për të shkuar pranë prindërve, në fshatin tim të lindjes, Shimçan. Dimri ende nuk ishte larguar plotësisht nga malet e Dibrës. Ajri kishte atë freskinë e mbrëmjeve të hershme pranverore, kur toka nis të zgjohet, por bora vazhdon të ruajë kujtimet e dimrit.
Në shtëpi kishte hyrë televizori i parë, një aparat bardhezi i markës “Iliria”. Kishte më pak se një vit që e kishim vendosur në odën tonë. Ishte një dritare e vogël drejt botës, përmes së cilës ndiqnim lajmet, ngjarjet dhe jetën përtej maleve tona.
Por atë mbrëmje, bota nuk ishte më larg. Ajo kishte ardhur deri në odën tonë.
Sapo ndeza televizorin, në ekran u shfaqën pamje që më ngrinë përpara tij. Turma njerëzish që vraponin, studentë të përplasur në rrugë, shkopinj gome që godisnin pa mëshirë, fytyra të tronditura dhe njolla gjaku mbi asfalt. Zëri i spikerit ishte i matur, pothuajse i ngrirë, por pamjet flisnin më shumë se fjalët.
Ishte Kosova.
Një emër që për ne nuk ishte thjesht emër krahine. Ishte një pjesë e qenies sonë kombëtare, një plagë që e ndien edhe kur je larg saj. Në atë ekran të vogël po shihja një popull që kishte dalë të kërkonte të drejtat e veta dhe po përballej me dhunën e një pushteti që nuk pranonte t’ia dëgjonte zërin.
Nuk e mbaj mend sa gjatë qëndrova përpara televizorit. Mbaj mend vetëm heshtjen e odës se Nurit dhe shqetësimin që më ishte mbledhur në kraharor. Jashtë, nata vazhdonte të binte mbi Shimçan, ndërsa mendja ime kishte mbetur në Prishtinë.
Në ditët që pasuan, lajmet u bënë gjithnjë e më të rënda. Fillimisht u fol për protesta studentore, për pakënaqësi dhe për përplasje. Më pas, ajo që kishte nisur si revoltë në mjediset universitare mori përmasat e një lëvizjeje të gjerë popullore.
Më 11 mars 1981, studentët e Prishtinës u ngritën në protestë. Zëri i tyre nuk mbeti brenda mureve të konvikteve dhe auditorëve. Ai u përhap në rrugë, në qytete, në ndërgjegjen e një populli të tërë.
Ishte pranvera e Kosovës.
Jo ajo pranverë që vjen me lulet e para, me blerimin e livadheve dhe me këngën e zogjve. Ishte një pranverë që mbante në vetvete dhimbje, guxim dhe një dëshirë të kahershme për dinjitet.
Në rrugët e Prishtinës dhe në qytetet e tjera të Kosovës jehonin thirrje që kishin dalë nga thellësia e një ndërgjegjeje të zgjuar:
“Kosova Republikë!”
“Ne jemi shqiptarë, jo jugosllavë!”
“Trepça punon, Beogradi ndërton!”
Ato nuk ishin thjesht parulla. Ishin fjalë që kishin pritur gjatë për të dalë në dritë. Ishin zëri i studentëve, i punëtorëve, i të rinjve dhe i një populli që kërkonte të mos trajtohej si i huaj në tokën e vet.
Në atë kohë, unë isha larg Kosovës, por jo larg dhimbjes së saj. Shërbimi ushtarak më mbante në Peshkopi, ndërsa mendja më shkonte përtej kufirit administrativ, drejt Prishtinës, drejt studentëve dhe atyre rrugëve ku rinia po përballej me dhunën.
Çdo lajm i ri më dukej si një goditje tjetër mbi ndërgjegjen time. Edhe pamjet e kufizuara që transmetoheshin në televizion nuk mund ta fshihnin të vërtetën. Pas tyre ndieje diçka më të madhe se një protestë. Ndjeje një popull që kishte nisur të fliste me zërin e vet.
Prishtina, në atë pranverë, dukej sikur nuk kishte më gjumë. Në rrugët e saj, rinia kishte dalë me libra në duar dhe me shpresën në zemër. Përballë saj qëndronin uniformat, shkopinjtë, prangat dhe kërcënimi.
Por kishte diçka që nuk mund të goditej me shkop gome: ndërgjegjja kombëtare.
