Androkli Nika
Princesha Argjiro dhe Gjirokastra – trekëndëshi i një përjetësie
Është koha për një shtatore
Ka emra që historia ia jep një qyteti dhe ka emra që qyteti i ruan aq gjatë, sa bëhen vetë pjesë e historisë së tij. Gjirokastra dhe Argjiroja janë një rast i tillë.
Mes tyre është krijuar, në kujtesën e shekujve, një trekëndësh i fuqishëm:
Gjirokastra – Kështjella – Argjiroja.
Emri i qytetit lidhet me traditën e hershme të emërtimit të kështjellës si Argjirokastër, ndërsa kujtesa popullore e lidhi këtë emër me Princeshën Argjiro, gruan që legjenda e vendos në kështjellë.
Kështu, Argjiroja nuk mbeti thjesht një emër. Ajo u bë personifikimi i qytetit.
Kështjella nuk është vetëm një ndërtim prej guri. Në përfytyrimin e brezave ajo është kështjella e Argjiros. Dhe legjenda e flijimit i dha kësaj figure një përmasë njerëzore e tragjike: një nënë, një foshnjë, një kështjellë e rrethuar dhe një zgjedhje e tmerrshme.
Sipas gojëdhënës, për të mos rënë e gjallë në duart e pushtuesit, Argjiroja hidhet nga kështjella me foshnjën në krahë.
Në atë çast ajo pushon së qeni vetëm një princeshë e legjendës. Bëhet simbol i nënës, i sakrificës dhe i dinjitetit përballë robërisë.
Dhe ky është paradoksi i madh i Argjiros:
ajo që, sipas legjendës, humbi jetën, fitoi përjetësinë.
Mbeti emri. Mbeti kështjella. Mbeti rrëfimi. Mbeti Gjirokastra.
Prandaj mendoj se ka ardhur koha për një hap të ri: ta zbresim Argjiron nga legjenda dhe ta ngremë në piedestal.
Jo për ta paraqitur gojëdhënën si dokument historik, por për t’i dhënë formë artistike një figure që ka jetuar për shekuj në kujtesën e qytetit.
Shtatorja duhet të jetë pikërisht ajo që ka ruajtur legjenda: Argjiroja, grua dhe nënë, me foshnjën në krahë. Sepse aty qëndron gjithë fuqia e simbolit.
Një monument i tillë nuk do të ishte thjesht një shtatore. Do të ishte pika e dukshme e një trekëndëshi që ekziston prej kohësh:
Gjirokastra – qyteti që mban emrin.
Kështjella – guri që mban legjendën.
Argjiroja – gruaja që i jep legjendës fytyrë.
Dhe atëherë, përballë kështjellës, Argjiroja nuk do të ishte më vetëm në këngë, rrëfime e libra.
Do të ishte aty.
E gjallë në bronz.
Me foshnjën në krahë.
Duke parë qytetin dhe duke u parë nga brezat që do të vijnë.
Sepse një monument i tillë nuk do të kujtonte vetëm një grua.
Do të kujtonte një qytet që nuk e harroi heroinën e vet.
Prandaj pyetja nuk është nëse Argjiroja e ka një vend në kujtesën e Gjirokastrës. Ajo e ka prej kohësh.
Tani është koha që Gjirokastra t’i japë asaj një vend edhe në hapësirën e saj.
Nga emri te kështjella.
Nga kështjella te legjenda.
Nga legjenda te simboli.
Dhe nga simboli te përjetësia…