Më dukej sikur edhe malet tona të Dibrës e dëgjonin atë jehonë. Sikur Drini, i formuar nga Drini i Zi dhe Drinini zvardhë, që rrjedh mes brigjeve shqiptare, të mbante me vete lajmet e Kosovës dhe t’i sillte deri në pragun e shtëpisë sonë.
Kosovë, motër e dheut tim,
me plagë në ballë, me dritë në sy,
edhe kur nata të mbulon me terr,
një popull i tërë rreh bashkë me ty.
Dhuna erdhi me çizme, tanke dhe shkopinj gome. Protestat u shtypën, të rinjtë u arrestuan, shumë prej tyre u burgosën dhe u përndoqën. Por pranvera nuk u shua. Ajo vetëm u tërhoq përkohësisht në thellësinë e kujtesës, aty ku ruhen ëndrrat që nuk vdesin.
Në sytë e atyre studentëve, edhe përmes pamjeve bardhezi, më dukej se shihja një brez që kishte vendosur të mos e pranonte më heshtjen si fat.
Në këto rrethana, fjala u bë strehë për mua. Nuk mund të isha në rrugët e Prishtinës, nuk mund të ndaja me studentët barrikadat dhe rrezikun, por mund të shkruaja. Poezia ishte mënyra ime për të qenë pranë tyre.
Në bllokun e shënimeve, mes datave, lajmeve dhe mendimeve të hedhura me nxitim, gjeta poezinë time të parë kushtuar Kosovës. E kisha titulluar thjesht:
KOSOVË
Dielli po digjet në gishtat e Bacalokut,
granatat kanë një gjuhë të vjetër ankthi,
Ti je libri im që shkruhesh çdo ditë,
Në shpirtin tim të vrarë nga dashuria.
Mos u jep, o tokë stuhishme, të lagura,
Për hir të brezave të tim biri qëndro,
Dielli do të kalojë këndejpari, miku im,
E ne do të ulemi nën lisin e motshëm të
gjakut.
Kur i rilexova këto vargje, të gjendura në faqet e vëllimit tim të.parë me poezi “Violina e luleve”, pas kaq shumë vitesh, ndjeva emocionin e një të riu që kërkonte të gjente vendin e vet përballë një padrejtësie të madhe. Ndoshta vargjet nuk kishin ende pjekurinë e poezisë së sotme, por kishin diçka që koha nuk mund ta zbehë: sinqeritetin e çastit.
Ato nuk ishin shkruar për të fituar duartrokitje. Ishin shkruar sepse heshtja më dukej e pamjaftueshme. Ishin një reagim i brendshëm, një përpjekje për ta kthyer dhimbjen në fjalë dhe fjalën në dëshmi.
Në atë bllok, Kosova nuk ishte vetëm temë poetike. Ishte një pjesë e jetës sime që po merrte formë përmes vargut.
Vitet kaluan. Pranvera e vitit 1981 mbeti pas, por ngjarjet e saj nuk u mbyllën me shpërndarjen e demonstratave. Ato vazhduan të jetonin në burgjet e mbushura, në familjet që prisnin bijtë e tyre, në nënat që nuk dinin kur do të ktheheshin fëmijët dhe në zemrat e atyre që nuk hoqën dorë nga ëndrra e lirisë.
Kosova kaloi nëpër dekada të vështira. Pasuan përndjekjet politike, burgosjet, internimet, dëbimet, diskriminimi dhe sakrificat e panumërta. Erdhi edhe lufta e viteve 1998–1999, kur dhimbja e një populli arriti përmasa tragjike. Mijëra familje u detyruan të braktisnin shtëpitë, ndërsa mijëra njerëz humbën jetën në përpjekjen për liri.
Por historia nuk e kishte thënë ende fjalën e fundit.
Më 17 shkurt 2008, në Prishtinë, Kosova shpalli pavarësinë. Në atë ditë historike, për mua u bashkuan dy kohë: pranvera e largët e vitit 1981 dhe dita e madhe e pavarësisë.
M’u kujtua ai televizor “Iliria”, oda e prindërve në Shimçan, lajmet e marsit dhe blloku i vogël ku kisha hedhur vargjet e para për Kosovën.
Atëherë, në vitin 1981, liria ishte ende një ëndërr e rrezikuar. Në vitin 2008, ajo mori emër shteti, flamur dhe institucione.
Dhe pikërisht këtu, në këtë udhëtim të gjatë të kujtesës, më del përpara një tjetër krijim imi: tregimi “Pëllumbi i bardhë në fluturim…”.
Ai nuk lindi si një trill i zakonshëm letrar. Lindi nga një ndjenjë që ishte grumbulluar ndër vite, nga një zë i brendshëm që nuk më linte të qetë. Ishte një parandjenjë, një përpjekje për t’i dhënë krahë asaj lirie që në pranverën e vitit 1981 dukej ende e largët.
Pëllumbi i bardhë nuk ishte thjesht një shpend në qiellin e imagjinatës sime. Ai ishte Kosova.
Ishte një popull i rrethuar nga dhimbja, por që nuk kishte humbur shpresën. Në krahët e tij mbante plagët e historisë, kujtimet e brezave, lotët e nënave dhe ëndrrat e fëmijëve që kërkonin të rriteshin në një vend të lirë.
Sa herë e përfytyroja në fluturim, më dukej sikur ai po kapërcente një qiell të mbushur me re të zeza. Ndonjëherë krahët i rëndoheshin nga plagët, por ai nuk ndalej. Rrëzohej në përfytyrimin tim, merrte frymë dhe ngrihej përsëri.
Sepse liria nuk është vetëm një dëshirë. Ajo është një rrugë që kërkon qëndresë, sakrificë dhe besim.
Pëllumb i bardhë, fluturo mbi Dardani,
mbi gurët që ruajnë emrat e të rënëve,
çoi një përshëndetje nënave që pritën,
dhe një rreze drite fëmijëve të lirisë.
Në atë tregim, fluturimi ishte një mesazh për të ardhmen. Ishte dëshira ime që një ditë Kosova të mos shfaqej më në ekranet e botës si vend protestash, dhune dhe dhimbjeje, por si një vend ku njerëzit ndërtonin jetën e tyre në paqe.
Sot, kur kthehem te ato shënime, kuptoj se mes djaloshit që shkruante në vitin 1981 dhe njeriut që i rilexon sot ekziston një urë e padukshme. Ajo urë është fjala. Është kujtesa. Është besimi se asnjë përpjekje e sinqertë për liri nuk humbet në kohë.
Nuk e di nëse atëherë mund ta përfytyroja saktësisht rrugën që do të përshkonte Kosova. Nuk mund ta dija se çfarë sakrificash do të sillnin vitet, sa lot do të derdheshin dhe sa breza do të rriteshin me ëndrrën e pavarësisë. Por di se në atë pranverë ndjeva se po ndodhte diçka që do ta ndryshonte historinë.
Prandaj, këto faqe nuk janë thjesht kujtime të një ushtari të ri, që në një mbrëmje marsi ndezi televizorin në shtëpinë e prindërve. Janë dëshmi të një kohe, të një ndërgjegjeje dhe të një lidhjeje që nuk u shua as nga largësia, as nga vitet.
Sot, Kosova është shtet i pavarur dhe vazhdon të ndërtojë rrugën e saj. Liria e fituar kërkon përgjegjësi, punë, drejtësi dhe paqe. Ajo duhet ruajtur e forcuar çdo ditë, sepse pavarësia nuk është fundi i rrugës, por fillimi i një përgjegjësie të re.
Dhe kur mbyll bllokun e vjetër, më duket sikur dëgjoj përsëri zërin e atyre studentëve që dolën në rrugët e Prishtinës. Sikur dëgjoj jehonën e parullave, hapin e tyre të vendosur dhe rrahjet e një zemre që nuk pranoi të nënshtrohej.
Mbi fletët e zverdhura, pranvera vazhdon të jetë e gjelbër.
Ajo pranverë nuk ishte vetëm stina e vitit 1981. Ishte shkëndija që ndriçoi një rrugë të gjatë drejt lirisë.
Dhe sot, pas kaq shumë vitesh, e kuptoj më mirë se kurrë: pëllumbi po kërkonte qiellin e tij, populli po kërkonte kohën e vet, ndërsa fjala kishte nisur fluturimin e gjatë drejt lirisë.
Kosova e gjeti qiellin e saj.
Nexhbedin Basha
Publicist, poet dhe kritik letrar
